Кіріспе

Франциядағы астероид соқтығысу құрылымы. Рошешуар соқтығысу құрылымы Шарань және Жоғарғы Виенна департаменттерін бөлетін әкімшілік шекарамен кесіп өтеді. Екі департаменттен де кеңірек қолдау алу мақсатында саяси себептермен Шассенон (Шараньде) атауы Рошешуарға (Жоғарғы Виеннада) табиғи қорықты атау үшін қосылды.

Тарих

Ф. Краут 1969 жылы бұл құрылымның соққыдан пайда болғанын мойындады. Рошшуар аймағында 1800 жылдардың басында, геология ғылымының бастапқы кезеңінде, Орталық массивтің кристалл тау жыныстарында брекчия деп аталатын ерекше тау жыныстары жиынтығының кездесуі тіркелген. Алайда, олардың шөгінді, жанартаулық, тектоникалық немесе осылардың қосындысы ретінде түсіндірілуі 1960 жылдары соққының геологиялық процесс ретінде біртіндеп мойындалғанға дейін күрделі пікірталас тудырды. Рошшуардың соққыдан пайда болуы 1970 жылдардың ортасында П. Ламберттің мақсатты тау жыныстарының никель мөлшерінен 500 есеге дейін артық никельді құрамы бар әртүрлі тау жыныстарындағы снаряд сигналын анықтауымен толық расталды. Рошшуар – метеорит қалдықтарының және кратерлік пішіннің болмауымен, снарядтың ластануының болуы арқылы расталған алғашқы соққы құрылымы болды. Бұл маңызды, себебі соққы метаморфизмі танылып, ерте соққы геологтары оны снарядтың болмауы жағдайында соққы құрылымдарын анықтау критерийі ретінде пайдаланғаннан кейін, Жердегі соққы кратерлеріне қарсыластар криптовулканизм деп аталатын эндогендік процесті ұсынды, ол кратерлер мен соққы метаморфизміне жауапты болатын күшті соққы толқындарын тудыруға қабілетті. Осылайша Рошшуар криптовулканикалық құрылымдар тізіміне енді. Рошшуарда және басқа соққы құрылымдарында, әсіресе бірнеше жылдан кейін К-Т шекарасында снаряд сигналының анықталуы криптовулканизм дәуіріне және соққы кратерлеріне деген күмәнданушылыққа нүкте қойды.

Жасы

Рошшуар кратерінің жасы күмәнді. Оның жасы (қателік шегінде) 150 миллион жылдан кемден 240 миллион жылдан асады. 1990 жылдардың соңынан бері жас аралығы тарылып, соңғы төрт анықтама (2010 жылдан бері) ретиан дәуірінде 203 және 207 миллион жыл аралығындағы жасқа қарай ұмтылуда, бұл триас-юра шекарасынан екі-бес миллион жылға ертерек.

Гипотетикалық бірнеше рет соққы беру оқиғасы

Геофизик Дэвид Роули, Джон Спрей және Саймон Келлимен бірге жұмыс істеп, Рошешуарттың Квебектің солтүстігіндегі Маникуаган соққы құрылымын, Манитобадағы Сент-Мартин кратерін, Украинадағы Оболон кратерін және Солтүстік Дакотадағы Қызыл қанат кратерін қалыптастырған болжамды бірнеше соққы оқиғасының бір бөлігі болуы мүмкін екенін ұсынды. Бұрын-соңда барлық соққы құрылыстары белгілі және зерттелген, бірақ олардың палеобағытталуы бұрын ешқашан дәлелденбеген. Роулидің сөзіне göre, осы соққы құрылыстарының мұндай ретпен кездейсоқ пайда болу мүмкіндігі дерлік нөлге жуық. Дегенмен, соңғы зерттеулер көрсеткендей, бұл кратерлер миллиондаған жылдар бойында қалыптасқан, Сент-Мартин кратері 227,8 ± 1,1 млн жыл бұрын, ал Маникуаган соққы құрылымы шамамен 214 ± 1 млн жыл бұрын пайда болған.

