Кіріспе
Яһуди дінінде пұтқа табыну тыйым салынған. Яһуди дінінде пұтқа табыну тек пұттың өзіне ғана емес, сонымен қатар Құдайды бейнелейтін кез келген суреттерге де қатысты деп есептеледі. Яһуди теологиясы бойынша, пұтқа табыну – Құдайдың адамзатпен қарым-қатынасына жасалған ең үлкен сатқындық және ең үлкен метафизикалық қателік. Ежелгі грек және рим өркениеттерінде яһудилердің жеке басын пұтқа табынудан бас тарту қалыптастырды. Пұтқа табынудан қатаң сақтану яһудилердің күнделікті өміріне – тағамға, ақша айналымына, әлеуметтік қарым-қатынастарға және ойын-сауыққа әсер етті. Яһуди заңының пұтқа табынуға қатаң тыйымы яһудилердің бейнелер орналасқан жерлерге өтуіне кедеріс келтірді. Бірінші ғасырға қарай, яһудилер пұтқа табынушылардың пұтқа табынуына сатира және poleмика арқылы жауап берді. Яһуди жазушылары пұтқа табынуды айыптау үшін өздерінің қасиетті кітаптарын, сондай-ақ грек философтарының еңбектерін пайдаланды. Яһуди діні ешқашан басқа діндерді қабылдауға мәжбүрлемегенімен, әлемдегі пұтқа табынуды жоюды талап етеді. Маймонидтің айтуынша, Мұсаға барлық адамзатты Ной заңдарын қабылдауға және пұтқа табынуды тоқтатуға мәжбүрлеу бұйырылған. Пұтқа табыну мәселесі өте сезімтал болды, өйткені қасиетті кітаптарға сәйкес, пұтқа табынушылық шөлде қирауға әкелген. Маймонидтің пікірінше, Тораның құрбандықтар туралы ережелері яһуди халқын пұтқа табынудан аулақ етуге көмектесу үшін жасалған. Яһудилердің көпшілігі пұтқа табынуды жек көргенімен, диаспорадағы кейбір мүшелері пұтқа табынушылықпен айналысты. Мұндай яһудилер Құдайды объективтендіріп, түрлі діндердің ғибадатханаларына барып, яһуди мұраларын тастап кетті. Кейбір яһудилер пұтқа табынуды анықтайтын нәрсе туралы пікір келіспеді. Артапан мен Псевдо Аристос жазғандай, кейбір яһудилер пұтқа табынушылыққа ұқсас ой-өріспен әрекет етті. Папирустар мен жазулардағы дәлелдер де кейбір яһудилердің яһуди дәстүрін сақтай отырып, пұтқа табынуға қарсы болмағанын көрсетеді. Мишна мен Талмуд пұтқа табынуды анықтаған. Оған пұтқа табынушылар сияқты оған құлшылық ету де кіреді, бұл «әдеттегі құлшылық» деп аталады. Тағы бір критерий – пұтқа ғибадатханада Құдайға арналған құлшылық сияқты амалдармен табыну. Бұл мал құрбандығы, құмырыс өртеу және қан шашуды қамтиды. Мұндай әрекеттердің бірін жасаған адам пұтқа табынушы деп есептеледі. Пұтқа табынудың үшінші критериі – сәжде ету, яғни кем дегенде бас немесе тізелерді жерге тигізіп иілу. Иісу, құшақтау және құрмет көрсету сияқты әрекеттерге тыйым салынған, бірақ олар пұтқа табынуға жатпайды. Мұндай әрекетті жасаған адам яһуди заңы бойынша пұтқа табынушы сияқты өлім жазасына кесілмейді. Талмудтың Авода Зара трактаты яһудилердің пұтқа табынушылармен қарым-қатынасын реттейді. Ол пұтқа табынушылармен шарттық қарым-қатынастарға, пұтқа табынушылық мерекелеріне жақын күндерде белгілі шектеулер қояды. Пұтқа табынушылық амалдарынан кез келген пайда алуға немесе беруге тыйым салынған. Бұл ережелер орта ғасырлардағы яһудилердің христиандармен сауда-саттық жасауына үлкен әсер етті. Яһудилер христиандарды үштік сияқты христиандық теологиялық ілімдері мен христиандардың мүсіндер мен иконаларды қолдануы салдарынан пұтқа табынушылар деп есептегендіктен, олар жексенбі күні христиандармен сауда жасамайтын. Мұсылмандармен сауда-саттық жасауға әсер етілмеді, өйткені яһудилер мұсылмандарды өздері сияқты таза тәңірге табынушылар деп есептеді.
