Кіріспе

Ағылшын астрономы, математигі, этнографы және аудармашы Томас Харриот (/'hær/i//ə//t/; шамамен 1560 – 2 шілде 1621), сондай-ақ Харриот, Хариот немесе Хериот деп те жазылады, – сыну теориясы оған тиесілі ағылшын астрономы, математигі, этнографы және аудармашы. Томас Харриот навигациялық техникаға да үлкен үлес қосты, Джон Уайтпен бірге навигация үшін озық карталар жасау үшін тығыз жұмыс істеді, атап айтқанда «Вирджинияның жаңа табылған жері туралы қысқаша және шынайы есеп» (1588). Харриот бинарлық нотацияны және арифметиканы Готфрид Вильгельм Лейбництен ондаған жыл бұрын ойлап тапты, бірақ бұл 1920 жылдарға дейін белгісіз болды. Ол сондай-ақ 5 тамыз 1609 жылы, Галилео Галилейден шамамен төрт ай бұрын телескоп арқылы Айдың суретін салған алғашқы адам болды. Оксфордтағы Сент-Мэри-Холлдан бітіргеннен кейін Харриот Америкаға сапар шегіп, Сэр Уолтер Рэлидің қаржыландыруымен және Сэр Ральф Лэйннің басшылығымен 1585 жылғы Роанок аралына жасалған экспедицияға қатысты. Ол Каролина алгонкин тілін екі үндістандық – Ванчезе мен Мантеодан үйреніп, оны аудара алды, бұл оны экспедицияның маңызды мүшесі етті. Англияға оралғаннан кейін ол Нортумберлендтің 9-шы графының қызметінде болды.

Ерте өмір және білім

1560 жылы Англияның Оксфорд қаласында туған Томас Харриот Оксфордтың Сент-Мэри-холл колледжінде оқыған. Оның аты 1577 жылдан бастап колледждің тізілімінде кездеседі. Харриот Оксфорд университетінен бакалавр дәрежесін алғаннан кейін көп ұзамай навигацияны зерттеуге кірісті. Ол Англияға әкелінген екі үндіс – Мантео мен Ванчезебен қарым-қатынас жасауға тырысты. Харриот олардың Каролина алгонкин тілін жазу үшін фонетикалық әліпби ойлап тапты. Харриот пен Мантео көп күндерін бірге өткізді; Харриот Мантеодан Жаңа әлемдегі өмір туралы жан-жақты сұрақтар қойып, ағылшын отарлаушыларына пайдалы көптеген ақпараттарды білді. Сонымен қатар, ол үндістердің еуропалық технологияға деген қызығушылығын былай деп сипаттады: "Олар бізбен математикалық аспаптар, теңіз компастары [және] өздігінен жүретін сағаттар сияқты көптеген нәрселерді көрді – және бізде болған көптеген басқа да заттар олар үшін өте жат болды, олардың себебін және оларды қалай жасау керектігін түсіну мүмкіндігінен асып түсті, сондықтан олар оларды адамдардың емес, құдайлардың туындылары деп ойлады". Ол шамамен 1585-86 жылдары бір ғана сапар жасады, Солтүстік Каролина жағалауындағы Роанок аралына барып, Каролина алгонкин тілін жақсырақ түсіну арқылы білімін кеңейтті және Жаңа әлемде біраз уақыт өткізді. Сапарға дейін алгонкин тілін үйренген жалғыз ағылшын болғандықтан, Харриот экспедицияның сәтті аяқталуына үлкен үлес қосты. Харриот Ралиден бұрын темекі шегуді бастаған және оған да үйреткен болуы мүмкін. Оның сапар туралы жазған есебі, "Вирджинияның жаңа жері туралы қысқа және шын мәлімет", 1588 жылы жарық көрді (вероятно, бір жыл бұрын жазылған). "Шын мәлімет" экспедиция кездескен үндістер туралы алғашқы мәліметтерді қамтиды және кейінгі ағылшын саяхатшылары мен отарлаушыларына үлкен әсер етті. Ол былай деп жазды: "Егер жақсы басқару тәсілдері қолданылса, олардың жақын арада цивилизацияға жетіп, шынайы дінді қабылдауына үміттенуге болады". Сонымен қатар, оның үндістердің еңбекқорлығы мен үйрену қабілеті туралы пікірлері кейіннен "Шын мәліметтегі" пайдалы қазбалар мен ресурстар туралы бөлімдерге қарағанда көбінесе назардан тыс қалды. Сапар кезінде ғылыми кеңесші ретінде Харриоттан Рали кеме палубасындағы зеңбірек доптарын тиімді қалай үйюге болатынын анықтауды сұрады. Оның сфералардың тығыз орналасуы туралы теориясы атомдық және қазіргі заманғы атомдық теорияға ұқсас келеді, және кейіннен оған осыған сенеді деп айып тағылды. Иоганн Кеплермен оптика туралы хат алмасуында, ол өзінің кейбір идеяларын сипаттады, бұл кейін Кеплердің болжамдарына әсер етті.

