Кристоф Шейнер: Иезуит, физик және астроном

Кіріспе

Иезуит діни қызметкері, физик және астроном (1573–1650)

Кристоф Шейнер СД (25 шілде 1573 (немесе 1575) – 18 маусым 1650) – Ингольштадт қаласындағы иезуит діни қызметкері, физик және астроном болған.

Аугсбург/Диллиген: 15911605

Шейнер Швабиядағы Миндельхайм маңындағы Маркт-Вальдта, Габсбург әулетіне қарасты Бургау маркграфатында дүниеге келген. Ол 1591 жылдың мамыр айынан 1595 жылдың 24 қазанына дейін Аугсбургтегі иезуиттік Санкт-Сальватор гимназиясында оқыды. Ол "ретор" дәрежесін алып, 1595 жылдың 26 қазанында Ландсберг-ам-Лехте иезуиттер орденіне қосылды. Жергілікті семинарияда ол екі жылдық тәлімдік мерзімін (1595–1597) Novice Master Father Rupert Reindl SJ басшылығымен өтті. 1597–1598 жылдары Аугсбургте риторика бойынша төменгі білімін аяқтады. Ол алғашқы уәдесін әке Мелхиор Стордың алдында берді және Аугсбургтың көмекші епископы Себастьян Брейнингтен кішігірім діни дәрежелер алды. Ол 1598–1601 жылдары Ингольштадтта философия (метафизика және математика) пәнін оқыды. 1603 жылы Шейнер пантографты ойлап тапты, бұл құрал жоспарлар мен суреттерді өзгертілетін масштабта көшіруге мүмкіндік берді. 1603–1605 жылдары гуманитарлық ғылымдарды оқытты: Диллингендегі иезуит гимназиясында латын тілінен сабақ берген жылдары оған Magister Artium атағы берілді.

Ингольштадт: 16051617

1605 жылдың күзінен 1609 жылға дейін Шейнер Ингольштадт қаласында теологияны оқыды. Пантографты ойлап тапқандықтан ол үлкен даңққа ие болды. Баварияның герцогы Вильгельм V оны тіпті Мюнхенге шақырып, құрылғыны көрсетуін сұрады. 1609 жылдың 14 наурызында ол Диакон дәрежесін алды. Оны суфраган епископы Маркус Лирезий дінге қызмет етуге бекітті. Шейнер өзінің алғашқы еңбегі – “Theses Theologicae” және теология ғылымдарының докторы (PhD) атағын алу үшін жасаған диссертациясымен 1609 жылдың 30 маусымында оқуын аяқтады. 1609 жылдың 18 сәуірінде ол Эйхштатттағы суфраган епископы Лирезийден жоғары дәрежедегі діни қызметкер ретінде бекітілді, содан кейін Еберсбергке барып, әйгілі Иоганнес Пелеций S. J. қасында тәлімгерлікке түсті. 1610 және 1616/1617 жылдар аралығында Шейнер Ингольштадт қаласында Иоганн Ланц S. J. орнына жұмыс істеді, математика (физика және астрономия) және еврей тілін оқытты. Ол күн сағаттары, практикалық геометрия, астрономия, оптика және телескоп туралы лекциялар оқыды. 1611 жылы Шейнер күн дақтарын байқады; 1612 жылы Аугсбургте “Апел хаттарын” жариялады. Марк Велсердің алғашқы үш “Апел хаты” 1612 жылдың 5 қаңтарында Аугсбургте басылды. Бұл Шейнер мен Галилео Галилей арасындағы кейінірек туған ұтымсыз пікір-таластың көптеген себептерінің бірі болды, ол Галилей “Апел хаттарына” өзінің “Күн дақтары туралы хаттарымен” жауап бергеннен кейін басталды. Шейнер 1614 жылы Ингольштадтта Иоганн Георг Лохермен бірлесіп “Disquisitiones mathematicae” еңбегін, 1615 жылы Аугсбургте “Sol ellipticus” және Ингольштадтта Георг Шенбергермен бірге “Exegeses fundamentorum gnomonicorum” еңбегін жариялады, ал 1617 жылы “Refractiones coelestes” еңбегі де Ингольштадтта жарық көрді. Шейнер 31 шілдеде 1617 жылы Ингольштадт қаласында Иоганнес Манхард S. J. алдында кедейлікке, тазалыққа, бағынуға және адалдыққа берілгендік туралы соңғы анттарын қабылдады. Сол жылы Шейнер Қытайға миссионер ретінде баруға ниетті екенін білдірді. Алайда, Бас Пастор Мутио Вителлески оған хат жолдап, Еуропада қалып, математикалық зерттеулерін жалғастыруы тиіс екенін айтты. 1617/1618 жылдың қысында Шейнер Архиегерцог Максимилиан III-нің бұйрығымен Австрияның Инсбрук қаласына оралды.

