Кіріспе
Американдық кино сыйлығы: «Оскар» сыйлығы – үздік халықаралық көркем фильм (2020 жылға дейін үздік шетел тіліндегі фильм деп аталатын) – АҚШ-та орналасқан Кино өнері мен ғылымы академиясы (AMPAS) жыл сайын табыстайтын академиялық сыйлықтардың бірі. Бұл сыйлық АҚШ-тан тыс жерде түсірілген, басым бөлігі ағылшын тілінде емес диалогтары бар толық метражды фильмге беріледі. 1929 жылғы 16 мамырда өткен алғашқы «Оскар» сыйлығын табыстау кешінде 1927/28 жылдары шыққан фильмдерді марапаттағанда, шет тіліндегі фильмдер үшін жеке категория болған жоқ, себебі 1927 және 1928 жылдары шыққан фильмдердің көпшілігі нұсқаусыз фильмдер еді. 1947 мен 1955 жылдар аралығында академия АҚШ-та көрсетілген ең жақсы шет тіліндегі фильмдерге Арнайы/Құрметті сыйлықтар тартты. Алайда, бұл сыйлықтар үнемі берілмеді (1953 жылы сыйлық тапсырылмады) және бәсекеге қатыспады, өйткені номинациялар болған жоқ, тек бір жеңімпаз фильм анықталды. 1956 жылғы (29-шы) «Оскар» сыйлығында ағылшын тілінде емес фильмдер үшін ең үздік шетел тіліндегі фильм сыйлығы ретінде белгілі, бәсекеге қабілетті академиялық сыйлық құрылды және содан бері жыл сайын табысталып келеді. Басқа «Оскар» сыйлықтарынан айырмашылығы, халықаралық көркем фильм сыйлығы нақты бір тұлғаға берілмейді (дегенмен, оны сахнада режиссер қабылдайды), бірақ ол фильмді ұсынған елге арналған сыйлық деп есептеледі. Жылдар бойы үздік халықаралық көркем фильм сыйлығы мен оның алдыңғылары көбінесе еуропалық фильмдерге берілді: 1947 жылдан бері академия шет тіліндегі фильмдерге берген жетпіс екі сыйлықтың елу жетісі еуропалық фильмдерге, жетісі азиялық фильмдерге, бесеуі Америка фильмдеріне және үшеуі африкалық фильмдерге бұйырды. Итальяндық кинорежиссер Федерико Феллини өмірінде төрт ең үздік шетел тіліндегі фильмге «Оскар» сыйлығын жеңіп алды, бұл рекорд 2015 жылға дейін бұзылмады (егер арнайы сыйлықтарды ескерсек, онда Феллинидің көрсеткішін отандасы Витторио Де Сика да теңестіреді). Ең көп сыйлық алған шетелдік ел – Италия, ол 14 сыйлық (оның ішінде үш арнайы сыйлық) және 29 номинация жеңіп алды, ал Франция ең көп номинация алған шетелдік ел (37 номинация, оның ішінде үш арнайы сыйлықпен 12 жеңіс). Израиль ең көп ұсынылған (10), бірақ сыйлық жеңбеген шетелдік ел, ал Португалия ең көп фильм ұсынған (34), бірақ номинация алмаған ел. 2020 жылы (92-ші) Оңтүстік Кореяның «Паразит» фильмі ең үздік фильмді жеңген алғашқы халықаралық көркем фильм, сондай-ақ ағылшын тілінде емес алғашқы фильм болды.
