Сомали географиясы

Кіріспе

Сомалидің географиялық ерекшеліктері

Сомали – Африка мүйісінде орналасқан мемлекет. Ол ресми түрде 46-шы бойлықтың шығыс жағындағы аумақтан, жеті федералдық штаттан – атап айтқанда Галмудуг, Хиршабелле, Джубаленд, Оңтүстік-Батыс, Пунтленд және Бенадир қаласынан тұрады. Батысында Эфиопиямен, солтүстігінде Аден шығанағымен, шығысында Сомали теңізі мен Гуардафуи бұғазымен, оңтүстік-батысында Кениямен шектеседі. 637 657 шаршы километрді құрайтын Сомалидің жер бедері негізінен үстірттер, жазықтар мен таулы аймақтардан тұрады. Оның жағалау сызығының ұзындығы 3333 километрден асады, бұл Африка материгінің ең ұзын жағалауы. Оның пішіні шамамен "көлбеген жетілікке" ұқсас деп сипатталады. Солтүстікте Аден шығанағының жағалауынан әртүрлі қашықтықта Ого тауларының тік жарлы шығыс-батыс тізбектері орналасқан. Жыл бойы ыстық ауа райы басып тұрады, сонымен қатар мезгіл-мезгіл мұссондық желдер мен жауын-шашынның белгісіздігі байқалады. Геологиялық зерттеулер құнды минералдық кен орындарының бар екенін көрсетеді. Сомали Сейшель аралдарынан Сомали теңізімен, ал Сокотрадан Гуардафуи бұғазымен бөлінеді. Сомали тілінде сөйлейтін халықтар: (1) вазигуа, (2) баджуни, (3) барвани, (4) буни, (5) туни (өзге сомалилерге ұқсамайтын, бірақ олармен тығыз байланысты тілдерде сөйлейтін этникалық сомалилер). Алғашқы үш этникалық топ банту тілдерінде, ал соңғы екеуі кушит тілдерінде сөйлейді.

