Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сырттан туындаған әрекет немесе объектінің болуы.
Fact of an action or object originating externally
Экзогения немесе экзогендік – әрекет немесе объектінің сырттан туындауы. Бұл жүйе ішіндегі ықпал фактісі болып табылатын эндогения немесе эндогендікке қарама-қарсы келеді.
In a variety of contexts, exogeny or exogeneity is the fact of an action or object originating externally. It contrasts with endogeneity or endogeny, the fact of being influenced within a system.
Экономика
Экономикалық модельде экзогендік өзгеріс – модельдің сыртынан келіп, модельмен түсіндірілмейтін өзгеріс болып табылады. Сыртқы факторлардың экономикалық модельге әсер етуіне технологияның ықпалы жатады, бұл бұрын экзогендік фактор ретінде қарастырылған, бірақ экономикалық күштердің барлығын көрсететін фактор ретінде де қарастырылады. Экономикалық әлеуметтануда IDEA жобасы (Экономикалық талдаудың салааралық өлшемдері) экономикалық теориядағы экзогендік факторларды түсінуге негіз салды. 1982 жылы Халықаралық әлеуметтік ғылымдар кеңесі (ISSC) тарапынан әзірленген IDEA жобасы экономистер мен әлеуметтанушылардан экономикалық әлеуметтанудың мазмұнын анықтау үшін идеялар жинау мақсатымен құрылды, себебі олар осы екі саланың бір-бірінен неге алшақтағанын түсінуге тырысты. Экономикалық теориядағы мұндай экзогендік факторларға үкіметтердің экономикалық жүйеге енгізген заңдары, халықтағы әлеуметтік топтардың деңгейі және жеке тұлғаның әлеуметтік факторларға негізделген қалаулары жатады.
In an economic model, an exogenous change is one that comes from outside the model and is unexplained by the model. Such changes of an economic model from outside factors can include the influence of technology, in which this had previously been noted as an exogenous factor, but has rather been noted as a factor that can depict economic forces as a whole. In economic sociology, Project IDEA (Interdisciplinary Dimensions of Economic Analysis) gave notion to understanding the exogenous factors that play a role within economic theory. Developed from the International Social Science Council (ISSC) in the year of 1982, Project IDEA was founded to gather ideas from economists and sociologists in order to conceptualize what economic sociology incorporates, as they have sought to understand why these two fields have been estranged from each other. Such exogenous factors in economic theory include laws placed in economic systems by governments, ranks of social classes in populations, and preferences based on social factors of an individual.
Эконометриядағы экзогендік факторлар
Эконометрияда эндогендік кездейсоқ айнымалы эконометриялық модельдегі қателік мүшесімен байланысты, ал экзогендік айнымалы байланыссыз болады. Дегенмен, экзогендік айнымалылар эндогендік айнымалылардың дисперсиясын түсіндіруге көмектеседі. Алдын ала белгіленген топта эндогендік айнымалылардың өткен мәндерін қосу қалыпты жағдай. Экзогендік айнымалылар модельдің қателік мүшесіне тәуелді емес, себебі олар алдын ала белгіленген. Олар дәстүрлі регрессия модельдегі түсіндіретін айнымалылардың шарттарына сай келеді.
In econometrics, an endogenous random variable is correlated with the error term in the econometric model, while an exogenous variable is not. However, exogenous variables aid in the explanation of endogenous variable variances. In the preset group, it is typical to include historical values of endogenous variables. Exogenous variables are independent of the model's disturbance term, since they are preset. They meet the same conditions as explanatory variables do in a traditional regression model.
Биология
Экзогендік контраст агенті, мысалы, медициналық бейнелеуде, пациентке тамырға инъекцияланатын сұйықтық, ол ісік сияқты патологияның көрінуін күшейтеді. Экзогендік фактор – бұл жеке организмде немесе тірі жасушада болатын, бірақ осы организмнің сыртынан келген және белсенді материал, эндогендік факторға қарама-қарсы. Аурулардың пайда болуында экзогендік факторлар, атап айтқанда, қабыну немесе стресс факторлары, мысалы, артық физикалық еңбек, шамадан тыс тамақтану, қайғы немесе ашу сезімдері, гендердегі өзгерістерге немесе бұзылуларға әкеледі. Мұндай стрессорлардың жиналуы иммундық жүйе мен организмнің басқа аймақтары арасындағы байланысты бұзып, иммундық жүйеге әсер етеді. Трансфекция немесе вирустық трансдукция арқылы жасушаларға енгізілген ДНК – экзогендік фактор болып табылады. ДНК-дағы экзогендік факторлар, әсіресе ДНК зақымдануы, ДНК бұзылуына себеп болатын қоршаған орта факторлары ретінде жақсы белгілі. Мұндай экзогендік факторлар әртүрлі химиялық заттар, иондаушы сәулелену (ИЖ) және ультракүлгін сәулелену (УК) болуы мүмкін. Бұл факторлар жасушаның терең қабаттарына еніп, үлкен зақым келтіреді, нәтижесінде апоптоз немесе қарттану процесі жүреді, бұл организмнің дамуын тоқтатуға немесе өзгертуге, сондай-ақ қартаюына алып келіп, неврологиялық аурулар мен қатерлі ісіктерге себеп болады.