The Academy Award for Best International Feature Film (known as Best Foreign Language Film prior to 2020) is one of the Academy Awards handed out annually by the U. S. based Academy of Motion Picture Arts and Sciences (AMPAS). It is given to a feature length motion picture produced outside the United States with a predominantly non English dialogue track. When the first Academy Awards ceremony was held on May 16, 1929, to honor films released in 1927/28, there was no separate category for foreign language films because most of the films released in 1927 and in 1928 were silent films. Between 1947 and 1955, the academy presented Special/Honorary Awards to the best foreign language films released in the United States. These awards, however, were not handed out on a regular basis (no award was given in 1953), and were not competitive since there were no nominees but simply one winning film per year. For the 1956 (29th) Academy Awards, a competitive Academy Award of Merit, known as the Best Foreign Language Film Award, was created for non English speaking films and has been given annually since then. Unlike other Academy Awards, the International Feature Film award is not presented to a specific individual (although it is accepted on stage by its director), but is considered an award for the submitting country as a whole. Over the years, the Best International Feature Film Award and its predecessors have been given predominantly to European films: out of the seventy two awards handed out by the academy since 1947 to foreign language films, fifty seven have gone to European films, seven to Asian films, five to films from the Americas and three to African films. Italian filmmaker Federico Fellini directed four Best Foreign Language Film Academy Award–winning motion pictures during his lifetime, a record that remains unmatched as of 2015 (if Special Awards are taken into account, then Fellini's record is tied by his countryman Vittorio De Sica). The most awarded foreign country is Italy, with 14 awards won (including three Special Awards) and 29 nominations, while France is the foreign country with the most nominations (37 for 12 wins, including three Special Awards). Israel is the foreign country with the most nominations (10) without winning an award, while Portugal has the most submissions (34) without a nomination. In 2020 (92nd), South Korea's entrant Parasite became the first International Feature Film winner, as well as the first non English language film overall, to win Best Picture.
Тарих
1929 жылы алғашқы «Оскар» сыйлығының табыс ету рәсімі өтті, бірақ шетел тіліндегі ешбір фильм марапатталған жоқ. Соғыстан кейінгі алғашқы жылдары (1947–1955) сегіз шетелдік фильмге Арнайы немесе Құрметті сыйлықтар берілді. Академияның басшысы және кеңесінің мүшесі Жан Хершольт «Дұрыс және сақтықпен ұйымдастырылған халықаралық сыйлық американдық және басқа елдердің кино өнерпаздары арасындағы жақын қарым-қатынасты нығайтуға көмектеседі» деген пікір білдірді. Мұндай сыйлық алған алғашқы шетелдік фильм – итальяндық неореализмнің «Шоушин» драмасы болды, оның мақтау қағазында: «Соғыс зардаптарынан қиын жағдайға түскен елде жасалған осы фильмнің жоғары сапасы, шығармашылық рухтың қиындықтарды жеңе алатынын әлемге дәлелдейді» делінген. Келесі жылдары ұқсас сыйлықтар тағы жеті фильмге табысталды: Италиядан біреуі («Велосипед ұрысы»), Франциядан екеуі («Мсье Винсент» және «Тыйым салынған ойындар»), Жапониядан үшеуі («Рашомон», «Төңкеріс қақпасы» және «Самурай, Мусаши туралы аңыз»), сондай-ақ франко-итальяндық бірлескен туынды («Малапаганың қабырғалары»). Алайда, бұл сыйлықтар жүйелі емес, дискрециялық негізде берілді (1954 жылы өткен 26-шы «Оскар» салтанатында сыйлық тапсырылмады) және бәсекеге қабілетті болған жоқ, себебі үміткерлер болған жоқ, тек бір жеңімпаз фильм анықталды. 1956 жылы ағылшын тілінде емес фильмдер үшін жекелеген номинация құрылды. «Ең үздік шетелдік фильм» сыйлығы деп аталатын бұл марапат содан бері жыл сайын табысталып келеді. Алғашқы сыйлықты Федерико Феллиниді Еуропаның ең маңызды режиссерлерінің бірі ретінде таныстырған итальяндық неореализмнің «Ла Страда» драмасы алды.
