Кіріспе

Адамдарды немесе жүктерді су жолдары арқылы тасымалдау. Теңіз көлігі (немесе мұхит көлігі) немесе жалпы су көлігі – су жолдары арқылы адамдарды (жолаушыларды) немесе жүктерді (жүкті) тасымалдау. Теңіз арқылы жүк тасымалы тарих бойы кеңінен қолданылып келген. Әуе көлігінің дамуы жолаушылар үшін теңіз саяхатының маңыздылығын азайтты, бірақ ол әлі де қысқа сапарлар мен ойын-сауық круиздері үшін танымал. Су көлігі әуе немесе құрлық көлігіне қарағанда арзан, бірақ ұзақ қашықтықтарда айтарлықтай баяу. 2020 жылы БҰҰ Сауда және даму жөніндегі конференциясының (ЮНКТАД) мәліметтері бойынша, теңіз көлігі халықаралық сауданың шамамен 80% құрайды. Теңіз көлігі кез келген қашықтықта қайық, кеме, желкенді қайық немесе баржа арқылы, мұхиттар мен көлдер арқылы, каналдар арқылы немесе өзендер бойымен жүзеге асырылуы мүмкін. Кемелер сауда, демалыс немесе әскери мақсаттар үшін пайдаланылуы мүмкін. Ішкі су көлігінің кең ауқымды қолданысы бүгінде азайып бара жатса да, әлемнің маңызды су жолдары, оның ішінде көптеген каналдар әлі де өте маңызды және әлемдік экономиканың құрамдас бөлігі болып табылады. Кез келген материалды су арқылы тасымалдауға болады, әсіресе; алайда, материалды жеткізу уақыты маңызды болған жағдайларда, мысалы, тез бұзылатын өнімдер сияқты, су көлігі тиімсіз болуы мүмкін. Дегенмен, су көлігі тұрақты кесте бойынша жүк тасымалдау үшін өте тиімді, мысалы, тұтыну тауарларын трансокеандық тасымалдау, әсіресе ауыр жүктер немесе көмір, кокс, кен немесе астық сияқты көлемді жүктер үшін. Өнеркәсіптік революция алғашқы әсерін арзан су көлігі арқылы – каналдар, навигациялар, немесе табиғи су жолдарындағы барлық типтегі су кемелері арқылы тиімді көлемді тасымалдауды қолдаған кезде тигізді. Контейнерлендіру 1970 жылдардан бастап теңіз көлігінде революция жасады. "Жалпы жүк" – қораптарға, қаптарға, паллеттерге және бөшкелерге жиналған тауарларды қамтиды. Егер жүк бірнеше түрлі көлік түрімен тасымалданса, ол интермодальды немесе коммодальды болып саналады.

Сипаттама

Елдің кеме флоты (сауда флоты, сауда теңіз флоты немесе жай ғана сауда кемелері деп те аталады) – жолаушыларды немесе жүктерді бір жерден екінші жерге тасымалдау үшін азаматтық экипаждар басқаратын кемелердің жиынтығы. Сауда кемелері ішкі су жолдарындағы, өзендер мен каналдар арқылы жүргізілетін көліктерді де қамтиды, олар ірі және шағын елді мекендерді байланыстырады. Мысалы, ерте заманда Ханза Лигасының қалалары Солтүстік Еуропаның өзендері мен порларын игеруге кіріскен. Сол сияқты, Сент-Лоуренс теңіз жолы Канада мен АҚШ-тағы Ұлы көлдердегі порт қалаларын Атлант мұхитының кеме жолдарымен байланыстырады, ал Иллинойс каналдары Ұлы көлдер мен Канаданы Нью-Орлеанмен жалғастырады. Американың орталық аймағындағы өзендер арқылы кен, көмір және астық Питсбургке немесе Алабама штатындағы Бирмингемге тасымалданады. Кәсіби теңізшілер саудагер теңізшілер, теңіз саяхатшылары немесе жай ғана теңізшілер деп аталады. "Теңізші" немесе "саяхатшы" терминдері елдің әскери-теңіз күштерінің мүшелерін де білдіруі мүмкін. 2005 жылғы ЦРУ World Factbook мәліметтері бойынша, әлемдегі кемінде 1000 тонналық жалпы тіркелген сауда кемелерінің саны 30 936 болды. 2010 жылы бұл көрсеткіш 38 988-ге жетті, көптеген елдерде 26%-ға өсім байқалды. 2018 жылдың желтоқсанына қарай, барлық саудагер теңізшілердің төрттен бірі Филиппинде дүниеге келген.

