Кіріспе

Шотланд дәрігері, анатомы, геологы және этнологы (1791–1862)

Роберт Нокс (4 қыркүйек 1791 – 20 желтоқсан 1862) – шотланд анатомы және этнологы, Бёрк пен Харьер жасаған қылмыстарға қатысымен танымал. Шотландияның Эдинбург қаласында туған Нокс ақырында анатомист және бұрынғы оқытушысы Джон Барклеймен серіктес болып, қалада анатомиядан лекция оқыды, онда ол трансценденттік анатомия теориясын енгізді. Алайда, 1832 жылғы Анатомия заңы қабылданғанға дейін, диссекция үшін мәйіттерді алудағы Нокстің сақтықсыз әдістері және кәсіби әріптестерімен туындаған келіспеушіліктер оның Шотландиядағы мансабын қиратты. Осы оқиғалардан кейін ол Лондонға көшті, бірақ бұл оның мансабын жаңғыртпады. Нокстің адамзат туралы көзқарасы өмірі бойында біртіндеп өзгерді, бастапқыдағы оң көзқарастары (Этьен Джеффри Сент-Илаирдің идеяларының ықпалымен) көбінесе пессимистік көзқарасқа ұласты. Нокс мансабының соңғы кезеңін эволюция мен этнологияны зерттеуге және теория құруға арнады; осы кезеңде ол ғылыми расизмді қолдайтын көптеген еңбектер жазды. Оның осы саладағы жұмыстары оның беделін одан әрі түсірді және эволюциялық теорияға қосқан үлесін көлеңкеге түсірді, оны ол нәсілдік ерекшеліктерді түсіндіру үшін пайдаланды.

Ерте өмір

Роберт Нокс 1791 жылы Эдинбургтің Солтүстік Ричмонд көшесінде дүниеге келді. Ол Мэридің (туған тегі Шерер) және Эдинбургтегі Гериот ауруханасында математика және табиғаттану пәнін оқытқан Роберт Нокстің (1812 жылы қайтыс болған) сегізінші баласы еді. Ол нәресте кезінде шешек ауруына шалдығып, сол көзін жойды және бетіне мүгедектік қалдырды. Ол Эдинбургтегі Корольдік жоғары мектепте білім алды, онда ол замандастарын "ақыл-есі және денесі жағынан" қинаған "бұзақы" ретінде есте қалды. Ол соңғы курста лорд-провосттың алтын медалін жеңіп алды. 1810 жылы Эдинбург университетінің медициналық курстарына қабылданды. Көп ұзамай ол трансцендентализм мен Ксавье Бишаның еңбектеріне қызығушылық танытты. Ол Корольдік физикалық қоғамның президенті болып екі рет сайланды, бұл қоғамда гидрофобия және нозология тақырыбында баяндама жасады. Университеттегі оқу жылдарындағы соңғы оқиға – анатомиядан емтиханды тапсырудағы сәтсіздігі болды. Нокс белгілі Джон Барклейдің "экстрамуралды" анатомия сабағына қатысты. Барклей – жоғары деңгейдегі анатомист және сол кездегі Ұлыбританиядағы ең көрнекті анатомия оқытушысы еді. Нокс екінші рет емтиханды сәтті тапсыру үшін күшін екі есеге арттырды.