Кейінгі жылдар

Хариот көп жылдар бойы Нортумберлендтің 9-шы графы Генри Персидің қызметінде болды, ол онымен Генри Персидің туысы Томас Перси басқарған Сион үйінде тұрды. Герцогтың төңірегінде көптеген ғалымдар мен білімді адамдар болды және ол Ралиге қарағанда тұрақтырақ қолдау көрсетті. 1595 жылы Нортумберленд герцогы Харриотқа Даремдегі мүліктің құқығын берді, осылайша оны әлеуметтік жағдайы бойынша "жер иелері" қатарына көтерді. Даремдегі мәмілелерден кейін герцог Харриотқа Сиондағы үйлердің бірін оптика және жарық сыну заңын зерттеу үшін берді. Харриоттың қолдаушыларының ықпалы төмендеді: алғашқысы – Рали, ал Харриоттың тағы бір қолдаушысы Нортумберленд графы Генри Перси 1605 жылы оқ-дәрі заговорға қатысы болғандықтан, заговоршылардың бірі Томас Персимен тығыз байланыста болғандықтан қамауға алынды. Харриоттың өзі де тексерілді және қысқа мерзімге қамалды, бірақ көп ұзамай босатылды. Ол сондай-ақ 1610 жылдың желтоқсан айында күндегі дақтарды байқады.

Өлім

1614 жылдан бастап Харриот Джеймс I-нің дәрігерлерінің бірі Теодор де Майернемен кеңесіп, сол жақ мұрынның қақпағын біртіндеп жеп жатқан және иығында пайда болған қатерлі ісікпен байланысты болатын. Бұл 1621 жылға дейін жалғасты, ол Треднидл көшесінде Томас Бакнер деген досымен бірге тұрды. Сол жерде ол тері қатерінен қайтыс болды. Харриоттың қатерлі ісігі темекінің шамадан артық тұтынуынан туындаған деп күдіктенді. Оның мұрагерлері 1631 жылы алгебра бойынша «Artis Analyticae Praxis» атты еңбегін жариялады; Натаниел Торпорли Харриоттың өсиетін орындаушы болып тағайындалған, бірақ Уолтер Уорнер ақырында кітапты дайындады. Бұл оның кейбір еңбектерінің жинағы болуы мүмкін, бірақ ол жарияланбаған барлық жазбаларын қамтымайды (400-ден астам түсіндірмелермен жазылған парақ). Ол қолжазбаларға сәйкес келмейді және Харриоттың жазбаларының толық мағынасын бере алмайды. Ол сондай-ақ Жирард теоремасын ашқанмен, формула Жирардтың есімімен аталады, өйткені ол оны алғаш жариялаған. Алгебралық «Artis Analyticae Praxis» (1631) кітабы латын тілінде, өлімнен кейін жарық көрді. Өкінішке орай, редакторлар оның ой-пікірлерінің көп бөлігін түсінбеді және олар түсінбеген бөліктерді, мысалы, теріс және күрделі түбірлерді алып тастады. Харриоттың жазбаларының таралуына байланысты «Праксистің» толық түсіндірмелі ағылшын тіліндегі аудармасы 2007 жылға дейін аяқталмады. Толық қолжазба «De numeris triangularibus et inde de progressionibus arithmeticis: Magisteria magna» 2009 жылы Джанет Бири мен Джеки Стедаллдың түсініктемелерімен факсимиль түрінде жарияланды. Харриоттың алғашқы өмірбаянын 1876 жылы Вермонт штатының Генри Стивенс жазды, бірақ ол 1900 жылға дейін жарияланбады. Американың танымал ақыны, романист және өмірбаяны Мюриел Рукейзер Харриоттың өмірі мен маңыздылығына қатысты кең ауқымды әдеби зерттеу жазды (оның сүйікті орфографиясы), «Томас Харриоттың іздері» (1970, 1971). 1971 жылы сәуірде Делавэр университетінде симпозиум өткізіліп, 1974 жылы Оксфорд университетінің баспасында жарияланған материалдар шықты, осылайша Харриотқа деген қызығушылық қайта жанданды. Джон У. Ширли (1908-1988) редактор болды және «Томас Харриотты зерттеуге арналған құралдар» және оның Харриот өмірбаянын (1983) жариялады. Джон Ширлидің еңбектері Делавэр университетінің арнайы жинақтарында сақталады. Харриоттың жетістіктері салыстырмалы түрде белгісіз болып қала береді, өйткені ол өзінің ешбір нәтижесін жарияламады, сондай-ақ көптеген қолжазбалары жоғалған; сақталғандары Британ мұражайында және Перси отбасының Петворт үйіндегі (Сассекс) және Алнуик замкісіндегі (Нортумберленд) мұрағаттарында сақталады. Ол атеист деп жиі айыпталды және ол атаулы шабуылдарды күшейтуден қорқып, жариялаудан әдейі бас тартқан деген болжам бар; әдебиет тарихшысы Стивен Гринблаттың айтуынша, «ол атақ-даңққа қарағанда өмірді артық көрді. Оны кім айыптай алады?» 2009 жылдың 26 шілдесінде Батыс Лондондағы Сион Хаусында Харриоттың Айды алғаш байқаған күнінің 400 жылдығын тойлауға арналған шара өтті. «Telescope400» аталған бұл іс-шарада лорд Эгремонт Харриотты еске алу үшін тақташаны ашты. Плакетті қазір Сион үйіне келгендер көре алады, бұл жерде Харриоттың тарихи байқаулары жасалған. Оның 400 жыл бұрын салған суреті телескоп арқылы Айды алғаш байқаған кездегі суреттерге негізделген деп есептеледі. Бұл іс-шара (Royal Astronomical Society) Халықаралық астрономия жылының (IYA) аясында өткізілді. 1611 жылы Харриоттың Ай картасын, Юпитердің серіктерін байқау және күн дақтарының алғашқы байқауларын көрсететін түпнұсқа құжаттар 23 шілдеден бастап 2009 жылдың соңына дейін Лондонның Ғылым мұражайында қойылды. Уильям және Мэри колледжінің кампусындағы обсерватория Харриоттың құрметіне аталды. 1970 жылы Айдағы кратер оның есімімен аталды; ол Айдың алыс жағында орналасқан, сондықтан Жерден байқауға болмайды. 2014 жылдың шілдесінде Халықаралық астрономиялық одақ белгілі бір экзопланеталар мен олардың жұлдыздарына атау беру процесін бастады. Бұл процесс жаңа атауларды ұсыну және дауыс беруді қамтыды. 2015 жылдың желтоқсан айында IAU ғаламшардың жеңімпазы деп Харриотты жариялады (55 Қатерлі ісік шоқжұлдызында). Жеңімпаз атауды Нидерландтың метеорология және астрономия жөніндегі Корольдік Нидерланд қауымдастығы ұсынды. Бұл астрономның құрметіне берілген. Гринвиллдегі Шығыс Каролина университетінің Томас Харриот өнер және ғылым колледжі осы Харриоттың жаңа әлемге ғылыми үлесін мойындау үшін аталған, мысалы, оның «Вирджинияның жаңа табылған жерінің қысқаша және шынайы есебі» атты еңбегі.