From the autumn of 1605 until 1609, Scheiner studied theology in Ingolstadt. Due to his invention of the pantograph, he had already gained celebrity status. Duke William V of Bavaria even invited him to Munich to demonstrate the instrument. On 14 March 1609, he entered Holy Orders as a Deacon. He was ordained by suffragan bishop Marcus Lyresius. Scheiner finished his studies on 30 June 1609 with his first work, Theses Theologicae and with a disputation (PhD in theology). On 18 April 1609, he received his major orders from suffragan bishop Lyresius in Eichstätt, from where he went to Ebersberg to serve his tertianship with Father Johannes Pelecius S. J. In the years between 1610 and 1616/1617, Scheiner worked as a successor to Father Johannes Lantz S. J. in Ingolstadt, teaching mathematics (physics and astronomy) and Hebrew. He lectured on sun dials, practical geometry, astronomy, optics, and the telescope. In 1611, Scheiner observed sunspots; in 1612 he published the "Apelles letters" in Augsburg. Mark Welser had the first three Apelles letters printed in Augsburg on 5 January 1612. They provided one of many reasons for the subsequent unpleasant argument between Scheiner and Galileo Galilei, which began when Galileo responded to the Apelles letters with his own Letters on Sunspots. Scheiner published in 1614 the Disquisitiones mathematicae in Ingolstadt with Johann Georg Locher, in 1615 Sol ellipticus in Augsburg and with Georg Schönberger Exegeses fundamentorum gnomonicorum in Ingolstadt, and in 1617 he published Refractiones coelestes, also in Ingolstadt. Scheiner took his remaining vows of poverty, chastity, obedience and loyalty before the Pope on 31 July 1617 in the town of Ingolstadt under Father Johannes Manhart S. J. In the very same year Scheiner made known his wish to go to China as a missionary. Father General Mutio Vitelleschi sent him a letter, however, telling Scheiner he had better stay in Europe and persevere with his mathematical studies. In the winter of 1617/1618, Scheiner returned to Innsbruck, Austria at the behest of Archduke Maximilian III.