Шетелдегі өмір

Нокс 1814 жылы Эдинбург университетін наркотиктердің әсері туралы латын тілінде жазылған диссертациясымен бітірді, ол келесі жылы жарияланды. Ол әскерге қосылып, 1815 жылдың 24 маусымында Джон Абернетиден Лондонның Сент-Бартоломей ауруханасында бір жыл оқығаннан кейін аурухана көмекшісі болып тағайындалды. Ол дереу Ватерлоо шайқасының жараланғандарын емдеу үшін Бельгияға жіберілді және екі аптадан кейін аурухана кемесімен жараланғандардың алғашқы тобымен оралды; сапар барысында ол Абернетидің жараларды ауаға ашық қалдыру әдісін сәтті қолданды. Брюссельдегі әскери ауруханада (Ватерлоо маңында) қызмет еткен кезде, хирургиялық операцияны табысты жүргізу үшін анатомия саласында толыққанды білім алу қажеттігіне көз жеткізді. Нокс зиялы, сыншыл және шаршағыш болды. Ол ақымақтарды шыдамсыздықпен қарсы алды және – болашақ мансабы үшін қайғылы салдарға әкелген бір сәтте – Ватерлоо шайқасының жараланғандарына Чарльз Белл жасаған хирургиялық жұмысына сын айтты. Бельгияға тағы бір сапардан кейін ол Портсмут қаласына жақын орналасқан Хилси ауруханасының басшысы болып тағайындалды, онда сифилис ауруын сынаптық емес әдістермен емдеу тәжірибелерін жүргізді. 1817 жылдың сәуір айында ол 72-ші жоғары таулы полкке қосылып, Оңтүстік Африкаға сапарлады. Кейп колониясында әскери хирургтардың саны аз болды, бірақ Нокс халықтың денсаулығы жақсы екенін анықтады және оның міндеттері жеңіл болды. Ол атпен жүруді, аң аулауды және пейзаждың әсемдігін ұнатты, ол өзінің трансценденттік көзқарасының ерте көрінісі ретінде рухани үйлесімділік сезімін сезінді. Нокс түрлі нәсілдік топтарды зерттеуге қызығушылық танытты және бурлардың жергілікті халықты жек көруіне қарсы болды. Алайда, отарлық күштерге қарсы сәтсіз көтерілістен кейін, ол сот судьясы және болашақ вице-губернатор Андрис Стокенстрём басқарған жазалау шарасына қатысты. Нокс Андрис Стокенстрёмнің інісі О.Г. Стокенстрёмді ұрлық жасады деп айыптағанда, қарым-қатынастар нашарлады, бұл британдық және бур офицерлері арасындағы жаман сезімдерден туындаған болуы мүмкін. Әскери сот О.Г.-ді айыптаудан босатты, ал Андрис Нокстің әрекетін арсыздық деп атады. Стокенстрёмнің қолдаушысы, бұрынғы теңіз офицері Бердет Ноксты дуэльге шақырды. Нокс бастапқыда күресуден бас тартты, ал Бердет "оны гарнизонның барлық офицерлерінің алдында парад алаңында жақсылап қамшылады". Содан кейін Нокс сабырлы қылыш алып, Бердеттің қолына жеңіл жарақат келтірді. Нокстің кіші хирургке тағайындалуы күшін жойды және ол 1820 жылғы Рождество күні ұятпен Ұлыбританияға оралды. Ол келесі қазанға дейін ғана қалды, содан кейін анатомияны бір жылдан астам уақыт бойы (1821-22 жж.) зерттеу үшін Парижге кетті. Сол жерде ол Жорж Кювье мен Этьен Жоффруа Сен-Илермен танысты, олар өмірінің соңына дейін оның құрметтейтін тұлғалары болды, оның кейінгі медициналық жазбаларын толтырды және оның агиографиясының тақырыбына айналды, «Ұлы суретшілер және ұлы анатомистер». Парижде ол Томас Ходжкинмен достық қарым-қатынас орнатты, олармен бірге L'Hôpital de la Pitié ауруханасындағы бөлмені бөлісті.