Жүзу және жүзу

Кеме пайдалану тәсілі бойынша да жіктелуі мүмкін. Лайнерлер белгілі бір бағытпен жүріп, кестеге сәйкес жұмыс істейді. Мұндай кемелердің жоспарланған жұмысы нашар ауа-райы сияқты кешігуге әкелуі мүмкін жағдайларға дайын болуын талап етеді. Олар, әдетте, балуандық кемелерге қарағанда қуаттырақ және теңізде жақсы сақталады, сондықтан оларды құрыстыру әлдеқайда қымбат. Лайнерлер көбінесе жолаушылар мен контейнер тасымалы үшін салынады, бірақ бұрынғыда пошта мен жалпы жүк тасымалы да кең таралған. Қаңғыбас (саудагер) кемелердің белгілі бір бағыты болмайды, қайда қолайлы жүк болса, сол жаққа қатынайды. Мысалы, кеме мен экипаж кеме иесінен Канададан Латвияға астық әкелу үшін жалдануы мүмкін, содан кейін Ұлыбританиядан Меланезияға көмір тасымалдау тапсырылуы мүмкін. Көлемді жүк тасымалдаушылар мен кейбір круиздік кемелер осылай жұмыс істеуге арналған кемелердің мысалдары болып табылады.

Транзит уақытының орташа мөлшері

Еуропалық порттан АҚШ-қа бағытталған жүк кемесі су ағындары және басқа да факторларға байланысты әдетте 10–12 күн сапар жасайды. Контейнер тасымалын тиімді ету үшін кеме операторлары кейде жылдамдықты төмендетіп, транзит уақытын ұзартады, соның арқасында отын тұтынуды азайтады. Бұл стратегия "баяу жүзу" деп аталады.

Стьюард бөлімі

Тасымалдаушы кемесі үшін әдеттегі стюард бөлімі бас стюардтан, бас аспазшыдан және стюардтың көмекшісінен тұрады. Бұл үш лауазымды да лицензиясы жоқ персонал атқарады. Бас стюард тамақ дайындау және ұсыну, офицерлердің кабиналарын және стюард бөлімінің аумақтарын тазалау және күтіп ұстау, жабдықты қабылдау, беру және тізімдеу сияқты функцияларды орындайтын персоналды басқарады, нұсқау береді және жұмыс тағайындайды. Ірі жолаушылар кемелерінде тамақтандыру бөлімін бас баспагер басқарады, ал оған баспагердің көмекшісі көмектеседі. Олар офицерлік шеннің артықшылықтарынан пайда көреді, бірақ көбінесе шен бойынша өсіп, баспагерлер болады. Баспагерлердің бағынында бөлім басшылары болады – мысалы, бас аспаз, үстел бастығы, бар бастығы және т.б. Олар өздерінің аймақтарын басқаруға жауапты. Бас стюард сонымен қатар мәзірді жоспарлайды және жабдық, қосымша жұмыс және шығындарды бақылау туралы есептерді жинақтайды. Олар жабдық пен құрал-жабдықты сұрап алуға немесе сатып алуға құқылы. Сондай-ақ, нан, бөлке, торт, пирог және тәттілер пісіруі мүмкін. Бас стюардтың міндеттері стюардтың көмекшісінің, бас аспаздың және басқа стюард бөлімінің экипаж мүшелерінің міндеттерімен үйлесуі мүмкін. АҚШ Сауда Флотында бас стюардтың АҚШ Жағалау күзеті берген сауда теңізшісінің куәлігі болуы керек. Халықаралық заңдар, конвенциялар мен келісімдерге сәйкес, халықаралық қатынастарда жұмыс істейтін барлық бас аспаздар өз елдерінің тиісті құжаттарымен қамтамасыз етіледі.

Басқа департаменттер

Кемедегі штаб офицерлері, оның ішінде кіші көмекші Purser, аға көмекші Purser, Purser, бас Purser, дәрігер, кәсіби медбике, теңіз дәрігерінің көмекшісі және госпитальдық фельдшерлер әкімшілік лауазымдар саналады және осыған байланысты АҚШ Жағалау күзеті ұсынған Тіркеу куәліктерімен реттеледі. Ұшқыштар да сауда флоты офицерлері болып табылады және олар Жағалау күзетінен лицензия алады. Бұрын радио бөлімі де болған, оны бас радио офицер басқарса, бірнеше радио офицерлер көмектесетін. GMDSS (спутниктік байланыс) енгізілгеннен кейін және кемеде тиісті жабдықтар болған жағдайда радио офицерлерін тасымалдау талабы алынып тасталды, сол себепті бұл бөлім тоқтатылды. Дегенмен, көптеген кемелер, әсіресе жолаушылар кемелері, әлі де мамандандырылған радио офицерлерін тасымалдайды. Көптеген радио офицерлер «электртехникалық офицерлерге» айналып, қозғалтқыш бөліміне ауысты.

