Кіріспе
Ауа температурасының орташа максималдық деңгейінің белгілі бір уақытқа кешігу құбылысы. Маусымдық кешігу – бұл планетаның географиялық орнындағы ауаның орташа максималдық температурасының ең жоғары күн сәулесі түсу күнінен (яғни, жазғы күн тоғысы) кейінге қарай ықпалдану құбылысы. Бұл ең төменгі температураның да ең төменгі күн сәулесі күнінен кейін белгілі бір уақытқа созылуына да қатысты. Мәдени маусымдар көбінесе жылдық температуралық циклдармен үйлеседі, әсіресе егіншілік саласында. Егін өсуінің жоғары деңгейі көбінесе күн сәулесінің мөлшеріне және топырақ/ауа температурасына байланысты. Жаңбырдың түсу үлгілері де температуралық циклмен байланысты, себебі жылы ауа салқын ауаға қарағанда көбірек су буын ұстай алады. Солтүстік жарты шардың көп бөлігінде ақпан айы қараша айынан әдетте суық болады, тіпті ақпан айында күн бату уақыты кешірек және жалпы күн сәулесі көп болса да. Керісінше, тамыз айы мамыр айынан әдетте ыстық болады, тіпті тамыз айында күн шығу уақыты кешіккенімен, күн бату уақыты ерте және жалпы күн сәулесі аз болса да. Барлық жағдайларда ауаның орташа температурасының өзгеруі күндізгі жарық режимінің тұрақты өзгеруінен кейін жүреді, келесі маусымның басталуын шамамен бір айға немесе одан да көп уақытқа ықпалдайды. Дәл осындай температуралық кешігу құбылысы тәуліктік температураның өзгеруі кезінде де байқалады, онда ең жоғары тәуліктік температура түстен кейін пайда болады (максималды күн сәулесі). Екі құбылыс та жылулық инерцияның жалпы физикалық құбылысының көрінісі болып табылады.
Seasonal lag is the phenomenon whereby the date of maximum average air temperature at a geographical location on a planet is delayed until some time after the date of maximum insolation (i. e. the summer solstice). This also applies to the minimum temperature being delayed until some time after the date of minimum insolation. Cultural seasons are often aligned with annual temperature cycles, especially in the agrarian context. Peak agricultural growth often depends on both insolation levels and soil/air temperature. Rainfall patterns are also tied to temperature cycles, with warmer air able to hold more water vapor than cold air. In most Northern Hemisphere regions, the month of February is usually colder than the month of November despite February having significantly later sunsets and more daylight overall. Conversely, the month of August is usually hotter than the month of May despite August having later sunrises, increasingly earlier sunsets, and less daylight overall. In all cases, the change in average air temperature lags behind the more consistent change in daylight patternsdelaying the perceived start of the next season for a month or so. An analogous temperature lag phenomenon occurs in diurnal temperature variation, where maximum daily temperature occurs after noon (maximum insolation). Both effects are manifestations of the general physical phenomenon of thermal inertia.
Жер бетінде
Жердегі маусымдық кешігу негізінен судың көп мөлшерінің болуынан туындайды, оның мұздану және конденсацияның жоғары жасырын жылуы бар. Маусымдық кешігудің ұзақтығы әртүрлі климаттарда өзгеше болады. Ең шекті жағдайлар жазғы полярлық аймақтарда 15–20 күнге дейін, сондай-ақ континенттік ішкі аймақтарда, мысалы, Алясканың Фэрбанкс қаласында, жылдық орташа ең жылы температура шілде айының басында болады, ал тамыз маусымнан едәуір салқын, ал мұхиттық аймақтарда 2–3 айға дейін созылады, төмен ендіктерде, мысалы, Флориданың Майами қаласында, немесе жоғары ендіктерде, Курил аралдарында (мұнда Симуширде жылдық орташа температура тамыз айының соңында ең жоғары