An exogenous contrast agent, in medical imaging for example, is a liquid injected into the patient intravenously that enhances visibility of a pathology, such as a tumor. An exogenous factor is any material that is present and active in an individual organism or living cell but that originated outside that organism, as opposed to an endogenous factor. In the origins of diseases, exogenous factors, namely those that are factors of inflammation or stress, such as overexertion, overeating, and extreme feelings of emotions of grief or anger, all contribute to exhaustion or modifications in genes. An accumulation of such stressors affect the immune system by disrupting the amount of communication that occurs between the immune system and other areas of the body. DNA introduced to cells via transfection or viral transduction is an exogenous factor. Exogenous factors in DNA, particularly DNA damage, are more known as environmental factors that cause progression in the impairment of DNA. Such exogenous factors would be different chemical agents, ionizing radiation (IR), and ultraviolet radiation (UV). These factors penetrate the deeper layers of the cell, causing great damage, with either apoptosis or senescence occurring, further leading to arrested or altered development and aging of the organism causing neurological disorders and cancer.
Дәрі-дәрмек және медициналық емдеу
Медицинада экзогенді факторлар патогендерде де, терапиялық заттарда да кездеседі. Экзогенді факторлар тамақ пен метаболизм арасындағы тепе-теңдік бұзылған семіздік түріне жатуы мүмкін, яғни адам денесі қабылдай алатын мөлшерден әлдеқайда көп тамақ тұтыну. Ал эндогендік семіздік – тамақ қабылдаудың тепе-теңдігіне байланысты емес, генетикалық бұзылулар, қалқанша безі функциясының бұзылуы және басқа да синдромдық аурулар сияқты проблемалардың нәтижесінде пайда болатын семіздік. Қатерлі ісіктерге қатысты, канцерогендер – экзогенді факторлар болып табылады, олар түрлі факторлардан (химиялық, биологиялық, физикалық) тұрады және организмге әртүрлі жолдармен енгеннен кейін қатерлі ісікке алып келеді.
In medicine, exogenous factors are seen in both pathogens and therapeutics. Exogenous factors can be included in the type of obesity where there is an imbalance of food and metabolism, in which one consumes a much greater amount than the human body can handle. On the opposite end, endogenous obesity refers to obesity caused by disorders or issues outside an imbalance of food intake itself, which include genetic disorders, interruption of thyroid functions, and other syndromic disorders. In relation to cancer, carcinogens are exogenous factors, in which these are made up of various factors (chemical, biological, physical), causing cancer after having entering through several routes of the body.
Философия
Философияда, өзінің пайда болуының немесе өзінің кім екендігінің табиғи немесе сыртқы ықпалдан тыс нәрселерден басталуы немесе сақталуы экзогенді болып табылады.
In philosophy, the origins of existence of self, or the identity of self, emanating from, or sustaining, outside the natural or influenced realm, are exogenous.
Психология
Экзогендік конструктивизм қоршаған ортада бұрыннан құрылған құрылымдарды қайта құруға басымдық береді, бұл механикалық метафораға негізделген және Бандураның әлеуметтік оқыту теориясын айқын көрсетеді. Жалпы алғанда, экзогендік конструктивизм білімнің адамның қоршаған ортасынан келетінін, ал оның оқу арқылы қалыптасатынын болжайды. Білімді қоршаған ортадан абстракциялауға белсенді қатысушы тұлғаның қатысуы күтілетіндіктен, осы қатысудың нәтижесіне нақты басшылық ету оқу процесін бағыттаудағы ең маңызды фактор болып табылады. Жеке тұлғаның ортасының құрылымы қалыптасқан білімнің құрылымына маңызды әсер етеді. Пиаже көзқарасы бойынша, оқу – бұл жеке тұлғаның ағымдағы ортаға бейімделген бұрынғы құрылымдарымен байланысты. Жеке тұлғаның бейімделуіне орта басшылық етеді, ол тұлғаға бейімделуге тиіс құрылымдарды ұсынады. Назар психологиясында экзогендік стимулдар – саналы ниетсіз сыртқы стимулдар. Мысалы, көздің шетінде жарқыраған жарыққа назар аудару осыған жатады.