Теңіздегі өмір

Теңізшілер өмірінің көп бөлігін құрлықтан тыс өткізеді. Кейде олар теңізде немесе көлдерде қауіпті жағдайларға тап болады. Массачусетс штатының Глостер балық аулау портында теңізде қаза болған 10 000-нан астам балықшының ескерткіші бар, ал Ұлы көлдер 1800 жылдан бері 10 000-нан астам жоғалған кемені көрді, бірақ ерлер мен әйелдер әлі де теңізге шығады. Кейбіреулер үшін бұл құрлықтағы өмірдің шектеулерінен босатылған өмірге ұмтылыс. Теңізде саяхаттау және әлемді көру мүмкіндігі де көптеген теңізшілерді қызықтырады. Теңізде өмір сүріп, жұмыс істейтіндер қандай қызмет атқарса да, әдетте әлеуметтік оқшауланумен күреседі. Теңізшілердің халықаралық зерттеу орталығының зерттеулері көрсеткендей, теңізшілердің жұмыстан кетуінің басты себебі – «көбінесе отбасыларымен бірге болу қалауы». АҚШ сауда кемелері әдетте теңізшілердің отбасы мүшелеріне сапарға бірге жүруге рұқсат бермейді. Индустрия мамандары оқшаулану, стресс және шаршауды кәсіби қауіп-қатерлер деп мойындайды. Халықаралық еңбек ұйымы, Біріккен Ұлттар Ұйымының бір бөлімі, және Теңізшілер институты сияқты әрекет ететін ұйымдар теңізшілер үшін халықаралық стандарттарды жақсартуға тырысуда. Спутниктік телефондар кемедегі байланыс пен тиімділікті жақсартты. Бұл технология экипаждың әл-ауқатын арттырды, бірақ жабдық пен қызметтердің құны жоғары. Теңіз саяхаттары әдетке толы. Теңізшілер дәстүрі бойынша, күнді төрт сағаттан тұратын алты кезеңге бөлуге болады. Мотор және палуба бөлімдерінен сағаттық күзетшілердің үш тобы төрт сағат жұмыс істейді, содан кейін сегіз сағат демалады. Дегенмен, күн сайын жұмыс уақытынан тыс жұмыс істеуге тура келеді. Бұл цикл кеме теңізде болғанда тәулігіне 24 сағат бойы қайталанады. Стьюарт бөлімінің қызметкерлері әдетте күндізгі жұмысшылар болып табылады және кем дегенде сегіз сағаттық ауысымда жұмыс істейді. Теңіздегі жөндеу жұмыстары, қарақшылықтан қорғану, жүктерді сақтау, кемедегі жабдықтау және басқа да міндеттер қосымша жұмыс істеу мүмкіндігін береді. Кемедегі қызмет әдетте бірнеше айға созылады, содан кейін ұзақ уақытқа жағалауға демалысқа шығады. Алайда, кейбір теңізшілер ұнаған кемеде жұмыс тауып, онда жылдар бойы қалады. Көптеген қазіргі заманғы кемелердің портта аз уақыт тоқтауы теңізшілердің жағалаудағы бос уақытын шектейді. Сонымен қатар, 25 елдің бақылау тізіміне енген кейбір шетелдік теңізшілер теңіз қауіпсіздігіне байланысты АҚШ порттарына кіруде жағалауға демалысқа шығуға шектеулерге тап болады. Алайда, АҚШ порттарындағы жағалауға демалыс шектеулері американдық теңізшілерге де әсер етеді. Мысалы, Халықаралық капитан, серік және ұшқыштар ұйымы АҚШ кеме терминалдарының теңізшілерді кемеден терминал қақпасына дейін саяхаттауға шектеу үрдісін атап өтті. Сонымен қатар, транзитке рұқсат берілген жағдайларда кейде арнайы «қауіпсіздік төлемдері» есептеледі. Жағалауға демалыс уақытын шектеу және портта аз уақыт өткізу теңізде ұзақ уақыт болуға әкеледі. Теңізшілер теңізде ұзақ уақыт бірге өмір сүріп, жұмыс істейтін кемедестермен, көбінесе бейтаныс адамдармен, танысуға уақыт қажет екенін айтады. Сонымен қатар, басқа ұлттар мен мәдениеттерден шыққан адамдармен танысуға мүмкіндік бар. Кейбір АҚШ кемелерінде демалыс мүмкіндіктері жақсарды, онда спорт залдары мен кино көру, теңіз оқиғаларын алмасу және басқа да іс-шаралар үшін күндізгі бөлмелер бар. Кейбір жағдайларда, әсіресе танкерлерде, теңізшіге отбасы мүшелері еріп жүруге болады. Алайда, теңізшінің бос уақыты көбінесе жалғыздықты сезінумен өтеді, хоббимен айналысады, кітап оқиды, хат жазады және ұйықтайды. Қазіргі заманғы теңіз кемелерінде, әдетте, ыңғайлылық туымен тіркелген, соңғы 20 жылда өмір өте өзгерді. Көптеген үлкен кемелерде экипаж пайдаланатын спорт залы мен бассейн бар. Эксон Валдез оқиғасынан кейін бос уақытты өткізу қызметі офицерлер мен экипаж барларынан офицерлер немесе экипаж кино көретін салонға айналды. Көптеген компаниялар қазір кабиналарда телевизорлар мен DVD ойнатқыштармен қамтамасыз етеді және темекі шегуге қатысты қатаң ережелерді қолданады, сондықтан бардың көптеген кемелерде бұрынғыдан гөрі тыныш орын болғаны таңқаларлық емес. Кейбір жағдайларда офицерлер мен экипаж үшін ойын консольдары беріледі. Офицерлер теңізге баратын кемелерде өмір сүру деңгейінің әлдеқайда жоғары деңгейін пайдаланады. Экипажға көбінесе жалақысы төмен, біліктілігі жеткіліксіз және демалысқа шығу үшін шамамен 9 айлық келісімшартты орындауға тура келеді. Олар көбінесе орташа өнеркәсіптік жалақының әлі де төмен болатын Филиппин немесе Үндістан сияқты елдерден келеді. Офицерлер әдетте бүкіл әлемнен келеді және кемедегі офицерлердің ұлттық құрамын араластыру жиі кездеседі. Офицерлер көбінесе университеттерді бітіріп, лауазымға жету үшін көптеген оқулардан өтеді. Офицерлер үлкен, жайлы кабиналармен және тамақтарын үстелге жеткізу арқылы пайда көреді. Офицерлердің келісімшарттары әдетте 4 айды құрайды және кең демалыспен қамтамасыз етіледі. Көптеген теңіз кемелері қазіргі кезде автоматтандырылған моторлық бөлім жүйесін пайдаланады, бұл инженерлерге күндіз ғана жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Моторлық бөлім түнгі уақытта компьютермен басқарылады, бірақ кезекші инженер автоматтандырылмаған кезеңде тексерулер жүргізеді. Инженерлер ыстық, ылғалды және шулы атмосферада жұмыс істейді. Сондықтан моторлық бөлімдегі байланыс қол сигналдары және еріннің қозғалысын оқу арқылы жүзеге асырылады, ал жақсы командалық жұмыс кез келген коммуникацияның орнына келеді.