Инсбрук/Фрайбург/Найс: 16171624

1614 жылдың қарашасынан кейін, эрцгерцог Максимилиан III Шейнерді Инсбрукқа бірнеше рет шақырып, астрономиялық және математикалық мәселелерді талқылады. Архиегерге екі дөңес линзасы бар астрономиялық телескоп берілді, ол нысандарды төңкеріп, дұрыс емес көрсетті. Шейнер үшінші линзаны қосты, осылайша Максимилианға тік тұрып, өз елінің әдемі жерлерін көруге мүмкіндік беретін жер телескобын жасады. Инсбрукте Шейнер портативті камера-обскураны ойлап тапты. Сонымен қатар, жүріп баруға болатын камера-обскура құрылды. 1618 жылы Максимилиан III қайтыс болғаннан кейін, эрцгерцог Леопольд V Тироль мен Жоғарғы провинциялардың императорлық өкілі болып тағайындалды. Леопольд V өзінің бұрынғы ізін келе отырып, Максимилиан сияқты Шейнерге сенім артты. Шейнердің "Oculus hoc est: Fundamentum opticum" атты еңбегі, көздің физиологиялық табиғатына қатысты көптеген жаңа түсініктерді қамтиды, 1619 жылы Инсбрукте жарық көрді. Кітап бұрын Ингольштадтта жазылған болатын. Oculus үш бөлімге бөлінеді: бірінші бөлім көздің анатомиясын, екінші бөлім көз ішіндегі жарық сәулесінің сынуын, ал үшінші бөлім торша қабығы мен көру бұрышын қарастырады. Шейнер тағы да байқау және тәжірибе жолын таңдайды. Кеплер сияқты ол да көру қабілеті торша қабығында екенін және көру жүйкесі суреттерді торша қабығынан миға жеткізетінін анықтады. Шейнер алты жылқы тартқан, жүк көп вагонда Инсбруктан Холлға барғандығы үшін тағы да сөгіс естіді. Генерал Вителлески оған хат жазды. Архиегерцог Леопольд V пен отец Шейнер 1620 жылдан 1632 жылға дейін кеңінен хат алмасып жүрді. Шейнердің Леопольдқа жазған 1626 жылғы хатында Архиегерцогқа Галилейдің күн дақтарына қатысты жұмысы туралы естімеу керектігі айтылады. Леопольдтың кітапханасының тізімінде Тихо Браге мен Галилео Галилейдің еңбектері бар: Леопольд Галилеймен достық қарым-қатынаста болды. 1618 жылдың 23 мамырында Леопольд Галилейден телескоптар мен күн дақтары туралы трактат, "Discorso del Flusso e Reflusso del Mare" алды. Шейнер Инсбруктегі иезуиттердің жаңа шіркеуін салушы болды. Шеберлер 1624 жылдың шілдесінде шатырдың үстінде жұмыс істей бастады, бірақ қыркүйекте галереяның ортаңғы бөлігі мен көшеге қараған қабырғасы күрт құлады. Жаңа шешімге сәйкес, шіркеу 90 градусқа бұрылып, қайта салынуға тиіс болды. Фрайбург университеті 17 ғасырдың басында құлдырауға ұшырады. 1620 жылдың 16 қарашасында Архиегерцог Леопольд иезуиттерді, ең алдымен, "ең көрнекті" Кристоф Шейнерді шақырды. 1621 жылдың көктемінде Шейнер себебі белгісіз қалғандықтан қайта шақырылды: шындығында, эркiгершi Карл Шейнерді әкесі ретінде мойындаушы ретінде қалаулы болды. Архиегер Карл Шейнермен Бриксеннен Венаға сапар шекті, одан 1621 және 1622 жылдар аралығында ғана Нейске оралды. 1623 жылдың ақпанында Шейнер болашақ колледждің жетекшісі болып тағайындалды. Содан кейін Испания королі Филипп IV Карлді Австриядан Португалияның вице-королі қызметіне таңдады. Архиегер Карл Мадридке сапар шекті. Шейнер Римге барып, Нейседегі жаңа колледждің негізін қалауды бастады. Шейнер Римде өз міндетінен артық уақыт болды. "Rosa Ursina sive Sol" еңбегінде ол Римге "ad summum pontificem, ob certa peragenda negotia" (латынша "паптық шақыру" дегенді білдіреді) жіберілгенін жазды. Шейнерді Галилейге байланысты Римге сарапшы астроном ретінде шақырған немесе ол Нейске ауысуын жаза деп сезінген басқа теориялар расталмады. Тек 13 жылдан кейін Вена арқылы Нейске оралып, біраз уақыт сол жерде тұрды.

After November 1614, Archduke Maximilian III summoned Scheiner to Innsbruck several times to discuss astronomical and mathematical questions. The Archduke had received an astronomical telescope with two convex lenses which showed objects upside down and the wrong way round. Scheiner added a third lens, thus manufacturing a terrestrial telescope which allowed Maximilian to see the beautiful stretches of his country while standing upright. A portable camera obscura was developed by Scheiner in Innsbruck. Furthermore, a walkable camera obscura was constructed. After the death of Maximilian III in 1618, Archduke Leopold V was appointed imperial representative of Tyrol and of the Upper Provinces. Like his predecessor Maximilian, Leopold V put his trust in Father Scheiner. Scheiner's "Oculus hoc est: Fundamentum opticum," containing many new insights into the physiological nature of the eye, was published in Innsbruck in 1619. The book had been written earlier in Ingolstadt. Oculus is subdivided into three parts: the first part treats the anatomy of the eye, the second part the refraction of the light ray inside the eye, and the third part deals with the retina and the visual angle. Scheiner once again chooses the way of observation and experiment. Like Kepler before him, he found that the retina is the seat of vision and that the optic nerve transmits the images from the retina to the brain. Scheiner was rebuked once more for going from Innsbruck to Hall in a heavily loaded coach drawn by six horses. Father General Vitelleschi wrote him a letter. Archduke Leopold V and Father Scheiner carried on a sizeable correspondence from 1620 until 1632. One of Scheiner's letters to Leopold from 1626 informs the Archduke that Galilei is not to hear of Scheiner's work concerning the sunspots. The inventory of Leopold's library contains works by Tycho Brahe and Galileo Galilei: Leopold lead a friendly correspondence with Galilei. On 23 May 1618, Leopold received telescopes from Galilei, along with a treatise on the sunspots, the Discorso del Flusso e Reflusso del Mare. Scheiner was the builder of the new Jesuit church in Innsbruck. Craftsmen began to work on the roof in July 1624, but September saw a sudden collapse of the middle part of the gallery and the sidewall facing the street. According to a new decision, the church had to be turned by 90° and be reconstructed. Freiburg University was facing a decline at the beginning of the 17th century. It was on 16 November 1620, that Archduke Leopold summoned the Jesuit Fathers, first of all, the "most excellent by far" Christoph Scheiner. In the spring of 1621, Scheiner was recalled for reasons confirmed to be unknown: in fact it was Archduke Karl's wish to have Scheiner as his father confessor. Archduke Karl had travelled with Scheiner from Brixen to Vienna, from where he did not return to Neisse until sometime between 1621 and 1622. In February 1623, Scheiner was appointed Superior of the future college. Then the Spanish King Philipp IV chose Karl of Austria for the office of a vice king of Portugal. Archduke Karl travelled to Madrid. Scheiner had to travel to Rome, to instigate the foundation of the new college in Neisse. Scheiner stayed in Rome longer than his duty required. In Rosa Ursina sive Sol, he wrote that he had been sent to Rome "ad summum pontificem, ob certa peragenda negotia" (Latin meaning "to the pontifical summons "). Other theories, contending that Scheiner had been summoned to Rome as an expert astronomer because of Galilei, or that he felt his transfer to Neisse was a punishment, have not been confirmed. It was only 13 years later, that he returned to Neisse via Vienna, where he stayed for some time.

