Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотланд-Гавай саяхатшысы (1835–1910)
Scottish Hawaiian politician (1835–1910)
Арчибальд Скотт Клегорн (15 қараша 1835 – 1 қараша 1910) – Гавай корольдығының патша отбасына үйленген шотланд бизнесмені.
Archibald Scott Cleghorn (November 15, 1835 – November 1, 1910) was a Scottish businessman who married into the royal family of the Hawaiian Kingdom.
Өмірбаян
Ол 1835 жылы 15 қарашада Шотландияның Эдинбург қаласында Томас Клегорн мен әйелі Джанет Нисбеттің отбасында дүниеге келді, екі ұлының екіншісі болды. 1841 жылы Томас Жаңа Зеландияның Окленд қаласындағы Үкіметтік доменнің (Окленд доменінің) басқарушысы болды. Джанет Клегорн 1845 жылы Оклендте қайтыс болды. 1851 жылы 16 жасында Арчи Клегорн әкесімен бірге Гонолулуға сапар шекті, онда әкесі құрғақ тауарлар дүкенін ашты. Әкесі сол жылы қайтыс болды, бірақ Арчибальд Гавайиде қалып, дүкенді басқаруын жалғастырды. Оның бизнесі дамыды және ол басқа аралдарға да кеңейді. Клегорн 1870 жылы Гавай Корольдігінің азаматы атанды. Ол 19 жастағы принцесса Мириам К. Ликикеге, Дэвид Калакаваның қарындасына, 1870 жылы 22 қыркүйекте Вашингтон Плейсте үйленді. 1874 жылы Калакава патша болды, ал Клегорнның қызы Виктория Кайулани Калакава әулетінің тағына мұрагер болды. 1877 жылы Клегорн мен принцесса Ликике капитан Джеймс Кукқа арналған ескерткіштің айналасындағы жерді, оның қаза болған орнында, Ұлыбритания үкіметінің сенімділікпен басқаруына беруге келісті. Клегорн 1873 жылдан 1888 жылға дейін Дворяндар палатасында, ал 1873 жылдан 1891 жылға дейін Құпия кеңесте қызмет етті. Ол 1887 жылдың шілдесінде Оахудың Корольдік губернаторы болып тағайындалды және 1891 жылдың қарашасында қайтыс болған ханзада Джон Оуэн Доминистің орнына 1893 жылдың 28 ақпанына дейін қызмет етті. Ол 1888 жылдан бастап Капиолани паркі қауымдастығының президенті болды және 1900 жылы Гонолулу қаласы мен округі үшін алғашқы парктік комиссар атанды. Ол 1905 жылдан 1909 жылға дейін Королеваның медициналық орталығының қамқоршысы болып қызмет етті.
He was born on November 15, 1835, in Edinburgh, Scotland, to Thomas Cleghorn and wife, Janet Nisbet, the second of two sons. In 1841 Thomas was Superintendent of the Government Domain (Auckland Domain) in Auckland, New Zealand. Janet Cleghorn died in Auckland in 1845. In 1851, at the age of 16, Archie Cleghorn travelled with his father to Honolulu, where his father established a dry goods store. His father died within the year, but Archibald remained in Hawaii and continued running the store. His business prospered and he expanded to other islands. Cleghorn became a citizen of the Hawaiian Kingdom in 1870. He married Princess Miriam K. Likelike who was 19 years old, sister of David Kalākaua, on September 22, 1870, at Washington Place. In 1874 Kalākaua became King, and Cleghorn's daughter Princess Victoria Kaiʻulani was the heir to the throne of the House of Kalākaua. In 1877, Cleghorn and Princess Likelike arranged to donate the land surrounding the monument to Captain James Cook on Kealakekua Bay marking the site of his death, in trust to the government of the United Kingdom. Cleghorn served in the House of Nobles from 1873 to 1888, and the Privy Council from 1873 to 1891. He acted as the Royal Governor of Oʻahu in July 1887, and was appointed to succeed Prince Consort John Owen Dominis upon his death in November 1891, until February 28, 1893. He was the president of the Kapiʻolani Park Association since 1888, and first parks commissioner for the City & County of Honolulu in 1900. He served as a trustee of The Queen's Medical Center from 1905 to 1909.