Құқықтық негіздеме
Басқа академиялық сыйлықтардан айырмашылығы, Халықаралық көркем фильмдер сыйлығы байқауға қатысу үшін фильмдердің АҚШ-та көрсетілуін талап етпейді. Бұл санатқа қатысатын фильмдер алғаш рет оларды ұсынған елде академия ережелерімен белгіленген мерзімде жарыққа шығуы керек және коммерциялық кинотеатрда кем дегенде жеті күн қатарынан көрсетілуі тиіс. Газеттерде және интернетте бұл сыйлықты көбінесе «Шетелдік фильмдер Оскары» деп атайды, бірақ мұндай атау дұрыс емес, себебі фильмнің ұлты оның тілінен гөрі кем маңызды. Сыйлыққа ие болу үшін фильм АҚШ-тан тыс жерде түсірілуі керек, сонымен қатар ағылшын тілінен өзге тілде болуы шарт. Американдық актерлер дубляж жасаған шетелдік фильмдер де ұсынылуы мүмкін, мысалы, Орсон Уэллс пен Юл Бриннер қатысқан «Неретва шайқасы» (1969). Диалогтарының көп бөлігі ағылшын тілінде болған фильмдер Халықаралық көркем фильмдер сыйлығына үміткер бола алмайды. Академия әдетте бұл талапты қатаң сақтайды, ағылшын тіліндегі диалогтың көп болуына байланысты фильмдерді қабылдамайды. Соңғы мысал – Нигерияның «Lionheart» (2019) фильмі, тіпті ағылшын тілі Нигерияның ресми тілі болғанына қарамастан. Негізгі тілдік талапқа қарамастан, 1983 жылғы алжирлік «Le Bal» би фильмі диалогсыз болғанына қарамастан номинацияға ұсынылды. Тағы бір себеп – фильмнің теледидарда немесе интернетте кинотеатрда көрсетілгенге дейін тарауы, сондықтан академия голландтың «Көк құс» (2004) фильмін қабылдамады. Фильмді ұсынған елдің оған жеткілікті көркемдік бақылау жасағаны да маңызды. Академия осы себеппен бірнеше фильмді жарамсыз деп таныды, соңғысы – Беларусьтің «Персиялық сабақтар» (2020) фильмі, 93-ші «Оскар» сыйлығына ұсынылған. Алайда, дисквалификация көбінесе номинацияға дейін жүреді, бірақ Уругвайдың 65-ші «Оскар» сыйлығына ұсынылған «Әлемдегі орын» (1992) фильмі номинация алғаннан кейін Уругвайдың жеткіліксіз көркемдік бақылауына байланысты жарамсыз деп танылды. 2021 жылғы салтанатқа дейін бұл санатта номинация алғаннан кейін жарамсыз деп танылып, соңғы дауыс беруден алынған жалғыз фильм осы болды. 2006 (79-шы) «Оскар» сыйлығынан бастап ұсынылған фильмдердің ұсынған елдің ресми тілінде болуы міндетті емес. Бұл өзгеріс Канада сияқты елдерге хинди тіліндегі «Су» фильмі үшін номинация алуға мүмкіндік берді. Бұрын Канада тек француз тіліндегі фильмдерді ұсынды, өйткені Канаданың басқа ресми тілінде (ағылшын тілінде) түсірілген фильмдер «Шетелдік тілдегі фильм» санатына жатпады. Ереже өзгергенге дейін Канада екі фильмді ұсынған: 1991 жылы «Айда оқ» және 2001 жылы «Атанаржуат: Жылдам жүгіруші». Канаданың абориген тілдерінің бірі – инуктитут тілі бүкіл Канадада ресми емес, бірақ Нунавут және Солтүстік-Батыс территорияларында ресми тіл (әлі де ресми тіл). Екі фильм де номинация алмады. Алайда, бұл өзгеріс ағылшын тілінде сөйлейтін американдық фильмдердің үміткерлігіне әсер етпеді, олар ұлттығына байланысты жарамсыз деп танылады. Сондықтан, «Иво Джимадан хаттар» (2006) сияқты жапон тіліндегі фильм немесе «Апокалипто» (2006) сияқты майя тіліндегі фильм «Оскар» сыйлығына қатыса алмады, бірақ олар екеуі де «Алтын глобус» сыйлығына ұсынылды (ал «Иво Джимадан хаттар» жеңіске