Рим: 1624 1633 жыл

Шейнер 1624 жылы Римге барған кезде достары одан күн бақылаулары туралы жазуын сұрады. Соңында ол математикалық кітаптарға уақыт тапты, олардың ішінде Галилейдің «Il saggiatore» еңбегі болды, онда Галилейдің күн дақтары жөніндегі жұмыстары жарияланған. Бұл Шейнердің өзінің жұмысына ұқсас болды (екеуі де бір уақытта бақылағандықтан, бұл ерекше емес еді), бірақ екеуінің де плагиат жасады деген айыптауларға және екі ғалымның арасындағы терең антагонизмге әкелді. 1629 және 1630 жылдары Шейнер бірнеше жалған күн (паргелия) мен галлоларды байқады, оның ішінде 24 қаңтарда күрделі бір құбылыс болды. Бұл оның «Паргелия» кітабында сипатталған, ол Рене Декарт пен кейіннен Кристиан Гюйгенстің еңбектеріне зор әсер етті. Оның бақылауларына 1633 жылғы 8 сәуірде болған күн тұтылуы да кірді. 1633 жылғы 22 маусымда Галилей өкім шығарды және тіпті Аристотельшілер тарапынан да қарсылыққа қарамастан, өз талаптарынан бас тартуға мәжбүр болды. Шейнердің сот процесіне тигізген ықпалын дәлелдеу мүмкін емес. Сот материалдарында оның Коперникшілерге қарсы болғаны туралы ғана қысқаша жазба бар. Сот кезінде Шейнер әлі де Римде, болашақ дін қызметкерлерін даярлайтын семинарияда тұрды. Шейнер Римде үш кітабын жазды: «Rosa Ursina sive Sol» (Браччано, 1626–1630), күн дақтары туралы, ол көп ұзамай күн дақтарын зерттеу жұмысы үшін стандартты еңбек ретінде қызмет етті. «Rosa Ursina sive Sol» төрт кітаптан тұрады. Бірінші бөлімінде Шейнер күн дақтарын ашуға қатысты басымдық мәселесін талқылайды. Екінші бөлімінде телескоптар, проекцияның түрлі тәсілдері және гелиоскоптар ғана емес, сонымен қатар телескоптың оптикасы мен көздің физиологиялық оптикасы салыстырылады. Үшінші кітапта Шейнер күн дақтарын бақылаудан алынған деректердің толық жинағын ұсынады. Төртінші кітап екі бөлімнен тұрады: бірінші бөлімінде күннің дақтары, күн жарқындары, күннің 27 күндік айналу периоды және оның айналу осінің еңістігі сияқты күн құбылыстары тағы да қарастырылады. Екінші бөлімінде Шейнер өзінің геоцентрлік көзқарасының Католик шіркеуінің іліміне сәйкес екенін дәлелдеу үшін Киелі кітаптан, шіркеу әулиелерінің және философтардың жазбаларынан көптеген үзінділер мен цитаталар келтіреді. Шейнер 1603 жылы өнертапқан пантограф туралы «Пантографик» еңбегін жариялады, ал 1632/1633 жылдары Шейнер өзінің соңғы еңбегі «Prodromus» атты кітапшасын жариялады, ол гелиоцентрлік теорияға қарсы жазылған және 1651 жылы, оның өлімінен кейін жарық көрді.