Idolatry in Judaism is prohibited. Judaism holds that idolatry is not limited to the worship of an idol itself, but also worship involving any artistic representations of God. According to Jewish theology, idolatry is the ultimate betrayal of God's relationship with humanity. It is also the ultimate metaphysical error. Idolatry was also reckoned as avodah zarah Jewish identity in the ancient Greek and Roman civilisations was shaped by the rejection of idolatry. The strict avoidance of idolatry affected Jewish daily life in terms of cuisine, coinage, socialisations and participation in games. Jewish law's strict prohibition of idolatry meant that Jewish movements through areas containing images were inhibited. By the first century CE, Jews had responded to the idolatry of non Jews through satire and polemics. Jewish writers used the works of their own scriptures as well as the works of Greek philosophers to denounce idolatry. While Judaism has never sought to impose the faith on non Jews, it does require the elimination of idolatry from the world. According to Maimonides, Moses was ordered to compel all the world to accept the Noahide laws and end idolatry. The question of idolatry was a sensitive one, because idolatrous actions had brought destruction in the wilderness, according to the scriptures. Maimonides argues that the Torah's rules for ritual sacrifices are intended to help wean the Jewish People away from idolatry. While Jews in general abhorred idolatry, some members of the Diaspora did engage in idolatrous actions. Such Jews often objectified God, visited and worshiped in pagan temples and abandoned their Jewish heritage. Some Jews differed with others on what defined an idolatrous practice. According to Artapanus and Pseudo Aristeas some Jews were idolatrous on the cognitive level. Evidence from papyri and inscriptions also indicate that some Jews did not object to idolatry even while they clung on to their Jewish heritage. The Mishnah and Talmud have defined idolatry. It includes worshiping an idol in the manner of its worshipers. This is called ″customary worship″. Another criterion is worshiping the idol with acts which are for worshiping God in the Temple. These include animal sacrifice, incense burning and sprinkling blood. Performing one of these acts means the performer is dubbed an idolater. The third criterion of idolatry is prostration. This includes bowing down with at least the head or knees on the ground. Acts such as kissing, embracing and honoring are forbidden but are not considered to come under idolatry. The performer of such an act does not receive capital punishment unlike the idolater in Jewish law. Tractate Avodah Zarah of the Talmud governs Jewish interactions with idolaters. It places certain restrictions on business dealings with idolaters for the days in proximity to idolatrous festivals. It was forbidden to provide or take any benefit from idolatrous actions. These regulations had a strong impact on Jewish business dealings with Christians during the Middle Ages. Since Jews regarded Christians as idolaters because of Christian theological doctrines such as the Trinity, alongside the Christian usage of statues and icons, Jews would not do business dealings with Christians on Sundays. Business dealings with Muslims were not affected because Jews regarded the Muslims as pure monotheists like themselves.
Исраилдіктердің тәңірлерге табынудан аулақ болуының дамуы
Яһуди діні тарих бойында Темір дәуіріндегі басқа діндерден қатаң монотеизмімен ерекшеленді. Танахтың алғашқы авторлары үшін жалған құдайларға табыну (אליל, elil) қазіргідей түсінікке ие болмаған, себебі дін әлі монотеистік сенімге айналып жатқан кезде өмір сүрген. Осы себепті, еврей жазбаларының әртүрлі кітаптарында жалған құдайларға табыну мен оның салдары әртүрлі сипатталады, жазылған дәуірге байланысты үлкен айырмашылықтар бар. Мысалы, «Шығу» кітабында (б.з.