жетті), оның ұлттық шектеулері жоқ. Ұлттық шектеулер сондай-ақ ағылшын тілінде емес ең жақсы фильмге арналған Британдық кино және теледидар өнер академиясының (BAFTA) сыйлығынан да ерекшеленеді. BAFTA сыйлығына қатысу үшін Ұлыбританияда коммерциялық көрсетілім болуы керек, бірақ ұлттық шектеулер жоқ. АҚШ-та түсірілген барлық фильмдер, диалог тіліне қарамастан, қарауға жатпайды. Бұл АҚШ-тың шетелдегі иеліктерінде түсірілген фильмдерге де қатысты. Алайда, Пуэрто-Рико – АҚШ-тың инкорпоратцияланбаған аумағы және 1917 жылдан бері американдық азаматтығына ие болған пуэрторикалықтарға қарамастан, бұрын қатысуға құқығы болды. Олардың ең үлкен жетістігі – «Сантьяго, оның жаңа өмірінің тарихы» (1989) үшін номинация. Бірақ 2011 жылы академия осы аумақтан түсетін өтінімдерді қабылдамауға шешім қабылдады.
Ұсыну және тағайындау процесі
Әр ел (АҚШ-ты қоспағанда) академияға өзінің ең үздік фильмін ұсынуға шақырылады. Әр елден тек бір фильм қабылданады. Әр елдің ресми ұсынымын кино индустриясының өкілдерінен құралған ұйым, қазылар алқасы немесе комитет анықтайды. Мысалы, британдық фильмді Ұлыбритания кино және теледидар академиясы, ал бразилиялық фильмді Мәдениет министрлігіне қарасты комитет ұсынады. Таңдау тобының мүшелерінің тізімі академияға жіберілуі керек. Әр ел өзінің ресми фильмді белгілегеннен кейін, ұсынылған барлық фильмдердің ағылшын тіліндегі субтитрлері шетелдік тілдегі фильмдер сыйлығы комитетімен (CFISA) қарастырылады, оның мүшелері жасырын дауыс беру арқылы бес ресми номинацияны іріктейді. Бұл процедура 2006 жылғы (79-шы) «Оскар» сыйлықтары үшін сәл өзгертілді: ресми номинациялар жарияланғанға бір апта бұрын тоғыз фильмнен тұратын тізім жарияланды, ал Нью-Йорктегі 10 академия мүшесін қоса алғанда, 30 мүшеден тұратын комитет ресми бес номинантты таңдау үшін тізімге енген фильмдерді үш күн бойы қарады. 2020 жылғы (93-ші) «Оскар» сыйлықтары үшін процедура тағы өзгертілді, бұл барлық академия мүшелеріне осы іріктеу процесіне қатысуға мүмкіндік берді. 2022 жылдан бастап екі комитет жүйесі қайта жаңартылды: «Халықаралық көркем фильмдерді алдын ала іріктеу комитеті» он бес фильмді тізімге енгізеді, ал «Халықаралық көркем фильмдерді ұсыну комитеті» соңғы бес үміткерді анықтайды.
Алушы
Ең үздік фильм үшін берілетін «Оскар» сыйлығынан айырмашылығы, ол ресми түрде жеңімпаз фильмнің продюсерлеріне табыс етілсе, Халықаралық көркем фильм сыйлығы нақты бір адамға берілмейді, ол бүкіл ел үшін сыйлық деп есептеледі. Мысалы, 2003 жылы «Барбарийлер шабуылы» атты канадалық фильм жеңіп алған «Оскар» статуэткасы бұған дейін Квебек қаласындағы Өркениет мұражайында қойылған болатын. Қазір ол TIFF Bell жарық қорабында көрсетілуде. Қазіргі күндері Халықаралық көркем фильмдер санатын реттейтін ережелерде ««Оскар» сыйлығы фильмге беріледі және оны режиссер фильмнің шығармашылық тобының атынан қабылдайды» делінген. Ал BAFTA сыйлығы – ағылшын тілінде емес, ең жақсы фильмге беріледі. Бұл сыйлықтың ережелерінде номинация мен сыйлық режиссерге беріледі, немесе егер «продюсер режиссермен бірдей шығармашылық үлес қосса, екеуінің де аты ұсынылуы мүмкін» делінген. Бір фильм үшін ең көп екі адам номинациялана алады.
