Кіріспе

Италиялық саясаткер (1908–2001)
итальян ғалымы Джованни Леоне (; 3 қараша 1908 – 9 қараша 2001) – итальяндық саясаткер, құқықтанушы және университет профессоры. Христиан демократиясының (ХД) негізін қалаушы мүшесі Леоне 1971 жылдың желтоқсанынан 1978 жылдың маусымына дейін Италия президенті қызметін атқарды. Ол сондай-ақ 1963 жылдың маусымынан желтоқсанына дейін және 1968 жылдың маусымынан желтоқсанына дейін Италияның премьер-министрі болып қызмет етті. Бұған қоса, ол 1955 жылдың мамырынан 1963 жылдың маусымына дейін депутаттар палатасының төрағасы болды. Леоне – скандалға байланысты отставкаға кеткен алғашқы итальян президенті. 1978 жылы ол «Локхид» пара алу оқиғалары кезінде пара алуда айыпталды; кейіннен бұл айыптаулар негізсіз деп танылды және ол ақталуға ие болды.

Алғашқы жылдар

Леоне 1908 жылы Неаполь қаласында Мауро Леоне мен Мария Джофреди отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Мауро Леоне белгілі заңгер болған және Кампаниядағы Италия халық партиясының құрылуына қатысқан. Леоне Помильяно-д'Аркода өсті, онда 1924 жылы классикалық лицейді бітірді. 1929 жылы ол беделді Неаполь Федерико II университетінің заң факультетін "Отбасылық күтім міндеттемелерін бұзу" тақырыбындағы диссертациясымен аяқтады, бұл диссертация тіпті 1931 жылы жарияланды. Келесі жылы ол әлеуметтік және саяси ғылымдар саласында да диплом алды. Университетте оқып жүрген кезінде Леоне Католик әрекетіне (АК) мүше болды. Бітіргеннен кейін ол Энрико Де Николаның заң фирмасында жұмыс істеді, сонымен қатар Камерино университетінде қылмыстық процеске қатысты пәндерді оқытушы болды. 1930 жылдары ол Оңтүстік Италиядағы ең танымал заңгерлер мен құқықтанушылардың біріне айналды, Мессина, Бари және Неаполь университеттерінде дәріс берді. Осы жылдары ол Халықаралық қылмыстық құқық қауымдастығының Италия бөлімшесінің президенті және атқару комитетінің мүшесі болып сайланды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Неаполь әскери сотының судьясы болды, подполковник шеніне ие болды. 1943 жылдың қыркүйегіндегі келісімнен кейін, нацистік оккупацияның қиын күндерінде ол көптеген саяси тұтқындар мен дезертирлерді босатуға белсенді түрде көмектесті, осылайша оларды кез келген жазалаудан сақтап қалды. Осы жылдары ол әріптесінің арқасында Казертаның танымал отбасыларының бірінен шыққан Виттория Мичиттомен танысты, олар 1946 жылдың шілде айында үйленді. Олардың төрт ұлы болды: Мауро, Паоло, Джанкарло және 4 жасында қайтыс болған Джулио.

Саяси мансап

1943 жылы Леоне әкесімен бірге Христиан демократиясының (ХД) негізін қалаушылардың бірі болды, ол Альчиде Де Гаспери басқарған Итальяндық халық партиясының (ИХП) мұрагері еді. Екі жыл өткен соң, 1945 жылы, ол Неапольдегі ХД провинциялық хатшысы болып сайланды және бірден партияның жетекші тұлғаларының біріне айналды. 1946 жылы Леоне 1946 жылғы институционалдық референдумда «бетараптық» ұстанымын қолдағандардың қатарында болды, онда итальяндықтар Савой үйінің монархиясын жоюға дауыс берді. Сол жылы ол Неаполь-Казерта сайлау округінен Конституциялық Ассамблеяға шамамен 32 000 дауыспен сайланды. Танымал заңгер ретінде ол жаңа республикалық конституцияны жасау мақсатымен құрылған комиссияға тағайындалды. 1948 жылдың сәуір айында ол 60 000 дауыспен Депутаттар палатасына сайланды. Депутат болып сайланғаннан кейін де ол заңгерлікпен айналысып, университетте сабақ берді, осы екі қызметті өмірінің басымдығы ретінде ұзақ уақыт сақтап келді. Сондықтан, кейбір куәліктерге сәйкес, ол жиі үкіметтік лауазымдарға тағайындалмауды тіледі. Өзінің сенімді және жергілікті деңгейде жақсы таныс сайлаушыларына сүйене отырып, Леоне партиялық қызметпен көп айналыспады. Ол партияның консервативті қанатына жақын болғанымен, ХД тез арада бөлініп кеткен үлкен және кіші фракциялардан мүлдем шет қалды.