Қоршаған ортаға әсері

Кеме қатынасының қоршаған ортаға тигізетін әсеріне парниктік газдар шығарылымдары, шу және мұнаймен ластану кіреді. Халықаралық теңіз ұйымы (IMO) есебі бойынша, 2012 жылы кемелерден шыққан көмірқышқыл газының мөлшері адамның қызметінен туындаған жалпы шығарылымның 2,2%-ын құрады және егер шара қолданылмаса, 2050 жылға қарай 50-ден 250%-ға дейін артуы күтілуде.

Инфрақұрылым

Порт жүк жіберу мен қабылдауды тиімді жүзеге асыру үшін инфрақұрылым қажет: доктар, қабылдағыштар, тіреулер, крандар, көлемді жүктерді тасымалдауға арналған жабдықтар және тағы да басқалар – нысандардың қызметін қолдайтын жабдықтар мен ұйымдастыру. Олар пирсіден пирске дейін әртүрлі болуы мүмкін, бір док интермодальдық тасымалдау қажеттіліктерін (крандар арқылы контейнерлік кемелерді теміржолмен байланыстыру); екіншісі көлемді жүктерді тиеу және түсіру үшін (конвейерлер, лифтер, резервуарлар, сорғылар сияқты) мүмкіндіктермен жабдықталуы мүмкін, мысалы астық, көмір немесе жанармай. Басқалары жолаушылар терминалы ретінде немесе аралас режимде жұмыс істеуге жарақталуы мүмкін. Әдетте, порттар, теңіз порттары және мариналар су кемелерін қабылдайды және пирс, кемежай, док және тұрақ сияқты құрамдас бөліктерден тұрады.