Exogenous constructivism prioritizes the reconstruction of structures that have already been created in the environment, which is based from a mechanical metaphor, and greatly reflects off of Bandura's social learning theory. Overall, exogenous constructivism is noted to assume that knowledge comes from an individual's environment, which is assumed to be learned. Because an active individual is expected to be participating in the abstraction of knowledge from its environment, practical guidance of this result of participation remains the most crucial feature of directing the learning process. The structure of the individual's operating environment has a substantial impact on the structure of the knowledge generated. Through the perspective of Piaget, learning was known as the individual's former structures accommodated to those imposed by its current environment. The individual's accommodation is directed by the environment, which provides the structures to which the individual must adapt. In attentional psychology, exogenous stimuli are external stimuli without conscious intention. An example of this is attention drawn to a flashing light in the periphery of vision.
География
Географияда экзогендік процестер Жер мен басқа планеталардың сыртында ғана жүзеге асады. Ыдырау, эрозия, тасымалдау және шөгінді түзілу – негізгі экзогендік процестер. Климаттан өзге, экзогендік географиялық факторлар таралудың жалпы процесіне, соның ішінде халық тығыздығы мен әлемнің белгілі бір аймақтарының қалалануына әсер ете алады. Экзогендік жағдайлар географиялық ерекшеліктерді ескермеуге алып келуі мүмкін.
In geography, exogenous processes all take place outside the Earth and all the other planets. Weathering, erosion, transportation and sedimentation are the main exogenous processes. Asides from climate, exogenous geographic factors are able to contribute to the overall process of distribution, including densities of populations and urbanizations of certain areas in the world. Exogeneity is proposed to ultimately cause geographic considerations to be rejected.
Людология
Лудологияда, ойынды зерттеу саласында, экзогендік элемент – ойынның өзінен тыс жатқан кез келген нәрсе. Сондықтан, көп ойыншылы онлайн ойындағы зат, егер оны ойын ішіндегі валюта емес, нақты ақшамен сатып алса, экзогендік құндылыққа ие болады (оның ойын ішіндегі құны эндогендік болса да). Бұл термин "экзогендік фантазия" деп аталады, сондай-ақ оны сыртқы ынталандырғыштар немесе "фантазия" деп те атауға болады; олар тек меңгеріліп жатқан дағдыға ғана сүйенетін "фантазияны" (ойынды) сипаттайды, керісінше емес. Мұндай фантазиялар да бірнеше ерекшеліктерге ие: 1) фантазия мен үйреніліп жатқан дағдының тығыз байланыста екенін түсіну, 2) фантазиялық контекст пен ұсынылып жатқан оқу мазмұнының өзіндік және үзіліссіз байланыста болуы, және 3) эндогендік фантазияларға қарағанда экзогендік фантазиялар көбінесе зихи және тартымды мазмұнға ие болады.
In ludology, the study of games, an exogenous item is anything outside the game itself. Therefore, an item in a massively multiplayer online game would have exogenous value if people were buying it with real world money rather than in game currency (though its in game cost would be endogenous). Noted as exogenous fantasy, one may also refer to this term as extrinsic stimuli or "fantasy"; these describe a "fantasy" (game) that solely relies on the skill being mastered, rather than the other way around. These fantasies also tend to possess a few characteristics, such as (1) understanding that the fantasy and the skill that is being learned are inextricably linked, (2) the fantasy context and the instructional content being provided have an intrinsic and continuous link, and (3) endogenous fantasies tend to include more intellectually challenging and captivating content compared to exogenous fantasies.
Материалдар ғылымы
Материалдар ғылымында заттың экзогенді қасиеті сыртқы немесе сыртқы ықпалдардан, мысалы, нано-допталған материалдан туындайды.
In materials science, an exogenous property of a substance is derived from outside or external influences, such as a nano doped material.