Эдинбургтегі мансап

Нокс 1822 жылы Рождествоға дейін Эдинбургке оралды. 1823 жылдың 1 желтоқсанында ол Эдинбург Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды. Осы жылдары ол Эдинбургтегі Корольдік және Вернер қоғамдарына зоологиялық тақырыптар бойынша көптеген жақсы қабылданған мақалаларын ұсынды, соның ішінде "Хоттентот" немесе "Бошесман" Хое және Сан халықтарының "моңғол" қытайлықтардан тарағандығын көрсететін мақала да болды. Сайланғаннан кейін көп ұзамай ол Эдинбургтегі Корольдік хирургтар колледжіне салыстырмалы анатомия мұражайының жоспарын ұсынды, ол қабылданды, ал 1825 жылдың 13 қаңтарында ол 100 фунт стерлинг жалақымен мұражайдың кураторы болып тағайындалды. 1825 жылы Джон Барклей оған Эдинбургтегі хирургтар алаңындағы анатомия мектебінде серіктестік ұсынды. Оның лекцияларын Эдинбург хирургтар колледжі мойындауы үшін Нокс оның стипендиясына қабылдануы керек еді; бұл ресмилік болғанымен, 250 фунт стерлинг тұратын қымбат процедура еді. Сол кезде көптеген профессорлық лауазымдар қалалық кеңес тарапынан сыйлық ретінде берілетін, нәтижесінде Александр Монро сияқты шабыттандырмайтын оқытушылар пайда болды, ол көптеген студенттерін (жас Чарльз Дарвин де 1825–1827 жылдары оның курсын тыңдаған) көңілсіздікке түсірді. Бұл жеке репетиторлыққа сұранысты күшейтті, ал 1826 жылы Барклей қайтыс болғаннан кейін толық жауапкершілікті өз мойнына алған Нокс барлық жеке репетиторлардан көп студентке ие болды. Ол қаланың қарттары мен дін қызметкерлерін өткір зекілігімен сынайтын, дінді паш етіп, студенттерін қуандыратын. Нокс Бриджуотер трактаттарын "су трактаттары" деп атады, ал оның "континенттік" лекциялары көңілсіздерге арналмаған еді. Джон Джеймс Одубон сол кезде Эдинбургте "Америка құстары" кітабына жазылушылар іздеп жүрді. Нокс "көк халат киіп, саусақтары қанға малған" Одубонды диссекциялық театрда көрсетті. Одубон: "Көріністер өте жағымсыз болды, олардың көптегені мен есіме келмеген қорқынышты жағдайлар еді. Мен бұл мәйіттер үйінен шығып, көшедегі салауатты ауамен қайта дем алғаныма қуандым" деді. Нокстың мектебі гүлденді және ол үш көмекші алды: Александр Миллер, Томас Уортон Джонс және Уильям Фергюссон.

Неке және жеке өмірі

Нокстың 1824 жылы үйленген әйелі Сьюзан Нокс туралы көп мәлімет белгілі емес. Нокстің досы Генри Лонсдейлдің айтуынша, оның 'әлеуметтік жағдайы төмен' болғандықтан, олардың некесі құпия сақталған. Эдинбургте болған кезінде Нокс қарындастары Мэри мен Джессимен бірге 4 Ньюингтон Плейс мекенжайында тұрды, ал Сьюзан мен олардың төрт баласы Лейттің батысындағы Тринитидегі Лиллипут коттеджінде тұрды. Олардың жеті баласы болды, бірақ олардың тек екеуі ғана ересек жасқа жетті.

