Кіріспе
Аляска шығанағының солтүстік-батыс бөлігіне қарайтын су жолы Турнагейн бұғазы (Dena'ina: Tutl'uh) – Аляска шығанағының солтүстік-батыс бөлігіне қарайтын су жолы. Ол Кук шығанағының солтүстік жағындағы екі тар саланың бірі, екіншісі Кник бұғазы. Турнагейн бұғазында ауа райының күрт өзгеруі және үлкен толқындар жиі болады.
Turnagain Arm (Dena'ina: Tutl'uh) is a waterway into the northwestern part of the Gulf of Alaska. It is one of two narrow branches at the north end of Cook Inlet, the other being Knik Arm. Turnagain is subject to climate extremes and large tide ranges.
География
Турнагейн шығыстан батысқа қарай созылып жатыр және ұзын бойға орналасқан. Ол Кеней түбегінің солтүстік шекарасының бір бөлігін құрайды және шығысында Принц Уильям шығанағының батыс тармағы – Пассаж каналына дейін жетеді. Турнагейн ерекшеленетін нәрсе – 12 метрге дейін жететін, АҚШ-тағы ең үлкен тасқын сулары. Су тасқыны көбінесе, әсіресе күшті шығыс жел болғанда, үлкен тасқын кезінде толқынды толқынмен басталады, оның биіктігі кейде шамамен жетеді және сағатына шамамен жылдамдықпен батыстан кіріп келеді. Су деңгейі төмендегенде, бұл қол кең лайлы далаға айналады, оны өзен арналары кесіп өтеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, кішкентай бу кемелері жоғары су кезінде кіріп-шығып тұрған, бірақ қазір бұл практика сирек кездеседі, себебі олар барған жерлердің көпшілігі, егер барлығы емес болса, қазір жолмен байланысты. Турнагейн шығанағына жақын аймақ өте қиын өңір. Оңтүстік Суицид шыңы (қазір Оңтүстік Юянк' Чекс деп аталады) – Турнагейннің солтүстік жағынан көтерілетін ең биік тау, ал оңтүстік жағындағы ең биік тау – Альпенглоу. Таулар екі жағынан да тік көтеріліп, биіктікке жетеді. Олардың жоны тік және жалаңаш. Ағаштар көбінесе биіктікке дейін өседі. Кішігірім аңғарлар тар және тік, ал үлкендері U пішіндес қимасымен мұздықтардың бұрын болғанын көрсетеді. Кейбір жерлерде мұздықтар әлі де көрініп тұр. Олардың ішіндегі ең маңыздылары – Портж мұздығы, ол Турнагейн шығанағы мен Пассаж каналының басы арасындағы Портж аңғарында орналасқан, Мұздық өзені мен Екі он жылдық өзендерінің бастауларын құрайтын екі көршілес мұздықтар, Explorer мұздығы және Skookum мұздығы. Бұлардан басқа, Мұздық ағынының салаларында бірнеше кішкентай мұздықтар бар. Турнагейн шығанағы Фанди шығанағынан кейін Солтүстік Америкадағы екінші ең биік тасқын суына ие. 12 метрге дейін жететін бұл тасқын сулар соншалықты жылдам келеді, толқынды толқынды тудырады. Белуга Пойнт орны, сондай-ақ ANC 054 деп белгіленген, Армның солтүстік жағалауындағы археологиялық орын, ал Алясканың жабайы табиғатты қорғау орталығы Портждің жанындағы Армның басында орналасқан.