Көркем шығармаларда

"Харриотт жариялады" атты тарихи балама әңгімесі Гарриоттың Галилейден бұрын өз байқауларын жариялауының салдарынан туындаған жағдайды көрсетеді. Ол "Altered Times" атты ұқсас әңгімелер жинағында, 13–15 беттерде жарияланған.

Телескоп және Ай картасы

1609 жылғы 5 тамызда Гарриоттың Айды бақылау суреттері алғаш рет телескоп арқылы жасалған байқау ретінде белгілі болды. Бұл Галилео Галилейдің 1609 жылғы 30 қарашадағы байқауынан шамамен төрт ай бұрын жасалған. Галилеоның суреттері, жарияланған алғашқы осындай байқаулардың бірі ретінде, бұрын белгісіз егжей-тегжейлі нысандарды, соның ішінде таулар мен кратерлерді анықтауды қамтыды. Терри Блум сияқты сыншылар Гарриотты Галилеоның еңбектерінен тікелей плагиат жасады деп айыптады және Гарриоттың Айды бейнелеуі жеткіліксіз екенін, оны жақсарту қажет екенін мәлімдеді. Гарриот телескопты тікелей және қауіпті тәсілмен қолданып, күн дақтарын бақылады. Гарриот Күнді телескоп арқылы тікелей бақыласа да, көзіне ешқандай зақым келгені жазылмаған. Гарриот үздіксіз күрделену процесін түсіндіру үшін қазіргі заманғы математикалық ұғымдарды пайдаланды. Күрделенген пайыз концепциясы, егер пайыздық үстеме жыл ішінде көбірек рет қосылса, мөлшері бірдей болған жағдайда, соңғы пайыздың көлемі артады. Осы байқауларға негізделіп, Гарриот өз концепцияларын көрсету үшін логарифмдер мен тізбекті есептеулерді қамтитын математикалық теңдеулер құрды.