Депутаттар Палатасының төрағасы

Оның «супер партес» позициясының арқасында, DC-нің барлық ішкі фракцияларының құрметі және Конституциялық жиналыстың жұмысындағы басқа саяси күштердің де ескеруі нәтижесінде Леоне 1950 жылы Депутаттар палатасының вице-президенті, ал 1955 жылдың мамыр айынан бастап – президенті болды. Ол осы лауазымды 1963 жылдың маусымына дейін үздіксіз атқарды. Президент ретінде ол мемлекеттік институттарға деген терең құрмет пен демократиялық принциптерді қатаң сақтаумен қатар, парламенттік процестерді тиімді басқару қабілетін көрсетті. Оның осы қабілеті мен беделді мінезі оны көпшілік арасында танымал тұлғаға айналдырды. Сонымен қатар, ол партия ішінде, парламенттік процестерді табысты басқарғаны үшін, және DC-ден тыс, үстемдік құратын партиялар мен оппозиция тарапынан да қолдау тапты, олар оның институционалдық тепе-теңдікті сақтау қабілетін жоғары бағалады.

Бірінші кезең

1963 жылғы жалпы сайлауда христиан-демократтар шамамен бір миллион дауыс жоғалтып, шамамен 38% дауыс алды, ал Италия коммунистік партиясы (PCI) 25% дауыспен екінші орынға шықты. Дегенмен, Италия либералдық партиясы (PLI) 7% көрсетіп, ең жақсы нәтижесін тіркеді, бұл Аминторе Фанфанидің орталық-солшыл саясатына қарсы болған бұрынғы христиан-демократтардың көптеген дауыстарын қамтыды. Сайлауда қолдаудың төмендеуіне байланысты, 22 маусымда ДК мүшелерінің көпшілігі Фанфаниді Леоне басқаратын уақытша үкіметпен алмастыруды шешті. Леоне ДК мүшелерінен ғана тұратын, ал Италия социалистік партиясы (PSI), Италия республикалық партиясы (PRI) және Италия демократиялық социалистік партиясы (PSDI) партияларының сыртқы қолдауына ие кабинет құрды. Кабинет PSI-мен тығыз ынтымақтастық орнату мақсатында құрылған өтпелі үкімет ретінде «көпір үкіметі» (Governo ponte) деп те белгілі болды. Премьер-министр ретінде Леоне Италия тарихындағы ең қайғылы оқиғалардың бірі – Важон бөгетінің апатына тап болды. 1963 жылдың 9 қазанында Порденоне провинциясындағы Монте Ток тауында жер көшкіні болды. Жер көшкіні жасанды көлде мегацунами тудырды, нәтижесінде 50 миллион текше метр су бөгеттен асып, бірнеше ауыл мен қаланы толығымен қиратты, 1917 адам қаза тапты. Апатқа дейін Адриатика электр компаниясы (SADE) мен Италия үкіметі, екеуі де бөгеттің иесі болғандықтан, Монте Ток тауының геологиялық тұрақсыздығын және апат алдындағы басқа да ерте ескерту белгілерін көрсететін дәлелдерді жоққа шығарды және есептерді жасырды. Апаттан кейін үкімет пен жергілікті билік бұл трагедияның күтпеген және болдырмауға болмайтын табиғи құбылыс екенін мәлімдеді. Алайда, бұрынғы айлардағы көптеген ескертулер, қауіп белгілері және теріс бағалаулар ескерілмеді, ал көлдегі жер көшкінін қауіпсіз бақылауға тырысу, оның деңгейін төмендету арқылы, жер көшкіні басталғанға айналған кезде кешікті. Коммунистік «L'Unità» газеті басшылық пен үкіметтің әрекеттерін бірінші болып айыптады. Леоне PCI-ді трагедиядан саяси пайда табуға тырысқандықтан айыптады және апатта қаза тапқандарға әділдік орнатуға уәде берді. Алайда, премьер-министрлік қызметтен кейін бірнеше ай өткен соң, ол SADE-нің адвокаттар тобын басқарды, олар аман қалғандарға төленетін өтемақы сомасын айтарлықтай қысқартты және кем дегенде 600 құрбанның отбасына төлем жасаудан бас тартты. 1963 жылдың желтоқсан айында, бес айлық үкіметтен кейін, PSI съезі партияның үкіметке толық қатысуына рұқсат берген соң, Леоне отставкаға кетті, ал партияның солшыл қанатының хатшысы және көшбасшысы Алдо Моро жаңа премьер-министр болып, Италияны төрт жылдан астам уақыт бойы басқарды.