Батыс порттағы кісі өлтірулер

1832 жылғы Анатомия заңы күшіне енгенге дейін Ұлыбританияда анатомиялық зерттеулер үшін заңмен рұқсат етілген негізгі көз – соттар тарапынан өлім жазасына кесіліп, денелері диссекцияға берілген адамдар еді. Бұл диссекцияға арналған заңды материалдардың үнемі жетіспеушілігіне алып келді, ал медицина студенттерін оқыту қажеттілігі артып, өлім жазаларын орындау саны азайған сайын бұл тапшылық күшейді. Нокс мектебінде бұл мәселе бастапқыда туындады, себебі 1815 жылдан кейін Корольдік колледждер медициналық бағдарламада анатомиялық жұмыстардың көлемін ұлғайтты. Егер ол «француз әдісі» деп белгілі әдіспен оқытса, онда әрбір оқушыға шамамен бір дене қажет болар еді. Осының салдарынан, дене ұрлау кең таралды, сондықтан жақында қайтыс болған адамның туыстары мен достары оның денесін жерлеуге дейін күзетіп, одан кейін қабірді күзетіп отыратын, оның бұзылуына жол бермеу үшін. 1827 жылдың қараша айында Уильям Хейр қарызды тұрғынының кездейсоқ қайтыс болуынан кейін жаңа мансапқа кірісті. Ол Нокстің Хирургтар алаңындағы диссекциялық бөлмесіне дене жеткізгені үшін 7 фунт 10 шиллинг (жеті фунт және он шиллинг) алды. Содан кейін Хейр және оның досы, серігі Уильям Берк қаланың кедейлерін жүйелі түрде өлтіре бастады. Кейін «Батыс Порт кісі өлтірулері» деп аталған 16 мәміледен кейін, әрқайсысы 8 фунт 10 шиллингке бағаланған, 1828 жылдың 2 қарашасында Берк пен Хейр ұсталды, және бүкіл қала қорқынышқа толы болды, оған балладалар, жарияламалар мен газеттер арқылы таратылған оқиғалар күш берді. Хейр корольдік куәгерлік берді, ал Берк асылып, диссекцияланды, оның қалдықтары көрсетілді. Ноксқа қудалау жасамады, бұл Эдинбургтегі көптеген адамдардың наразылығын тудырды. Оның үйіне «Ескі қаланың ең төменгі топтарының» өкілдері шабуыл жасап, терезелерін сындырды. Эдинбург Корольдік қоғамының комиссиясы оны Берк пен Хейрмен жеке байланысы болмағандықтан ақтады, бірақ оның оқиғадағы рөлін ешкім ұмытпады, көптеген адамдар одан күдіктенді. Берк пен Хейр ісі аяқталғаннан кейін бірден Эдинбургтегі Корольдік хирургтар колледжі оған қысым көрсетуді бастады, ал 1831 жылдың маусым айына қарай ол өзі ұсынған және құрған мұражайдың кураторы лауазымынан кетіп қалды. Сол жылы ол Кейптағы одан әрі қызметтенуден аулақ болу үшін әскерден кетіп қалды. Бұл оның кепілді табысының соңғы көзі болды, бірақ, әлдеқанда, оның сабақтары бұрынғыдан да танымал болды, рекордтық 504 студентке дейін жетті. Оның мектебі 1833 жылы Ескі хирургтар залының кең үйіне көшті, бірақ Эдинбург университеті 1830 жылдардың ортасында практикалық анатомия сабағын міндетті еткеннен кейін оның студенттері азайды. Нокс өзінің диссекциялық сабағы үшін «Қара бұқа адамы» сияқты көлеңкелі тұлғалардан өлекселерді сатып алуын жалғастырды, бірақ 1832 жылғы Анатомия заңы барлық анатомистерге денелерді қолжетімді еткеннен кейін, ол Анатомия инспекторымен денелерді жеткізу мәселесі бойынша дауласып, бәсекеге қабілеттілігін жоғалтты. 1837 жылы Нокс Эдинбург университетінің патология кафедрасына үміткер болды, бірақ оның кандидатурасын он бір профессор тоқтатты, олар оны тағайындаудың орнына лауазымды жоюды жөн көрді. 1842 жылы ол Эдинбургтің жерлеу жүйесіне төлем жасай алмады, одан жеке мектептерге денелер жеткізілді, сондықтан ол Глазгоға көшіп барды, онда ол 1844 жылы диссекцияға арналған материалдардың жетіспеуіне байланысты мектебін жапты. 1847 жылы Эдинбургтегі Корольдік хирургтар колледжі оны студенттің қатысу туралы куәлігін жалған жасағаны үшін кінәлі деп тапты (жеке мектептерде жиі кездесетін құбылыс) және одан әрі куәліктерді қабылдаудан бас тартты, осылайша оған Шотландияда оқытуға тыйым салды. Сол жылы ол Эдинбург Корольдік қоғамынан шығарылды және оның сайлауы кері күшімен жойылды.

Лондон

Кнокс әйелі қайтыс болғаннан кейін Лондонға кетті (қалған балалары немере інісімен қалды). Ол университеттегі қызметке орналасу мүмкін емес екенін түсінді, содан 1856 жылға дейін медициналық журналистикамен айналысып, қоғамдық лекциялар оқыды және бірнеше кітап жазды, оның ішіндегі ең маңыздысы – «Адам тектестері» атты еңбегі. Бұл кітабында ол әрбір тектес өзінің ортасына бейімделгендігін және «өз алдына толық» екенін айтты. Сонымен қатар, Кнокс Шотландиядағы балық аулау туралы кітап жазды, ол оның ең көп сатылған кітабы болды. 1854 жылы оның ұлы Роберт жүрек ауруынан қайтыс болды; Кнокс Қырымға жіберуге тырысты, бірақ 63 жасында тым ескі деп танылды. 1856 жылы ол Лондонның Free Cancer Hospital ауруханасында патологиялық анатомия ғылымын зерттеуші болып жұмыс істеді. 1858 жылы медициналық тізілім құрылғанда оған тіркелді және Хакниде босану саласында тәжірибе жинады. 1860 жылдың 27 қарашасында Лондон этнологиялық қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды және 1862 жылдың 1 шілдесінде соңғы рет қоғамдық сөз сөйледі. 1862 жылдың 20 желтоқсанында Хакнидегі 9 Лэмб террасасында қайтыс болғанға дейін онкологиялық ауруханада жұмыс істеді. Ол Суррейдегі Уокингке жақын орналасқан Бруквуд зиратында жерленді.