Геологиялық жағдай

Рошшуар соққы құрылымы Францияның Орталық массивінің шетінде орналасқан. Мақсатты тау жыныстары, құрылымның ортасындағы шөгінділердің астында және радиалды бағытта сыртқа қарай ашық жатқан жерлерде, көбінесе гнейстер (картада көк және жасыл түспен көрсетілген) және граниттерден (картада қызғылт түспен көрсетілген) тұрады. Бұл метаморфтық және интрузивті тау жыныстары шамамен 350-300 миллион жыл бұрын Вариска оргенезі кезінде қалыптасқан. Бұл оқиға Герциний оргенезі деп те аталады, ол Еурамерика (Лаурссия) және Гондвана тектоникалық плиталарының Кейінгі Палеозой дәуіріндегі соқтығысуынан туындаған геологиялық тау пайда болу процесі. Осы соқтығысу нәтижесінде Пангея суперконтиненті құрылды, соның ішінде Орталық Массивтің Гималай сияқты тау тізбектері де көтерілді. Соқтығысқа дейін бұл таулар эрозияға ұшырап, жазыққа айналған. Құрылымның ортасы жақын жердегі шөгінділерден ғана құралған. Дегенмен, Рошшуар соққылық формацияларының барлығы соқтығыс кезінде теңіздің жақын орналасқандығымен байланысты айқын гидротермальдық өңдеу іздерін көрсетеді. Эрозияға қарамастан, Рошшуарда соққылық литологиялардың тізбегі өте толық сақталған. Соққылық тау жыныстарының барлық типтері және шок метаморфоздық белгілерінің толық спектрі соққылық жерлерде де, мақсатты тау жыныстарында да кездеседі. Бұған дислокациялық брекчия, брекчия денелері, балқыма тамырлары, псевдотахилиттер, катаклазиттер, сынық конустар, мегаблоктар, соққылық шөгінділердің астындағы және айналасындағы мақсатты тау жыныстарында, сондай-ақ соққылық жерлердегі балқымасыз, азырақ балқымалы және көп балқымалы соққылық тау жыныстарының барлық түрлері кіреді. Ресми соққылық деректер базасында көрсетілген Рошшуар кратерінің мөлшері геологиялық тұрғыдан маңызды емес. Бұрын айтылғандай, кратердің бастапқы морфологиясы, сондай-ақ оның бастапқы диаметрі мен пішіні жоғалып кеткен. Көрсетілген диаметр 1970 жылдары авторлар соққыға байланысты деформацияны байқаған аумақтың көлеміне сәйкес келеді. Рошшуар сияқты, Болтыш та кристаллдық негізде пайда болған. Кратер шөгінділермен жабылып қалған, бірақ терең құрылымы кең ауқымды бұрғылау және Совет кезеңінде жүргізілген геофизикалық зерттеулер арқылы белгілі болды, бұл зерттеулердің мақсаты көмірсутектерді табу болған. Болтыштың орталық бөлігі кратер еденінен шамамен биіктікке көтеріледі, ал орталық бөліктің төңірегіндегі жазықтықтар төмен жатыр. Кометалық денемен соқтығысқан болуы ықтимал емес. Соқтығысқан дене астероид болған. Алғашқы идентификациялық жұмыстардың нәтижелері, соңғы зерттеулермен келісе отырып, ахондриттің ерекше түріне, бұрын магмалық емес темір метеориттері деп аталған темір метеориттері мен силикаттардың соқтығысудан пайда болған қоспасына сәйкес келеді.

Планеталық беттер

Жер бетіндегі әсер кратерлерінің арасында Рошешуар геологиялық және биологиялық процесс ретінде әсер ететін кратерлерге қатысты маңызды сұрақтарды зерттеуге ерекше, тікелей мүмкіндік береді. Бұл кратердің толу механизмін, хронологиясын, қайта көтерілу, пирокластикалық жарылыстар, жер көшкіні және басқа да серіктейтін әсерлерді түсінуді қамтиды. Бұл ірі әсер кратерлерінің жаңару механизмі мен "сұйыландыру" деп аталатын қиын мәселені қамтиды, яғни еритін болмай тұрып, берік тау жыныстарын сұйықтай әрекет етуге мәжбүр ету. Соңында, бұл Рошешуардағы айқын гидротермалды ізге жауапты әсердің нәтижесінде пайда болған гидротермалды жасушаны сипаттау және түсінуді, әсер кратерлеріндегі өмірдің пайда болуына қатысты мүмкін болатын қоректік заттарды, орталарды және жағдайларды, сондай-ақ планеталардың тіршілікке жарамдылығындағы әсерлердің маңызды рөлін қарастыратын жаңа теориялар мен модельдерді сынауды қамтиды. Осындай ерекше әлеуетке қарамастан, Рошешуар бұған дейін Жердегі ең аз зерттелген ірі әсер кратерлерінің бірі болып келді. Бұл, ішінара, геологияны жабатын тығыз өсімдік жамылғысымен байланысты. Бірақ жағдай CIRIR (Әсерді және Рошешуарды зерттеудің халықаралық орталығы) осы жерге орналасқаннан және CIRIR бағдарламаларының, Рошешуар тарихының алғашқы бұрғылау сериясымен басталатын іске қосылуынан кейін тез өзгеріп жатыр. Ұлттық қорықтың сегіз орнында жүргізілген бұрғылау жұмыстары жақында аяқталды. CIRIR бағдарламасы аясында 4 континенттегі 12 елден 60 жоба мен 60 команда қазіргі уақытта осы өзектің ғылыми зерттеуін жүргізіп жатыр. Бұрғылау өзектерін және әсердің нәтижесінде алынған жер беті үлгілерін сақтауға арналған кураторлық ғимарат салынып жатыр. Әсер кратерін зерттеу үшін және/немесе планеталық геология саласында оқыту үшін әлемнің түкпір-түкпірінен келген ғалымдар мен студенттерді қабылдауға арналған бауырлас ғимарат та салынып жатыр. Мұның бәрі CIRIR-ге инвестиция салған жергілікті биліктердің, мемлекет пен жергілікті биліктердің Ұлттық табиғи қорықты қолдауының, ғылыми қауымдастықтың әсерге деген қызығушылығының және Рошешуар әсер құрылымының құндылығы мен маңыздылығының арқасында мүмкін болып отыр.