Салалар
Турнагейн бұрышының негізгі салалары – Твентимил өзені, Портаж өзені және Пласер өзені. Кішігірім салалары – Резеркшн, Беар, Сиксмайл және Глейшер өзендері, олардың тармақтарымен бірге. Резеркшн сағасы Кук шығанағының негізгі бөлігінің шығысына қарай, оңтүстік жағына құяды, ал Сиксмайл сағасы одан да шығысқа қарай; оның түрлі тармақтары Кеней түбегінің солтүстік-шығыс бөлігінің көп бөлігін суландырады. Резеркшн сағасы солтүстікке қарай сәл шығысқа бұрылып ағады. Үміт қаласы оның сағасына жақын орналасқан. Палмер ағысы – оның ең ірі саласы. Турнагейн бұрышын HMS Баунти кемесімен танымал Уильям Блай атады. Блай Куктың үшінші және соңғы саяхатында желкеншебер болды, оның мақсаты Солтүстік-Батыс жолын табу еді. 1778 жылы Кук шығанағының басына жеткенде Блай Кник және Турнагейн бұғаздарының екеуі де өзендердің аузы екенін, бірақ Солтүстік-Батыс жолына аспайтынын ойлады. Куктың бұйрығымен Блай Кник бұрышына саяхаттау үшін топ ұйымдастырды, ол тез арада Кник бұрышының тек өзенге әкелетінін хабарлады. Содан кейін екінші топ Турнагейн бұрышына жіберілді, ол да тек өзеннің алда жатқанын хабарлады. Осы көңілі толмау салдарынан екінші су айдынына "Қайта оралу" деген адасқан ат берілді. Ескі карталарда Турнагейн бұрышы "Турнагейн өзені" деп белгіленген. Турнагейн-Кник аймағының минералды ресурстары алтынның алқаптық кен орындарымен және алтынды кварцты кендерімен ерекшеленеді. 1896 жылдан 1898 жылға дейін Турнагейн бұрышына солтүстіктен құятын өзендерде көптеген алқаптық кен орындары тіркелді, және осы кен орындарының кейбіреулерінде, әсіресе Төменгі Кроу-Крикте, кейінгі жылдары кен өндіру жұмыстары жүргізілді. Алтынның алқаптық өндірісі таудың Турнагейн бұрышынан алынды. Алтынды кварцты кендерді дамыту жұмыстары негізінен Турнагейн алабының бассейнінде шоғырланды.
Геология
Кенэй түбегінің шығыс бөлігі және Турнагейн шығанағының бастау аймағында бірінен соң бірі орналасқан тау жыныстары кездеседі, олардың барлығы біркелкі сыртқы түрімен және құрамымен ерекшеленеді. Олар шөгінді тектес және негізінен ұсақ ұйымды сұр және көкшіл-қара тақта тастардан, сондай-ақ сұр аркоздардан тұрады. Олармен бірге, бірақ әлдеқайда аз көлемде кварцты қабаттар мен сирек кездесетін жұқа конгломераттар да бар. Турнагейн шығанағының солтүстігіндегі кейбір жерлерде Мэндеңхолл "Күн шығысы тізбегі" деп атаған бұл тау жыныстары тізбегі аплиттік немесе граниттік сипаттағы магмалық жыныстардан жасалған бөгеттермен тілінеді. Бұл магмалық жыныстар шығанақтың оңтүстігіндегі аймақта табылған жоқ. Жыныстардың барлық тізбегі тығыз бүктеліп, аркоздар мен тақта тастарда жарылулар байқалады, бірақ тақта тастарда бұл жарылулар әлдеқайда жақсы дамыған. Сиксмайл, Резеркшен және Кенэй өзендерінің аңғарларында көптеген жерлерде асық тас кендері кездеседі, бірақ олар осы аймақтарда ерекше көзге түседі. Кенэй көлінің төменгі жағындағы жалпақ төбелі жартастар теңіз деңгейінен шамамен биіктікте орналасқан, ал аталған өзендердің аңғарларында да осындай биіктік байқалды. Аңғарлардың жоғарғы бөліктерінде, өзендер оларды кесіп өткен жерлерде жазық тас кендерінің қалыңдығы байқалады. Бұрынғы мұздық белсенділіктің іздері кең түпті U пішіндес аңғарларда, жылтыратылған тау жыныстары беттерінде және тасымалданған тас жыныстарында кеңінен көрінеді. Турнагейн шығанағының жағалауы мұздың әсерін көрсететін мұздық іздер мен сызылған қиыршық тастармен жиі дәлелдейді. Ілгекті аңғарлар жиі кездеседі. Бұл аймақта далл қойы, ақсүйек, америкалық қара аю, америкалық күзен және ұзын құйрықты сұңқарлар кездеседі.