Этнология және расизм

Нокстың нәсілге деген қызығушылығы студенттік кезінде басталды. Оның саяси көзқарастары радикалды болды: ол боерлерді "қара нәсілдердің қатыгез қанаушысы" деп сынаған аболиционист және колонияға қарсы болды. Дегенмен, кейбіреулер оның моногенист болғанын айтады, соның ішінде биограф Алан Бейтс та, ол мұндай пікірлерді "шамадан тыс айтылған" деп санайды. Роберт Нокс бір кезде барлық адамзаттың түпкілікті "кавказдық" нәсілден тарағанын мәлімдеген. "Адамзат нәсілдері" (1850) атты бестселлер еңбегінде, адамзат тарихының "зоологиялық тарихы" деп аталатын осы кітабында, Нокс өзінің жобасын қолдау үшін нәсілдік айырмашылықтарды жоғарылатып көрсетті, анатомиялық және мінез-құлқы жағынан "нәсіл немесе тұқым қуалаушылық – бәрі" деп тұжырымдады. Ол әрбір нәсілдік топтың қарапайым сипаттамаларын келтірді: мысалы, саксон (өзін сол нәсілге жатқызған) "ешнәрсе ойлап таппайды", "музыкалық сезімі жоқ", "ғанибетке" ие емес және соншалықты "төмен және қарапайым" болғандықтан, "сіздің көркем өнеріңізді түсінбейді". Бірақ, ақырында, барлық нәсілдер "барлық жануарлар сияқты, белгілі бір шектеулі өмірге тағдырланған", ал "олардың жойылуы қалай болса да маңызды емес". Лоуленд шотландық протестант тұрғысынан алғанда, Нокстың расистік еңбектері кельттерге (жоғарғы шотландықтар мен уэльстіктерге, бірақ әсіресе ирландтарға) қарсы ең жоғары нәсілдік жаулықты жақтады. Көптеген таулы шотландықтарда "ерекше моңғолдық бет-әлпеті" басым екенін байқаған Нокс, бір кезде таулы шотландықтардың "моңғолдық нәсілдердің" ерте көшіп келуінен тарағанын ойлаған. Ол "Каледониялық келттер" "өз өмірінің соңына" жақындап қалғанын, олардың саны "бір жарым жүз мыңға дейін азайғанын" және "Уэльстік келттер тыныш, бірақ оңай алаңдатуға болатынын" айтты. Нокс үшін "ирланд келттері ең қауіпті", және Ұлы ашаршылық кезінде олардың этникалық тазалануын ашық түрде қолдады, "Адамзат нәсілдері: Үзінді" (1850) еңбегінде былай деді: "Барлық жамандықтардың көзі нәсілде, Ирландияның кельт нәсілінде. Тарихи фактілерді жоққа шығаруға болмайды. Уэльске қараңыз, Каледонияға қараңыз, әрқашан бірдей. [ ] Нәсілді топырақтан қуу керек; мүмкін болса, әділ жолмен; бірақ олар кетіп қалуы керек. Ирландияның Оранж клубы – бұл жерді барлық папистер мен якобиттерден тазартатын саксондық конфедерация; бұл кельттерді білдіреді. Егер оларға еркі берілсе, Кромвель ұсынғандай, оларды қылышпен жоятын еді; бұл жұмысты атқаруға алты апта жеткілікті болмас еді. Бірақ, "Жұмбақ мүлікті қалпына келтіру туралы заң жобасы" одан да жақсы нәтиже береді".