Ауыстыру
1893 жылғы төңкеріске дейін Клегорн Лилиуокаланиге наразылығын күшейтті, оның саяси жағдайдың қырсықтығын сезінбегеніне көңілі толмады. Ол Лилиуокаланиді төңкеріске дейін оның кеңесін ескермегені үшін айыптады. Күнделігінде Клегорн британдық қолдаушының Лилиуокаланиден Каиуланинің пайдасына тақтан бас тартуын сұрағанын, ал кейін қызына егер патшайым 16-сының кешкісінде немесе 17-сінің таңында тақтан түскенде, монархия сақталған болар еді деп жазды. 16 қаңтарда, төңкеріске бір күн бұрын, ол Терстонмен жеке кездесіп, оның тобынан Каиуланидің таққа талабын құрметтеуін сұрады және монархияны құлатудың орнына, оны регенттер кеңесімен патшайым етіп тағайындауды ұсынды. Терстон: «Бұл мәселе сіздің жоспарыңыздың осы жағдайға лайықты жауап беруіне тым кетіп қалды. Біз монархияны толығымен жоямыз, менің көруімше, бізді тоқтатуға ешқандай мүмкіндік жоқ!» деді. Терстон олардың сөйлескеннен кейін Клегорнның көзінен жас шығарып, жылағанын, басын иіп үнсіз кеткенін байқады. Тарихшы Ральф Симпсон Куикендалл: «Губернатор Клегорнның 1893 жылдың басындағы аз ғана күнделігі, өзінің кінәсіз қызын бақытсыз тағдырдан құтқаруға асығысқан, қиналған әкімнің бейнесін көрсетеді» деп атап көрсетті. Клегорн өзінің Кедендік басқарушы лауазымын сақтап қалу үшін Санфорд Б. Доул басқаратын Гавайидің Уақытша үкіметіне наразылық білдіріп, адалдыққа ант берді. Бұл әрекеті үшін Хавай баспасөзінде оны роялист Кларенс У. Эшфорд қынжырлап сынады. Клегорн сондай-ақ жаңа үкіметке кеден үйіндегі мемлекеттік қызметкерлерге адалдық ант беруге көмектесті және жоғары лауазымды адамына жазған хатына «Сіздің адал қызметшіңіз» деп қол қойды. Кейіннен ол 15 сәуірде отставкаға кетті және оның орнына аннексияшыл Джеймс Бикнелл Касл тағайындалды.
Leading up to the 1893 overthrow, Cleghorn grew increasingly frustrated with Liliʻuokalani who he felt failed to see the seriousness of the political situation. He blamed Liliʻuokalani for not heeding his advice during the days leading up to the coup. In his diary, Cleghorn noted a British sympathizer had asked Liliʻuokalani to abdicate in favor of Kaʻiulani and he later wrote to his daughter that if the queen had abdicated on the night of 16th or the morning of the 17th, the monarchy would have been saved. On January 16, the day before the overthrow, he met privately with Thurston and requested his group respect Kaʻiulani's claim to throne and suggested installing her as queen with a board of regents as an alternative to overthrowing the monarchy. Thurston replied that the "matters have proceeded too far for your plan to be an adequate answer to this situation. We are going to abrogate the Monarchy entirely, and nothing can be done to stop us, so far as I can see!" Thurston noted that after their conversation Cleghorn looked as though he were about to cry and bowed his head in silence as he left. Historian Ralph Simpson Kuykendall noted that "Governor Cleghorn's meager diary for the early part of 1893 suggests the picture of an anguished father frantically trying to save his beloved daughter from the unhappy fate which had befallen her through no fault of her own." Cleghorn took an oath of allegiance under protest to the Provisional Government of Hawaii led by Sanford B. Dole in order to retain his position as Collector General of Customs. He was ridiculed in the Hawaiian press for this move by Royalist Clarence W. Ashford. Cleghorn also helped the new government in enforcing the oath of allegiance with existing governmental employees at the custom house and signed his letter to his superior with "Your obedient servant". He later resigned on April 15 and was replaced by annexationist James Bicknell Castle.
