Кіріспе
Тауарлар мен материалдарды тасымалдайтын кеме – жүк тасымалдайтын, тауарлар мен материалдарды бір порттан екінші портқа жеткізетін сауда кемесі. Жыл сайын мыңдаған жүк кемелері әлемдік теңіздер мен мұхиттарды кезіп, халықаралық сауданың көп бөлігін қамтамасыз етеді. Жүк кемелері көбінесе осы мақсат үшін арнайы құрылыспен жасалады, жиі жүк тиеу және түсіруге арналған крандармен және басқа да механизмдермен жабдықталған, түрлі өлшемдерде болады. Бүгінде олар көбінесе дәнекерленген болаттан салынады және ерекше жағдайларды ескермегенде, әдетте 25-30 жыл қызмет етеді, содан кейін бұзылып жатады.
A cargo ship or freighter is a merchant ship that carries cargo, goods, and materials from one port to another. Thousands of cargo carriers ply the world's seas and oceans each year, handling the bulk of international trade. Cargo ships are usually specially designed for the task, often being equipped with cranes and other mechanisms to load and unload, and come in all sizes. Today, they are almost always built of welded steel, and with some exceptions generally have a life expectancy of 25 to 30 years before being scrapped.
Жүк кемелерінің типтері туралы қысқаша мәліметтер
Жалпы жүк тасымалдайтын кемелер химиялық заттар, азық-түлік, жиһаз, машиналар, автокөлік және әскери техника, аяқ киім, киім-кешек және т.б. сияқты қаптамаланған жүктерді тасымалдайды. Контейнерлік кемелер (кейде контейнерлік кеме деп те жазылады) барлық жүктемесін жүк көлігінің өлшемдеріндегі контейнерлерде тасымалдайтын жүк кемелері болып табылады, бұл әдіс контейнерлендіру деп аталады. Олар коммерциялық интермодальдық жүк тасымалының кең таралған құралы және қазіргі уақытта теңіз арқылы тасымалданатын көптеген ірі емес жүктерді тасымалдайды. Контейнерлік кемелердің сыйымдылығы жиырма футтық эквивалент бірліктермен (TEU) өлшенеді. Танкерлер мұнай өнімдерін немесе басқа да сұйық жүктерді тасымалдайды. Құрғақ жүк тасымалдаушылар көмір, астық, кен және басқа да ұқсас өнімдерді жапырт түрде тасымалдайды. Көп мақсатты кемелер, атауынан көрінетіндей, бір уақытта әртүрлі кластағы жүктерді, мысалы, сұйық және жалпы жүктерді тасымалдайды. Reefer (немесе тоңазытқыш) кемелері температуралық режимді қажет ететін тез бұзылатын тауарларды, әсіресе жемістерді, ет, балық, көкөністерді, сүт өнімдерін және басқа да азық-түліктерді тасымалдауға арналған. Рол-он/рол-офф (RORO немесе ro-ro) кемелері дөңгелекті жүктерді тасымалдауға арналған, мысалы, автомобильдер, жүк көліктері, жартылай тіркемелер, тіркемелер және вагондар өз дөңгелектерімен кемеге кіріп, шығады. Ағаш тасымалдаушылар ағаш, бөренелер және осыған ұқсас ағаш өнімдерін тасымалдайды.
Арнайы жүк кемелерінің түрлері
Тасымалдау кемелерінің арнайы түрлеріне контейнерлік кемелер мен құрылыс жүк тасымалдаушы кемелер жатады (техникалық тұрғыдан алғанда, барлық өлшемдегі танкерлер де жүк кемелері болып саналады, бірақ олар көбінесе жеке категория ретінде қарастырылады). Жүк кемелері өнеркәсіпке ұсынатын қызметтеріне қарай екі негізгі санатқа бөлінеді: жүк желілік және жүк трамп қызметтері. Белгілі бір жарияланған кестеге және бекітілген тарифтерге сәйкес жүретін кемелер жүк желілік кемелер деп аталады. Жүк трамп кемелерінің белгілі кестесі жоқ. Оларды пайдаланушылар жүк тасу үшін жалдайды. Әдетте, кішірек кеме компаниялары мен жеке тұлғалар жүк трамп кемелерін пайдаланады. Жүк желілік кемелер кеме компаниялары жариялаған белгілі кесте бойынша жүреді. Желілік кеменің әрбір сапары – рейс деп аталады. Желілік кемелер көбінесе жалпы жүк тасиды. Дегенмен, кейбір жүк желілік кемелері жолаушыларды да тасымалдауы мүмкін. 12 немесе одан көп жолаушы тасымалдайтын жүк желілік кемелері біріктірілген немесе жолаушы тасымалдайтын жүк желілік кемелері деп аталады.
Тарих
Судағы қызмет туралы ең ерте жазбаларда сауда үшін заттар тасымалдануы айтылады. Тарих және археологиялық дәлелдер бұл практиканың б.з.д. 1 мыңжылдықтың басынан бері кең таралғанын көрсетеді, ал б.з.д. 14 және 15 ғасырларда 50 футтық (15-16 метрлік) Улубурун кемесі сияқты шағын Жерорта теңізі жүк кемелері 20 тонна экзотикалық жүк тасыған: 11 тонна шикі мыс, құмыралар, шыны, азу, алтын, дәмдеуіштер және Кәнаан, Грекия, Египет және Африкадан әкелінген құнды заттар. Сауда жолдарын ұзақ аралыққа және жылдың көбірек мезгілдерінде пайдалануға деген ұмтылыс Орта ғасырларда кемелерді жасауды жетілдіруге ықпал етті. 19 ғасырдың ортасына дейін қарақшылықтың салдарынан көптеген жүк кемелері қаруланған, кейде Манила галеондары мен Шығыс Үндістан кемелері сияқты, тіпті ауыр қаруланған. Оларды кейде соғыс кемелері сүйемелдеген.