Трансцендентализм

Өзінің жазбаларында Нокс өз заманының ең ықпалды үш табиғи тарихшысының табиғатқа деген көзқарасын біріктірді. Кювьеден ол уақыттың ұлы дәуірлерін, жойылу фактісін және Киелі кітаптағы баяндаманың жеткіліксіздігін түсінді. Этьен Джефрой Сент-Илаир мен Анри Мари Дюкротей де Бленвильден ол тірі жандарға кеңістіктік және тақырыптық тұрғыдан қарауды үйренді. Егер білігі жеткілікті болса, барлық тірі организмдерді дұрыс орналастырып, олардың мүшелері мен анатомиясы байланыс, құрамның бірлігі және теңгерім принциптеріне сәйкес ішкі және сыртқы өзгерістерін көруге болады. Гете – табиғатқа Нокспен бірдей қараудың маңызды бір бөлігі. Гете тірі әлемде туыс түрлер арқылы сезілетін трансценденттік архетиптер бар деп санады. Егер табиғи тарихшы жаратылыстарды осы дұрыс ретпен зерттеуге қабілетті болса, онда ол бір қатардағы жаратылыстардың ішінде болмаса да, олардың барлығында жатқан архетипті эстетикалық тұрғыдан көре алады. Нокс өзінің "жалпы жануардың бар екенін дәлелдеуге, яки тұқым қуалаудың негізінен туыс немесе табиғи отбасымен байланысы бар екенін көрсетуге" ниеттенгенін жазды. Осылайша, ол табиғат тәртібінде туыс деңгейінде тұрақтылыққа қол жеткізе алады, ал түрлердің жойылуына жол береді. Адам – туыс, түр емес.

Эволюция

Ричардстың айтуынша, "Адам нәсілдері" "өмірдің ортақ материалдық бастауы мен оның тұғырлы эволюция арқылы дамуы" дегенді жақтады; яғни, жаңа түрлер біртіндеп өзгере қоймай, эмбриондық дамудағы секірістерге байланысты кенеттен пайда болды. Нокс "жасырау жануарлар үздіксіз ұрпақтап, кейінгі дәуірлердің күрделі жануарларын тудырған болуы мүмкін" деген болжам жасады. "Ежелгі әлемдегі балықтар жорғалаушыларды, содан кейін құстарды және төрт аяқты жануарларды, соңында адамды да тудырған шығар?" Жаңа пайда болған түрлер сыртқы жағдайларға байланысты тірі қалды немесе жойылды, ал бұл жағдайлар "шешсіз санға жететін түрлерге күшті тежеу" ретінде әрекет етті. Бір замандас сыншы оның "Түр – миллиондаған жылдар бойы әрекет ететін сыртқы ортаның өнімі" деген пікірін "батыл, жағымсыз және негіссіз атеизм" деп бағалады. Қазіргі терминдермен айтқанда, ол тұғырлы эволюция теориясын ұсынды, онда эмбриондық дамудағы "деформациялар" "күміс іздерді" тудырады, егер олар ортаның қалыптасқан жағдайларына сәйкес келсе, бір макроэволюциялық секіріс арқылы жаңа түрлерге жол ашады. 1857 жылы ол былай деп жазды: "Табиғат үшін бұл түрлердің бірінің екіншісіне айналуы аса қиын мәселе болмауы мүмкін, әсіресе, егер жас ұрпақта барлық немесе көптеген ерекшелік белгілі болса. Осылайша, белгілі бір түр жойылуы мүмкін, бірақ оның қандас түрі кеңістікте оның орнын басады: бұл уақыт мәселесі. Осылайша, туыстық түрден тұқымға, тұқымнан сыныпқа және тәртіпке дейін, қате түсінілмейтін белгілермен жалғасады."

Мұра

Нокс африкалық кесіртке түрінің ғылыми атымен еске алынады, Meroles knoxii.

Шығармалары

Жүйкелердің гравировкалары: Скарпа, Соммеринг және басқа да көрнекті анатомистердің еңбектерінен көшірілген. Эдинбург, 1829 жыл. [Эдвард Митчелл, гравер]
Адамдардың нәсілдері: бір бөлік. Реншоу, Лондон. 1850 жыл, 1862 жылға қайта қарастырылған. Ұлы суретшілер мен ұлы анатомистер: өмірбаяндық және философиялық зерттеу. Ван Вурст, Лондон, 1852 жыл. 1852 жылғы көркем анатомия жөніндегі нұсқаулық. Шотландияның усақ сайларында балық және балық аулау, сондай-ақ Салмонның таралуы, өсуі және метаморфозаларының тарихы. Рутледж, Лондон, 1854 жыл. Адам – оның құрылымы және физиологиясы, 1857 жыл.