Кіріспе

Вирджиния Вулфтың 1927 жылғы романы – «Маякқа». Роман Рамзи отбасының және олардың 1910-1920 жылдар аралығында Шотландиядағы Скай аралына жасаған сапарларына арналған. Марсель Пруст және Джеймс Джойс сияқты модернист жазушылардың дәстүрін жалғастыра отырып, «Маякқа» романында сюжет философиялық тереңдікке бағынған. Көптүрлі перспективада баяулаудың көрнекті мысалы ретінде танылған бұл роман аз диалог пен тікелей әрекеттерді қамтиды; көбінесе ойлар мен бақылаулар түрінде жазылған. «Маякқа» романы Шотландияның тасты жағалауындағы жазғы үйінде тұратын Рамзи отбасының өміріне арналған үш күшті көріністен тұрады. Онда аналық сезімтал Рамзи ханым, білімді мистер Рамзи, олардың сегіз баласы және түрлі мерекелік қонақтар бар. Мистер Рамзидің жақын жердегі маяққа сапарды ұзаққа соқтыруынан бастап, Вирджиния Вулф кернеулер мен адалдық туралы ойлар қозғайды және күнделікті өмірдің шағын қуаныштары мен үнсіз қайғылары мәңгіге созыла беретінін көрсетеді. Роман балалық шақ эмоцияларын еске түсіреді және ересектер арасындағы қарым-қатынасты жарыққа шығарады. Кітаптағы көптеген мотивтер мен тақырыптардың ішінде жоғалту, субъективтілік, өнердің мәні және қабылдау мәселесі бар. 1998 жылы «Заманауи кітапхана» «Маякқа» романын 20 ғасырдың ең үздік 100 ағылшын тіліндегі романының тізімінде 15-орынға қойды. 2005 жылы TIME журналы бұл романды 1923 жылдан бергі ағылшын тіліндегі ең жақсы жүз романның бірі деп таңдады. Кітап 2023 жылы АҚШ-та авторлық құқығынан босады.

І бөлім: Терезесі

Романның оқиғасы Скай аралында, Гебрид аралдарындағы Рамсейлердің жазғы үйінде өтеді. Бөлiм миссис Рамзи ұлы Джеймске ертең маяққа бара алатындарын айтумен басталады. Бірақ мистер Рамзи бұл болжамды жоққа шығарып, ауа райының ашық болмайтынына сенімді екенін мәлімдейді. Бұл пікір мистер мен миссис Рамзи арасында, сондай-ақ мистер Рамзи мен Джеймс арасында керісiп қалуға себеп болады. Осы оқиға бөлім бойына бірнеше рет еске алынады, әсіресе Рамсейлердің қарым-қатынасы аясында. Рамсейлер мен олардың сегіз баласына көптеген достары мен әріптестері қосылады. Осы достардың бірі – Лили Бриско, романды жас және өзіне сенімсіз суретші ретінде бастайды, ол миссис Рамзи мен Джеймстің портретін салуға тырысады. Бриско роман барысында үнемі күмәнда болады, ал осы күмәннің себебі, басқа қонақ Чарльз Танслидің әйелдер сурет сала да, жаза да алмайды деген пікірі. Танслидің өзі философия профессоры мистер Рамзидің және оның ғылыми еңбектерінің жанкүйері. Бөлім үлкен кешкі аспен аяқталады. Қонақ ақын Август Кармайкл шұбатты екінші рет сұрағанда, мистер Рамзи оған ашуланып кете жаздайды. Миссис Рамзидің де көңілі түскен, себебі ол таныстары Пауль Рейли мен Минта Дойлдың кешкі асқа кешігіп келгенін біледі, өйткені Минта әжесінің брошьін жағажайда жоғалтып алған.