д. 6-5 ғасырлар аралығында көне ауызша дәстүрден жазылған деп саналады) жалған құдайларға табыну, міндетті түрде жоқ құдайларға жалбарынудың пайдасыз әрекеті ретінде емес, он өсиетте өзін қызғаныш деп сипаттайтын Құдайдың ашуын тудырады. «Менен бұрын басқа құдайларың болмасын» деген сөздердегі עַל сөзі көбінесе «алдында» деп аударылады, бірақ оның түпнұсқа еврей/арамей мағынасы «үстінде», «жоғарыда» немесе «үстінен» жақын, бұл контексте мәртебеге сілтеме жасауы мүмкін. Бұл оның бастапқы мақсаты Яхвеге жалғыз нағыз құдай статусын беру емес, құдайлар арасында Яхвенің басымдығын және оның израильдіктердің басты қамқоршысы ретіндегі рөлін орнату болғанын көрсетеді. Ишая 44:6-да монотеизмнің бірінші нақты айғағы бар: «Мен біріншімін және соңғымын; Меннен басқа құдай жоқ». Ишая 44:9-10-да да жалған құдайларға табынудың бекерлігі және сол себепті басқа қанаандық құдайлардың жоқ екендігі туралы алғашқы ашық мәлімдеме жазылған: «Бұт жасағандардың бәрі бекер, олардың сүйікті нәрселері пайда бермейді» және «Құдай жасап, құйып, пайдасыз бұт құрған кім бар?» Яхвизм Қанаанның басқа культтерімен бәсекелесіп, Яхвеге көбірек назар аудара бастады, соңында ескі қанаандық құдайларды жойды, осының нәтижесінде тәңірсымақ туралы түсінігі өзгерді, монотеизмге жол ашты. Израильдіктер деп аталатын халық б.з.д. екінші мыңжылдықта қанаандық өркениеттің ерекше субмәдениеті ретінде пайда болды, олардың тілі еврей тіліне жақын, ал діні көптеген құдайлардан тұратын пантеонды қамтыды. Бұл өркениет кейінірек Финикиялықтармен бірдей болды, олар қазіргі Израиль мен Ливанда қалалар салды, Магриб жағалауын отарлап, Карфагеннен басқарылатын теңіздік империя құрды. Ежелгі яхуистердің хенотеизмді ұстанғанына сеніледі, яғни Яхве (Элмен бірдей) ең жоғары, бірақ басқа қанаандық құдайларға екінші реттік құдай ретінде табынуға рұқсат етілген. Қанаанда көптеген құдайлар болған, бірақ Яхве олардың ең ерте құдайларының бірі болған жоқ. Яхвенің шығу тегі туралы ең көп қабылданған теория бойынша, Қанаанның оңтүстік-шығысынан келген көшпелілер, Танахта кеналықтар немесе мадияндықтар деп аталған, Яхвені Қанаанның оңтүстігіне әкелді, онда олар израильдіктерге айналатын қанаандық тайпалармен араласты. Бұл туралы б.з.д. 13 ғасырға жатқызылған египеттік жазудағы «Shasu of yhw жері» деген сөз тіркесі куәландырады, бұл YHWH есімінің ең ерте кездескені және YHWH-ны Эдоммен байланысты аймақтың құдайы деп анықтайды. Бұл қазіргі Ливан мен Солтүстік Израильдің жағалауында орналасқан қанаандықтардың негізгі орындарының темір дәуірінен бұрынғы археологиялық жазбаларында Яхвеге сілтеме жасалмауына түсіндіру береді (мысалы, Библос, Баалбек). Осы тұрғыдан алғанда, израильдіктердің Яхвеге табынуы екі түрлі көпқұдайлы мәдениеттер арасындағы мәдени алмасу немесе синкретикалық бірігу нәтижесінде басталды. Эл ежелгі қанаандық пантеонның орталық және бас құдайы болды деп саналады, оның құдай ретіндегі рөлі одан бұрын болған. Қанаандықтар Элге ең басты құдай ретінде табынып, ғибадат еткен, ал кейінірек еврейлер Яхвеге құлшылық етуді басымдыққа қойды. Ертедегі Яхвист ғибадатханаларында Ашера мүсіндері сақталғаны туралы мәліметтер бар, сондай-ақ Иерусалимдегі ғибадатхана Яхвеге арналған жалғыз ғибадатхана болуы керек екеніне қатысты белгілер бар, ал басқа ғибадатханалар бастапқыда басқа құдайларға арналған. Ертедегі қанаандықтар Ашераны Элдің әйелі немесе жұбайы деп санаған, бірақ ежелгі израильдіктердің діні дамыған сайын, ол Яхведің әйеліне айналды, немесе басқаша (басқа ежелгі дереккөздерге сәйкес) оның анасына айналды. Бұл Яхвизмдегі діни синкретизмнің жалғасып жатқан үрдісінің салдары деп есептеледі, Яхве Элмен біріктірілді. Ол сондай-ақ, б.з.д. 9 ғасырдан бастап Яхве (бұрын-ақ бірнеше ежелгі қанаандық құдайларды сіңіріп алған) кейбір қанаандық құдайлармен біріктірілгенінің нәтижесінде ерекше қасиеттерді дамыта бастады деп болжайды. Еврей жазбаларындағы ең ерте нұсқаулар мен ескертулердің бірі - Баал мен Ашераға табыну, Молох пен Баалға байланысты бала құрбан ету, күн мен айға табыну және «биік жерлердегі» культтар сияқты ежелгі қанаандық практикалардан бас тарту туралы бұйрықтар. 2) Қанаандықтар Израиль, Самария және Иудея болып белгіленген жерлерде Яхвеге табына бастады; 7) Вавилон тұтқындығынан кейін біраз уақыт өткен соң, Яхвист ғибадатханаларында Яхвемен бірге қанаандық құдайларға табынылғаны туралы тарих пен естелік ұмытылған болуы мүмкін; 8) Кейінгі Танах авторлары (Деутеро Ишая авторларынан бастап) avodh zereh (עֲבוֹדה זֶרֶה) терминін, яғни «шет елдік құлшылық» деп атап, «құдай немесе бұт жасаудың» ақымақтық және бекерлік екенін айтты, өйткені Яхве ғана нағыз құдай. Ескі кітаптарда сипатталған басқа да құлшылық түрлері жай ғана ежелгі шарлатандық немесе жаңылысқан шет елдік діндер деп есептелді. Жалған құдайларға табынушылар Яхвені шет елдік құдайларға құрбан шалу арқылы қызғанышқа тілді етпейді, керісінше, оларға ешқандай пайда әкеле алмайтын қиял құдайларға құрбан шалады. Шет елдік құдайлардың болуын жоққа шығару Яхвизмнің Екінші ғибадатхана дәуіріндегі Яһудизмге айналуының аяқталғанын көрсетеді.