1964 жылғы президенттік сайлау

1964 жылдың тамызында президент Антонио Сегни президенттік сарайда жұмыс істеп жүрген кезде миға қан құйылып, ауыр жағдайға түсті; ол толыққан толық қалпына келмеді және отставкаға кетуге шешім қабылдады. Леоне президенттікке ХДП-ның (DC) ресми кандидаттығына ие болды, бірақ Фанфани оған қарсы сайлауға түсуді шешті. Дегенмен, Фанфани де, Леоне да сайланбады, тіпті 1964 жылғы президенттік сайлауда социал-демократтардың жетекшісі Джузеппе Сарагат көпшілік дауысқа ие болып сайланды. 1967 жылдың тамызында Леоне президент Сарагаттың жарлығымен өмір бойына сенатор атанды.

Екінші мерзім

1968 жылғы маусымда жалпы сайлаудан кейін Сарагат Леонеді үкімет басшысы етіп тағайындады. Оның бірінші кабинеті сияқты, екіншісі де тек ДК мүшелерінен құралды және PSU мен PRI партияларының сыртқы қолдауына ие болды. 1968 жылғы қарашада Парламент өнеркәсіп саласындағы жұмыскерлерге арналған, кәсіпорындардың толық немесе ішінара жабылуы немесе ірі көлемде жұмыстан босату жағдайында 180 күнге дейін бұрынғы айлық табысының үштен екісіне тең толық жұмыссыздық жәрдемақысын енгізетін заңды бекітті. Заң сонымен қатар салалық дағдарыстар немесе өнеркәсіпті қайта құру кезеңдерінде еңбекақысын өтеу жәрдемақысын кеңейтті, бұл ретте бұрынғы табыстың 80 пайызы мөлшерінде 3 айға (ерекше жағдайларда 9 айға) төленді, сондай-ақ жұмыссыздық жәрдемақысы алушыларға отбасылық төлемдер жасауға рұқсат берді. Леоненің екінші премьер-министрлік қызметі тек жеті айға созылды. 1968 жылғы желтоқсан айында ол отставкаға кетті, ал Мариано Румор жаңа премьер-министр болды.

Президент (1971-1978)

1971 жылы Аминторе Фанфани Республика Президенттігіне Христиан-демократия партиясының кандидаттығына ұсынылды. Бірақ, оның кандидатурасы партия ішіндегі жіктер және социалист Франческо Де Мартиноның кандидатурасынан әлсіреп қалды, ол PCI, PSI және бірқатар PSDI мүшелерінің дауыстарын алды. Фанфани бірнеше сәтсіз дауыс беруден кейін қайтыс алды, ал жиырма екінші турда Леоне президенттікке Христиан-демократия партиясының кандидаты ретінде таңдалды, Олдо Мороға қарағанда сәл басымдық берілді. Жиырма үшінші турда ол 996 дауыстан 518 дауыспен оңшыл-орталық көпшілігімен сайланды, соның ішінде неофашистік Италия әлеуметтік қозғалысының (MSI) дауыстары да болды. Леоне алған көпшілік сайланған президенттердің арасындағы ең төмен көрсеткіш болды, ал 23 турлық дауыс беру 1971 жылғы президенттік сайлауды Италия Республикасы тарихындағы ең ұзақ президенттік сайлау ретінде сақтап қалды. Леоненің президенттігі оның әйелі Витторияның атқаратын рөлі тұрғысынан революциялық деп есептелді. Оған дейін Италия президенттерінің жұбайлары саяси өмірге қатыспай, көлеңкеде қалып отырды. Алайда, Виттория Леоне бұл рөлді толығымен өзгертті және Италия Республикасының ең танымал бірінші ханымы ретінде кеңінен танылды. Президенттік кезеңінде ол өте күрделі саяси және әлеуметтік жағдайға тап болды. Жеті жылдық мерзімінің алғашқы айларында-ақ ол Республика құрылғаннан бері алғаш рет парламенттің мерзімінен бұрын таратылуына келісім берді. Бұл шешімді Леоне көптеген саяси партиялардың қолдауымен қабылдады, бірақ сайлау процесін Эмилио Коломбоның отставкаға кеткен коалициялық үкіметіне емес, Джулио Андреотти басқаратын бір партиялық үкіметке тапсыруды жөн көрді. Осы шешімі үшін Леоне оппозиция тарапынан қатты сынға ұшырады. 152 дауыспен қолдау көрсетілді, 158 дауыс қарсы болды, үкімет Сенаттың сенімін жоғалтып, 9 күннен кейін отставкаға кетуге мәжбүр болды. 1973 жылдың шілдесінде Андреотти отставкаға кеткеннен кейін Леоне Мариано Руморға жаңа орталық-солшыл кабинет құруды тапсырды, бірақ ол тек бір жыл ғана сақталды, қарашада Альдо Моро тағы да Премьер-министр болды. Мороның екі жылдық билігі кезінде Христиан-демократия партиясы Энрико Берлингердің Коммунистік партиясымен (PCI) диалог құруға тырысты, бұл «Тарихи келісім» деп аталатын саяси кезең болды, мақсаты коммунистерді үкіметтік көпшілікке енгізу болатын. Леоне партияның оң қанатының өкілі ретінде Мороның бұл қадамына келіспеді, бірақ оған ашық қарсылық көрсетпеді.