ІІ бөлім: Уақыт өтеді

"Уақыт өтеді" деген екінші бөлім, уақыттың өтуін, жоқтықты және өлімді сезіндіреді. Осы он жылдың ішінде Бірінші дүниежүзілік соғыс басталып, аяқталады. Миссис Рамзи және оның екі баласы қайтыс болады – Пру босану кезіндегі асқынулар салдарынан, ал Эндрю соғыста қаза табады. Мистер Рамзи әйелісіз, оның философиялық еңбегінің ұзақтығына қатысты қорқыныш пен қайғы-қасірет кезінде оны мақтап, көңіл көтеруші болғандықтан, қалыпқойсызда болып қалады. Бұл бөлім бәрін білетін және кейде миссис МакНабтың көзқарасынан баяндалады. Миссис МакНаб Рамзилердің үйінде бастапқыда жұмыс істегендіктен, жазғы үй бос тұрған уақытта жағдайдың қалай өзгергенін нақты көрсетеді.

ІІІ бөлім: Маяк

Соңғы бөлімде, "Маяк", қалған Рамсейлер мен басқа қонақтар бірінші бөлімдегі оқиғалардан кейін он жыл өткен соң жазғы үйлеріне оралады. Рамсей мырза, ақыры, қызы Камилла мен ұлы Джеймспен бірге ұзақ күткен маякқа саяхатын жоспарлайды (соңғы бөлімде қалған Рамсей балалары туралы айтылмайды дерлік). Балалар сапарға дайын болмағандықтан, іспетте сапар болмай қалады, бірақ олар ақырында жолға шығады. Жолда балалар әкесіне наразылықтарын білдіріп, үнсіздік сақтайды. Алайда, Джеймс желкенді қайықты тұрақты ұстайды және әкесінен күткен қатал сөздердің орнына мақтау естиді, бұл әке мен ұл арасындағы сирек кездесетін жанашырлық сәтін сыйлайды; Кэмнің әкесіне деген көзқарасы да өзгереді, наразылықтан құрметке дейін. Оларды теңізші Макалистер мен оның ұлы сүйемелдейді, ол сапар барысында балық аулайды. Ұлы аулаған балықтың етінен кесіп, жем ретінде пайдаланады, ал жарақат алған балықты теңізге тастап жібереді. Олар маяққа қарай жүзіп бара жатқанда, Лили романның басынан бері ойында сақтап келген суретін аяқтауға тырысады. Ол миссис және мистер Рамсей туралы естеліктерін қайта қарастырып, он жыл бұрынғы әсерлердің көптігін теңестіре, миссис Рамсей мен өмірдің өзі туралы объективті шындыққа жетуге ұмтылады. Суретті аяқтағаннан кейін (дәл осы кезде желкенді қайық маяққа жетеді) және оның өзіне ұнайтынын көріп, ол өзінің көрінісін іске асыру, жұмысында із қалдыру идеясынан гөрі маңыздырақ екенін түсінеді.

Тәжірибенің күрделілігі

Вулфтың романының үлкен бөлігі көру нысандарымен айналыспай, керісінше, адамдарды қарау процесінде түсінуге тырысып, қабылдау тәсілдерін зерттейді. Вулфтың күнделіктерінен белгілі болғандай, ойды түсіну үшін автор өзін ойлауын тыңдап, көргендеріне жауап ретінде өз санасында қандай сөздер мен сезімдер туындайтынын байқауға көп уақыт жұмсаған.

Адам қарым-қатынастарының күрделілігі

Бұл қабылдауды зерттеу тек оқшауланған ішкі әңгімелермен ғана шектелмейді, сонымен қатар адамдар арасындағы қарым-қатынастар мен басқа бір адамға шын ниетпен жету үшін бастан кешірілетін күйзелісті эмоционалдық кеңістіктердің тұрғысынан да талданады. Кітаптың екі бөлімі осы байланысқа ұмтылудың сәтсіздікке ұшыраған әрекеттерінің керемет мысалдары ретінде көзге түседі: 1-бөлімнің соңында мырза және миссис Рамзидің бірге жалғыз уақыт өткізгендегі үнсіз тілдесуі, сондай-ақ Лили Брисконың роман аяқталатын сәтте мырза Рамзидің көңіл жағу (және назар) қажеттілігін қанағаттандыруға жасаған күресі.