Сын-пикирлер мен даулар
Әр ел өзінің ресми ұсынысын өз ережелеріне сәйкес таңдайтындықтан, әр елдің іріктеу органдарының шешімдері кейде дауға ұшырайды: мысалы, Үндістанның іріктеу комитеті (Үндістанның Кино Федерациясы) Дхарма (2007) фильмінің режиссері Бхавна Талварды жақындық таныту арқылы әділ болмады деп айыптады. Ол өзінің фильмінің Еклавья: Корольдік күзетші (2007) пайдасына қабылданбағанын мәлімдеді. Vox Alissa Wilkinson 2020 жылы Қытай, Ресей және Иран сияқты елдер саяси тұрғыдан даулы фильмдерді елемей, ұсыныстарын жиі цензуралайтынын айтты. 1985 жылы тағы бір үлкен дау туды, Акира Куросаваның жоғары бағаланған "Ран" фильмі Жапониядан ұсынылмады, себебі Куросава жапон киноиндустриясында аса танымал болған жоқ. Соңғы жылдары академияның "ел" терминінің анықтамасы пікірталас тудырды. Мысалы, 75-ші "Оскар" сыйлығына ұсыныстар қатысты дау туды, палестиналық "Илаһи араласу" (2002) фильмінің продюсері Хамберт Балсан өзінің фильмін академияға ұсынуға тырысқанда, Палестина мемлекеті академия ережелерінде танылмағандықтан, шетел тіліндегі фильмдер сыйлығына қатыса алмайтынын естіді. Академия бұрын Гонконг сияқты басқа да саяси бірлестіктерден фильмдерді қабылдағандықтан, "Илаһи араласу" фильміне жасалған бұл қадам палестиналық белсенділер тарапынан екіұстамалыққа айыптауға әкелді. Бірақ үш жылдан кейін тағы бір палестиналық араб фильмі "Жұмақ қазір" (2005) шетел тіліндегі фильмдер сыйлығына ие болды. Бұл номинация АҚШ-тағы Израильді қолдайтын топтардың наразылығын тудырды, олар академияның ресми сайтында фильмді ұсынған ел ретінде Палестина атауын қолдануына қарсы болды. Израильді қолдайтын топтардың қысымынан кейін академия "Жұмақ қазір" фильмін Палестина билігінің ұсынысы деп белгіледі, бұл қадамды фильмнің режиссері Хани Абу Асад сынға алды. Сыйлық беру кешінде фильмді жүргізуші Уилл Смит Палестина аумақтарынан келген фильм деп жариялады. Тағы бір дау тудырған мәселе – академияның "бір ел – бір фильм" ережесі, оны кейбір кинорежиссерлер сынады. The Guardian газетінің Гай Лодж 2015 жылы "Ең үздік шетел тіліндегі фильм" номинациясы – "негізгі қателік" және "Оскар сыйлығының барлық номинацияларының ішіндегі ең көп сынға ұшыраған" номинация екенін жазды. Сондай-ақ, "Идеалды әлемде – немесе кем дегенде, әлі де керемет фильмдер сыйлығының өткізілуіне мүмкіндік беретін әлемде – үздік шетел тіліндегі фильм үшін жеке "Оскар" сыйлығының қажеті болмас еді. 87 жылдан бері академия ағылшын тілінде емес фильмді жылдың ең үздік фильмі деп танымағаны олардың өзінің шектеулерін көрсетеді, ал әлемдік киноның шектеулері туралы ештеңе айтпайды".