болады) және Канаданың Новая Шотландиядағы Сэбл аралында (қыркүйек жылына ең жылы ай болып табылады, аздаған айырмашылықпен). Орта ендіктегі континенттік климатта қыста шамамен 20–25 күн, ал жазда 25–35 күнге жуық. Тамыз айы ең жылы ай ретінде Арктика шеңберінен солтүстікке қарай орналасқан, мысалы, Норвегиядағы Рёст немесе Ян Майен және Медведь аралы сияқты аралдарда да кездеседі. Соңғысы 74° солтүстік ендікте орналасқан, және мұндай жоғары ендіктегі жазғы кешігу Гольфстримның әсерінен маусымдық ауытқуларды теңсеуге және маусымды ұзартуға мүмкіндік береді. Көптеген жерлерде маусымдық кешігу «маусымдық симметриялы» емес; яғни, қысқы күн тоқырауы мен ең суық уақыт арасындағы кезең жазғы күн тоқырауы мен ең ыстық уақыт арасындағы кезеңмен сәйкес келмейді. Мысалы, Сан-Францискода жазғы маусымдық кешігу ерекше ұзақ, орташа тәуліктік температура қыркүйекте ең жоғары болады, ал қазан айы ең жылы екінші ай, бірақ қысқы маусымдық кешігу өте аз, ең төменгі температура желтоқсан мен қаңтарда, қысқы күн тоқырауына дейін және одан кейін байқалады. Бұл қаланы үш жағынан қоршап тұрған шығанақ аймағындағы судың салдарынан болады. Солтүстік Американың батыс жағалауындағы көптеген аймақтарда қысқы кешігу өте аз, көктемде біртіндеп жылыну және күзде салыстырмалы түрде жылдам суыну байқалады. Шығыс Азияның мұхиттық әсерге ұшыраған көп бөлігінде, Корея және Жапонияның барлық аймақтарында қаңтар ең суық ай, ал тамыз ең жылы ай. Төмен және орта ендіктерде жазғы кешігу ұзақ, ал полярлық аймақтарда қысқы кешігу ұзақ (Антарктика мен Гренландияның ішкі бөлігінде мұзды қыс). Маусымдық кешігуге байланысты, Солтүстік жарты шарда күзгі күн мен түн теңдігі (22 қыркүйек шамасында) көктемгі күн мен түн теңдігіне (20 наурыз шамасында) қарағанда едәуір жылырақ, бірақ екі күнде де күндізгі жарық пен қараңғылық шамасы шамалас. Дегенмен, маусымдық кешігу болған жағдайда да күзгі күн мен түн теңдігі жазғы күн тоқырауынан (21 маусым шамасында) салқын, ал көктемгі күн тоқырауы қысқы күн тоқырауынан (21 желтоқсан шамасында) тіпті мұхиттық аймақтарда да жылырақ. Көптеген адамдардың ойынша, бұл күндерді тиісті маусымдардың басталу күндері деп белгілеудің метеорологиялық себебі жоқ. Канаданың шығысында маусымдық кешігу жаз бен қыста тұрақты, нәтижесінде ақпан мен тамыз айлары тиісінше ең суық және ең жылы айлар болып табылады. Батыс Еуропада Атлантика жағалауына қарамастан, кешігу аз, әдетте бір айға жуық, бұл Солтүстік Американың орталық батысындағы көптеген ішкі аймақтармен сәйкес келеді. Жапония, Корея және жақын маңдағы аймақтарда (мысалы, Ресейдің Владивосток қаласында) маусымдық кешігу қысқа қарағанда жазда күштірек; ең суық ай - қаңтар, ал ең жылы ай - тамыз, бұл маусым мен шілде айларында бұлттылық пен жаңбырдың күшеюімен байланысты болуы мүмкін (мысалы, Жапониядағы «цую» жаңбырлы маусымы немесе Кореядағы сол кезеңдегі «жангма» маусымы).
Басқа планеталарда
Басқа планеталарда маусымдық кешігулер әртүрлі болады. Газ гиганттары Юпитер, Сатурн және Уран, сондай-ақ Сатурнның серігі Титан, Жердегі екі-үш айға баламалы айтарлықтай маусымдық кешігуге ие. Ал Марста, керісінше, бірнеше күнге жететін мардымсыз маусымдық кешігу байқалады. Венерада маусымдық кешігу анықталмайды, себебі планетаның тым қалың атмосферасындағы өте тиімді жылу тасымалы (бұл осілік бұрылыстың маусымдық әсерін жояды, бірақ оның өзінің осілік бұрылысы өте кішкентай) және орбиталық эксцентриситетінің өте төмендігі (Күнден арақашықтығында іс жүзінде өзгеріс болмайды) осыған себеп. Бұл Меркурийге де қатысты, тіпті оның "аномальді маусымдарына" да, себебі оның атмосферасы жоқ, сондықтан ол дерлік бірден қызып, суынады.