When Scheiner went to Rome in 1624, friends asked him to write about his solar observations. At last he had time for mathematical books, among them Galilei’s Il saggiatore, which contains Galileo's work on sunspots. This was similar to Scheiner's own work (unsurprisingly, since both were observing at the same time) but led to allegations from both of plagiarism by the other, and to a deep enmity between the two scientists. In 1629 and 1630, Scheiner observed a series of mock suns (parhelia) and haloes, including a complex display on 24 January 1630. These were described in his book Parhelia, which had a profound influence on the work of René Descartes and later on Christiaan Huygens. His observations also included an eclipse on 8 April 1633. On 22 June 1633, Galilei received his sentence and had to renounce his claims, despite the protest sounding even from the Aristotelian side. Scheiner's influence on the trial cannot be proven. The trial files merely contain a small note mentioning that he had opposed the Copernicans. At the time of the trial, Scheiner was still in Rome, staying at the seminary for future priests. Scheiner wrote three of his books in Rome: Rosa Ursina sive Sol (Bracciano, 1626–1630), on sunspots, which served as a standard work for research work on the sunspots for a long time. Rosa Ursina sive Sol contains four books. In the first part, Scheiner discusses the question of priority of discovery in regard to sunspots. The second part not only describes telescopes, different kinds of projection and the helioscope but also compares the optics of the telescope to the physiological optics of the eye. In the third book, Scheiner presents a comprehensive collection of the data from his observation of sunspots. Book 4 consists of two parts: the first part deals once again with solar phenomena like sunspots and sun flares, the sun's rotation period of 27 days and the inclination of its axis of rotation. In the second part, Scheiner mentions numerous passages and quotations from the Bible, the writings of the Church Fathers and philosophers to prove that his geocentric view is in accordance with the teachings of the Catholic Church. Scheiner published Pantographice, about the pantograph which he had invented as early as 1603, and finally in 1632/1633, Scheiner published his last work Prodromus, a pamphlet against the heliocentric theory which was published posthumously in 1651.

Вена: 16331637 жыл

Генерал-әке Мутио Вителлески өзінің алғашқы хатын Шейнерге 1634 жылғы 21 қаңтарда Венадан жазды. Осылайша, Шейнер 1633 жылдың желтоқсаны мен 1634 жылдың қаңтары аралығында Венаға оралған болуы керек. Шейнер Нейссеге қайтуға құштар емес еді. Венада Шейнер "Роза Урсина сиве Сол" кітабының қаржыландыруының тұрақсыздығымен бетпе-бет келді.

Нейссе: 16371650

1637 жылдың 15 қарашасынан кейін Шейнер Силезиядағы Нейсе қаласында болды. Нейседе Шейнердің атқаратын қызметтері: кеңесші, ректордың кеңесшісі, студенттерге ұстаздықпен ақыл кеңес беруші және рухани жетекші. Ол сол жерде қайтыс болды, ал 1650 жылғы некролог Шейнердің соғыс салдарынан Венада қалуға мәжбүр болғанын, барлық астрономиялық құралдарын алып Нейседен қашуға мәжбүр болғанын, әдетте ерте тұрып, жазу немесе оқу, бақшаға күтім жасау және өз қолымен ағаштар отырғызумен айналысқанын көрсетеді. Осы некрологтың авторы Шейнердің қарапайымдылығы мен тазалығын айта келіп, оған көптеген адамдардың қызғанғанын және "оның өзі де қызғанышпен күрескенін" жазады. Кристоф Шейнер 1650 жылдың 18 маусымында Нейседе (қазіргі Ниса, Польша) дүние салды.

Мұра

Маркт-Вальдтағы бастауыш мектеп Кристоф Шейнердің естелігіне арналған. Маркт-Вальдта оның құрметіне көше аталған, қала әкімдігінде тақта орнатылған және оны еске алу үшін бақылау мұнарасы тұрғызылған. Ингольштадт қаласында Кристоф Шейнер атындағы гимназия (жоғары мектеп) бар. Мюнхендегі университет обсерваториясына дейінгі көше және Берлиндегі (Шарлоттенбург) бір жол Шейнердің есімімен аталады. 1999 жылы Ингольштадт қаласында Шейнердің суреті бар (35 мм диаметрлі) монета соғылды. Сондай-ақ, Ай бетінде Шейнердің атымен кратер бар (диаметрі: 110 км, биіктігі: 5500 м, Рикколи атымен аталған). 2005 жылы Австрияда пошта маркасы шығарылды. Ингольштадт қалалық мұражайында 1732 жылдан кейін салған майлы сурет, ал Диллингендегі Studienbibliothek мұражайында фреска (суретші Игнац Шиллинг, 1702–1773) сақталады.