Айнахау және Капаемаху тастары
1878 жылы Клегорн Гонолулудағы үйін сатып, отбасымен Вайкикидегі ʻĀinahau иелігіне көшті, бұл жер принцесса Рут Кеʻelikōlani қызы Кайлуланиға сыйлаған еді. Ол онда екі қабатты үй салып, әлемнің түкпір-түкпірінен әкелген гүлдер мен ағаштардан бақша жасады, соның ішінде Хавайидегі барлық баньяндардың түп-тамыры да осы жерде өсірілді. Клегорн сондай-ақ жағажайға жақын жерді сатып алды, онда Ликелике мен Кайлулани теңізге түсу алдында гүл шоқтары мен дұғаларын арнаған тас орналасқан. Бұл – Хавайға Таитиден емдік өнерді әкелген төрт аңыз махуға арналған Капаэмаху тастарының бірі. Клегорнның өсиеті бойынша "аталған иеліктегі тарихи тастар бұзылмайды және осы жерден алынбайды" делінген.
In 1878 Cleghorn sold his residence in Honolulu and moved his family to ʻĀinahau, an estate in Waikiki built on land gifted by Princess Ruth Keʻelikōlani to his daughter Kaʻiulani. There he built a two story home and planted gardens with flowers and trees from all over the world, including the progenitor of all banyan trees in Hawaiʻi. Cleghorn also purchase an adjacent beachfront lot on which was located a stone to which Likelike and Kaʻiulani offered lei and prayers before bathing in the sea. This was one of the Kapaemahu, large stones devoted to the four legendary māhū who brought the healing arts from Tahiti to Hawaiʻi. Cleghorn's will stated that “the historical stones now upon the premises last above mentioned shall not be defaced or removed from said premises."
Өлім
Клегорн 1910 жылғы 1 қарашада Айнахау корольдік есімінде жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол Гавайи Корольдік Мавзолейінің Калакауа криптасында жерленді. Оның Гонолулу қаласындағы үйі 1926 жылы "Тынық мұхиты клубының" мекенжайына айналды. Клегорн қызы Каʻилуланидің құрметіне арналған парк құру үшін Айнахаудың иелігін Гавайи территориясына сыйлады. Бірақ, аумақтық заң шығарушы орган мүлікті басқаруға құлшынбағандықтан, парк әр түнде сағат 18:00-де жабылуы тиіс деген шартты сыйлықтан бас тарту үшін техникалық айла ретінде пайдаланды. Кейіннен мүлік бөлініп сатылды, ал Виктория стиліндегі Айнахаудағы үй қонақ үйге айналды, содан кейін 1921 жылғы 2 тамызда өртеніп кеткенге дейін жалға берілетін үй болды.
Cleghorn died of a heart attack on November 1, 1910, at the ʻĀinahau royal estate. He was buried in the Kalākaua Crypt of the Royal Mausoleum of Hawaii. His downtown Honolulu estate became the home of The Pacific Club in 1926. Cleghorn willed the estate of ʻĀinahau to the Territory of Hawaii for a park to honor his daughter Ka‘iulani. However, the territorial legislature, reluctant to manage the property, used a specification that the park would have to close each night at 6:00PM as a technicality to refuse the gift. The property was subsequently subdivided and sold with the Victorian mansion at ʻĀinahau becoming a hotel and then a rental property before it burned down on August 2, 1921.