Құқық бұзу
Кейбір суларда, әсіресе Индонезия мен Сингапур / Малайзия арасындағы тар Малака бұғазында пираттық әрекеттер әлі де жиі кездеседі, және жүк тасымалдайтын кемелер жиі нысанаға алынады. 2004 жылы осы үш елдің үкіметтері бұғаз арқылы өтетін кемелерге жақсырақ қорғауды қамтамасыз етуге келісті. Сомали және Нигерия жағалауларындағы суларда да пираттық әрекеттерге ұшырау мүмкіндігі жоғары, сондай-ақ Оңтүстік Америка, Оңтүстік-Шығыс Азия жағалауларының кейбір бөліктерінде және Кариб теңізіне жақын жерлерде шағын кемелерге де қауіп төнеді.
Кеме префикстері
Кеме атауынан бұрын оның санаты көрсетіледі. Әскери кемелерге арналған префикстердің мысалдары: "USS" (Америка Құрама Штаттарының кемесі), "HMS" (Оның / Оның Ұлылығының кемесі), "HMCS" (Оның / Оның Ұлылығының Канада кемесі) және "HTMS" (Тайланд Ұлылығының кемесі). Ал сауда кемелері үшін мысалдар: "RMS" (Royal Mail Ship, әдетте жолаушылар лайнері), "MV" (дизельмен жүретін моторлы кеме), "MT" (дизельмен жүретін, тек сұйықтық тасымалдайтын моторлы танкер), "FV" (балық аулау кемесі) және "SS" (бұрандалы бу кеме, көбінесе бу кемесі ретінде түсініледі). "TS" кейде сауда кемесінің префиксінен бұрын тұрады, бұл оның екенін көрсетеді.
Танымал жүк кемелері
Әлемге танымал жүк кемелері ретінде Екінші дүниежүзілік соғыста 2710 «Бостандық» кемесі белгілі, олардың бір бөлігі британдық үлгіге негізделген. «Бостандық» кемелерінің бөліктері АҚШ-тың түрлі аймақтарында алдын ала дайындалып, содан кейін кеме жасаушылар орта есеппен алты аптада құрастырды, рекордтық көрсеткіш – төрт күннен сәл ғана артық. Бұл кемелер Екінші дүниежүзілік соғыста одақтастарға неміс теңіз күштерінің (Кригсмарине) U- қайықтары батырған жүк кемелерін олардан гөрі жылдам ауыстыруға мүмкіндік берді, соғысқа үлкен үлес қосты, жабдықтауды қамтамасыз етті және Остік державаларға қарсы жеңіске жеткізді. «Бостандық» кемелерінен кейін «Жеңіс» кемелері пайда болды, олар жылдам жүретін. Канада одақтастардың кеме тасымалына қажеттілігін қанағаттандыру үшін «Парк» және «Форт» кемелерін жасады. Ұлыбритания «Империя» кемелерін жасап, АҚШ-тың «Мұхит» кемелерін пайдаланды. Соғыстан кейін көптеген кемелер жеке компанияларға сатылды. «Ever Given» кемесі 2021 жылдың 25-28 наурызы аралығында Суэц каналында тоқтап, теңіз саудасын тоқтатты. «MV Dali» кемесі 2024 жылдың 26 наурызында АҚШ-тың Мэриленд штатындағы Балтимор қаласындағы Фрэнсис Скотт Кэй көпірімен соқтығысып, көпірдің құрылымдық зардап шегуіне себеп болды, нәтижесінде кем дегенде 6 адам қаза тапты.
Ластану
Төмен құнына байланысты, көптеген ірі жүк кемелері дизель отынына қарағанда күкірт мөлшері жоғары болатын бункерлік отынмен жұмыс істейді. Бұл ластану деңгейі күшейіп келеді: 2001 жылы 278 миллион тоннаға жеткен бункерлік отын тұтыну 2020 жылы 500 миллион тоннаға жетеді деп күтілуде. Теңіз отынындағы күкірт мөлшерін және азот оксидінің шығарындыларын күрт төмендетуге бағытталған халықаралық стандарттар енгізілді. Ұсынылған шешімдердің бірі – кемені таза дизель немесе теңіз газ майына ауыстыру, сондай-ақ шектеулі суларда және кеме портода тұрғанда оны суыту. Бірақ отыннан күкіртті алу процесі теңіз газ майының тұтқырлығы мен майлау қасиеттеріне әсер етеді, бұл қозғалтқыш отын сорғысына зиян келтіруі мүмкін. Отынды салқындату арқылы оның тұтқырлығын арттыруға болады. Егер осы талаптар сақталса, Халықаралық теңіз ұйымының теңіз отынына қойылатын талабы күкірт оксидінің шығарындыларын 90%-ға азайтады, ал Еуропалық Одақ шығарындыларды қатаң бақылауды жоспарлап отыр.