Аңыз және көзқарас

Романда барлық нәрсені білетін баяншының ерекше түрі сақталған; сюжет әр кейіпкердің санасының ауысып отыратын перспективалары арқылы ашылады. Ауысым тіпті бір сөйлемнің ішінде де болуы мүмкін, және белгілі бір мағынада олар маяқтың айналып тұратын сәулесіне ұқсайды. Алайда, Джеймс Джойстің сана ағыны әдісінен айырмашылығы, Вулф кейіпкерлердің ойлау процестерін бейнелеу үшін күрт үзінділерді қолданбайды; оның әдісі лирикалық қайта айтуға жақын. Барлық нәрсені білетін баяншының ерекше ұсынылуы роман бойы оқырмандарға кейіпкерлердің дамуындағы ұсақ өзгерістерден өз түсініктерін және көзқарастарын қалыптастыруға шақырады, себебі оқиғаның көп бөлігі тұманды немесе тіпті қайшылы сипаттамалармен берілген. Романның І бөлімінде кейіпкердің өмірдегі тәжірибесі мен нақты оқиғалар мен қоршаған орта арасындағы байланыс суреттелсе, ІІ бөлімде, «Уақыт өтеді» атты бөлімде, ешқандай кейіпкерге қатысы болмағандықтан, оқиғалар басқаша көрсетіледі. Вулф оқиғаларды уақытқа қатысты қарастыруды мақсат етіп, ешкімге қатысы жоқ, сырттан қарап тұрған баяншының көзқарасынан жазды. Сондықтан баяншының дауысы назарсыз және бұрмаланған, Вулфтың «біз қатыспаған кездегі өмір» дегенімен мысал келтіреді. Миссис Рамзи, Пру, Эндрю сияқты маңызды оқиғалар тікелей айтылмайды, жақша ішінде беріледі, бұл баянды күнделікті жазбаға айналдырады. Мүмкін, үйдің өзі осы оқиғалардың жансыз баяншысы болуы мүмкін. Оның өмірінде де, қиялында да көптеген ортақ нәрселер бар. Вулфтың ата-анасымен және отбасымен Корнуоллдағы Сент-Айвске, әкесі үй жалдаған жерге баруы, Вулфтың өміріндегі ең бақытты сәттер болған шығар, бірақ он үш жасында анасы қайтыс болды және Мистер Рамзи сияқты, оның әкесі Лесли Стивен де қайғыға батып, өзін-өзі кінәлады. Вулфтың әпкесі Ванесса Белл, романның миссис Рамзиді суреттейтін бөлімдерін оқығанда, анасының өлімнен қайта тірілгенін көрудей болды деп жазды. Олардың ағасы Адрианға Годреви маяғына экспедицияға баруға рұқсат берілмеді, романдағыдай, Джеймс маяққа баруды асыға күтеді, бірақ сапар тоқтатылғанда көңілі қалады. Лили Брисконың сурет салу туралы ойлары Вулфқа өзінің шығармашылық процесін (сондай-ақ, суретші әпкесінің процесін) зерттеуге мүмкіндік береді, себебі Вулф жазуды Лили сурет салғандай ойлады. Вулфтың әкесі 1882 жылы, Вулфтың туғаннан кейін көп ұзамай, Сент-Айвстегі Талланд үйін жалға алды. Отбасы үйді келесі он жыл бойы жазғы демалыс орны ретінде пайдаланды. «Маякқа» кітабындағы басты оқиғаның орны, Хебрид аралдарындағы үй, Вулф Талланд үйін үлгі етіп құрастырды. Сент-Айвс шығанағының көптеген нақты ерекшеліктері, соның ішінде теңізге түсетін бақтар, теңіздің өзі және маяқ кітапқа енгізілді. Романда Рамсейлер соғыстан кейін Скайдағы үйге оралғанмен, Стивендер сол кезде Талланд үйінен бас тартқан. Соғыстан кейін Вирджиния Вульф өзінің қарындасы Ванессамен Талланд үйіне, жаңа иелерімен барды, ал Вулф ата-анасы қайтыс болғаннан кейін көп уақыттан кейін саяхатты қайталады. Олар оны 1927 жылы Лондондағы Хогарт баспасында басып шығарды. 320 беттен тұратын 3000 дананың алғашқы басылымы көк матамен оралған. Кітап Вулфтың бұрынғы романдарының бәрінен көп сатылды, ал авторлық гонорары Вулфтарға көлік сатып алуға мүмкіндік берді.