Алдо Мороны ұрлау

1978 жылдың 16 наурызында, жаңа Андреотти кабинетінің Италия Парламентінен сенім алуға тиіс күні, Римдегі Виа Фани көшесінде христиан демократиясының төрағасы Альдо Мороның машинасына Қызыл Бригадалар (ҚБ) тобы шабуыл жасады. Террористер автоматты қарудан атып, Мороның күзекшілерін (Мороның машинасынан екі карабинер және одан кейін келе жатқан машинадан үш полицей) өлтіріп, оны ұрлады. Осы оқиға кезінде Леоне террористермен келіссөздер жүргізуді қолдады, ал премьер-министр Андреотти оған қарсы күшті ұстаным білдірді: ҚБ Италия үкіметіне тұтқындарды алмастыруды ұсынды, бұл Леоне тарапынан қолдау тапты, бірақ Андреотти бас тартты. Түрмеде отырған кезінде Моро Андреоттиге қатысты өте ауыр сын айтқан хабарлама жазды. 1978 жылдың 9 мамырында Мороның денесі 55 күндік қамауда болғаннан кейін Виа Каетанидегі Renault 4 машинасының багажынан табылды. Осы уақыт ішінде Моро Қызыл Бригадалар құрған «халық соты» деп аталатын құрылымда саяси сотқа тартылды.

Локхидтің жанжалы мен отставкасы

Леоненің саяси мансабы 1978 жылы «Локхид» пара беру оқиғасынан кейін аяқталды. Айыптаулар АҚШ-тан түсті және итальяндық «L'Espresso» саяси журналы оларды қолдады. Айыптауларға сәйкес, «Локхид» Италияның көптеген белгілі саяси тұлғаларына әскери мақсатта «Геркулес» ұшақтарын сатып алу үшін пара берген. Леоне мен оның отбасының пара алуға қатысты екендігі айтылды. 1978 жылдың маусым айында, бірнеше айлық пікірсайыстардан кейін Леоне Республика Президенті лауазымынан қанағаттанды. Дегенмен, бұл айыптаулар ешқашан дәлелденбеді және оның ең белгілі айыптаушысы үш рет артық айыптау жасағаны үшін сотталды.

Өлім және мұра

Отставкадан кейін Леоне өмір бойы сенатор ретінде Италия Парламентіне қатысуын жалғастырды. Одан әрі, жазбалары мен сұхбаттары, сондай-ақ сот шешімдері арқылы Италия Республикасының Президенті ретіндегі әрекеттерінің дұрыстығын қайта растап, оған және оның отбасына тағылған айыптаулардың негіссіз екенін баса көрсету мүмкіндігіне ие болды. Президенттік кезінде оған ең көп шабуыл жасаған бірнеше саясаткерлер де одан кешірім сұрауға мүмкіндік алды. Олардың ішінде Леоненің 90 жылдығында өкініштерін білдірген радикалды көшбасшылар Марко Паннелла мен Эмма Бонино болды. 2001 жылдың 25 қыркүйегінде, 93 жасқа толуына бірнеше апта қалғанда, Премьер-министрдің қаулысымен Леонеге Республиканың Құрметті Президенті атағы берілді, бұл атақ болашақтағы барлық бұрынғы президенттерге де қолданылады. Леоне 2001 жылдың 9 қарашасында Римде, Виа Кассиядағы вилласында қайтыс болды. Леоне 2020 жылы түсірілген «Роза аралы» фильмінде басты қарсылас ретінде бейнеленді, ол Роза Республикасының тарихы мен оны жоюға жасалған үкіметтің әрекеттерін баяндайды. Фильмде Леоне рөлін Лука Зингаретти сомдады.

Президент сайлауы

1971 жылғы президенттік сайлау Үміткер | Партия | Дауыс | %
Джованни Леоне | Христиандық демократия | 518 | 51.4
Пьетро Ненни | Италияның Социалистік партиясы | 408 | 40.5
Басқалар / Жарамсыз дауыстар | 82 | 8.1
Барлығы | 1,008 | 100.0