Жер бедері, өсімдіктер мен дренаж

Физиографиялық тұрғыдан алғанда, Сомали – шектеулі контрастқа ие жер. Солтүстікте Аден шығанағының жағалауымен қатарласа жатқан жарым шөлдік теңіз жазығы орналасқан, оның ені батыста шамамен он екі километрден шығыста екі километрге дейін өзгеріп тұрады. Бұл жазық Губан (бұталы жер) деп аталады, оның арқылы жаңбырлы маусымдарда ғана суы толатын, құмды төсеніштері бар кең, саяз су арналары өтеді. Жаңбыр келген кезде төменгі бұталар мен шөп шоғырларынан тұратын өсімдік жамылғысы тез жаңарып, Губан көшпелі малға уақытша жайылымдық жер береді. Бұл жағалау белдеуі Эфиопияның ксерофильді шөптесін және бұталы алқаптар экологиялық аймағының бір бөлігі болып табылады. Шығанақтың ішкі жағалауынан жазық солтүстікке қарай тік жарларға дейін көтеріледі. Бұл – Эфиопияның солтүстік-батыс шекарасынан басталып, Африка мүйізінің ұшына дейін созылатын, Касейрде тік жармен аяқталатын Каркар тау тізбегі. Бұл таулардың қырларының орташа биіктігі Бербера портының оңтүстігінде теңіз деңгейінен шамамен 1800 метрді құрайды, ал сол аймақтан шығысқа қарай Касейрге жуық 1800-2100 метрге дейін жалғасады. Елдің ең биік нүктесі – Шимбер-Беррис, оның биіктігі 2460 метр, Эригаво қаласының жанында орналасқан. Оңтүстікке қарай таулар көбінесе тік беткейлер арқылы, көп жылдық өзендері жоқ биік платоға қарай төмендейді. Бұл аймақ – таулы жер, жағалаудағы аңғарлар мен әдетте құрғақ су арналары, сомалилер бұл жерді Ого деп атайды. Огоның әсіресе құрғақ шығыс бөлігінде бірнеше оқшауланған тау жоталарымен үзілген плато біртіндеп Сомали теңізіне қарай еңкейеді және Сомалидің орталық бөлігінде Мудуг жазығын құрайды. Бұл шығыс аймақтың ерекшелігі – ұзын және кең Нугаал аңғары, оның аралық маусымдық су арналарының кең желісі. Нугаал өзені Эйлден Сомали теңізіне құяды. Шығыс аймақтың халқы негізінен жауын-шашын аз және тұрақсыз аймақта өмір сүретін көшпелі малшылар. Ого платосының батыс бөлігін көптеген саяз аңғарлар мен құрғақ су арналары кесіп өтеді. Жылдық жауын-шашын шығысқа қарағанда көп, ал құрғақ жерлерді өсірушілерге үй бола алатын егістік жерлердің жазық аудандары бар. Ең бастысы, батыс аймақта құдықтар бар, олар құрғақ мезгілдерде көшпелі халық қайта оралады. Батыс жазық беткейі оңтүстікке қарай жайлап еңкейіп, жылдың жартысынан астам уақытында елеулі жауын-шашынның болмауына қарамастан, сомали көшпелілері үшін ең жақсы жайылымдық жерлерді құрайтын кең, толқынды жер телімі – Хауд аймағына бірігеді. Хаудтың құндылығын жаңбырлы кезеңдерде уақытша көлдер мен тоғандарға айналатын табиғи ойыстар арттырады. Хауд аймағы Ефиопияға дейін алпыстан астам километрге созылады, ал солтүстік Сомали таулары мен оңтүстік-шығыс Эфиопияның биік жерлері арасында жатқан Сомали үстірті Эфиопия арқылы оңтүстікке және шығысқа қарай Сомалидің орталық және оңтүстік-батысына дейін созылады. Хаудтың Эфиопия аумағындағы бөлігі отаршылдық дәуірінде жасалған келісімге жатады. 1948 жылы екінші дүниежүзілік соғыстағы одақтастарының қысымымен және сомалилердің наразылығына орай, британдықтар Хаудты (1884 және 1886 жылдары сомалилермен жасалған британдық келісімдермен "қорғалған" деп саналатын маңызды сомали жайылымдық аймағы) және Огаденді Эфиопияға "қайтарып берді". Бұл 1897 жылғы келісімге негізделген, онда британдықтар Эфиопия императоры Менеликке сомали жерін сомали тайпаларының шабуылдарына қарсы көмегі үшін берген. Ұлыбритания сомали көшпелілерінің автономиясын сақтап қалу туралы шартты қосты, бірақ Эфиопия дереу оларға егемендік деп жариялады. Бұл 1956 жылы Ұлыбританияның бұрын берген сомали жерлерін қайта сатып алуға жасаған сәтінсіз әрекетіне әкелді. Хауд Мудуг жазығына қосылғанда, құрғақтық күшейеді және өсімдік жамылғысы шөлді сипатқа ие болады. Оңтүстікке қарай жерлер жауын-шашынның артуына байланысты біртіндеп жартылай құрғақ орманды және шөпті алқаптарға айналады. Шабелле және Джубба өзендерін қамтитын аймақ салыстырмалы түрде жақсы суландырылған және елдің ең егістік аймағын құрайды. Өзендер арасындағы жазық жерлер мол жайылымға ие. Бұл аймақта құрғақ және субаридтік саванна, ашық орман және жиі мол астындағы шөптер өсетін бұталар бар. Шөп өсетін алқаптар да бар, ал оңтүстік-батыста, Кения шекарасына жақын жерде, мәңгі жасыл құрғақ ормандар кездеседі. Хобёдан оңтүстік-батысқа қарай Могадишоға жақын жерде Сомали теңізінің бойында құрғақ жағалаудағы құм төбелері, Хобё шөпті алқаптары мен бұталы алқаптар экологиялық аймағы орналасқан. Бұл аймақ шашыраңқы бұталар мен шөптермен жабылған, жауын-шашын жеткілікті болғанымен, болжауға болмайды. Бұл жағалаудың көп бөлігі сиреп қоныстанған, бірақ малдың тым көп жаюы, әсіресе Могадишоның оңтүстігінде, қорғау өсімдік жамылғысының жойылуына және бұрынғысынан жылжымайтын құм төбелерінің ішке қарай жылжуына әкелді. Бұл жағалаудың түпкілікті флорасы бірнеше эндемик түрлерді қамтиды және 1970 жылдардың басынан бастап бұл құм төбелерін қайтадан өсімдіктермен жабуға күш-жігер жұмсалды. Эндемик сүтқоректілер – күміс дик-дик (Madoqua piacentinii), әлемдегі ең кішкентай антилопалардың бірі, және сомали алтын түлкісі (Calcochloris tytonis). Басқа эндемик түрлерге екі бауырымен жорғалаушы – Haackgreerius miopus скинкі және Latastia cherchii кесірткесі, сондай-ақ екі құс – Ash's lark (Mirafra ashi) және Obbia lark (Spizocorys obbiensis) жатады. Сомалидегі ұзақ мерзімді саяси тұрақсыздық жағалауды нашар зерттелгендікке және ортаның жағдайы белгісіздікке толы қалдырды. Өсімдіктердің арасында Шабелле өзенінің құятын батпақтарда және Төменгі Джубба өзенінің үлкен батпақтарында тамырлары тереңге сіңген шөптер мен өсімдіктер де бар. Батпақтардың арасында шығыс Африка мангрлері Кисмайодан Кения шекарасына дейін жағалау бойында кездеседі. Бақылаусыз пайдалану ормандарға зиян келтірген болуы мүмкін. Басқа мангрлер Могадишоның жанында және солтүстік-шығыс және солтүстік жағалауларының көптеген жерлерінде орналасқан.

Physio graphically, Somalia is a land of limited contrast. In the north, a maritime semidesert plain parallels the Gulf of Aden coast, varying in width from roughly twelve kilometers in the west to as little as two kilometers in the east. Scrub covered, this plain, known as the Guban (scrub land), is crossed by broad, shallow watercourses that are beds of dry sand except in the rainy seasons. When the rains arrive, the vegetation, which is a combination of low bushes and grass clumps, is quickly renewed, and for a time the guban provides some grazing for nomad livestock. This coastal strip is part of the Ethiopian xeric grasslands and shrublands ecoregion. Inland from the gulf coast, the plain rises to the precipitous northward facing cliffs of the dissected highlands. These form the rugged Karkaar mountain ranges that extend from the northwestern border with Ethiopia eastward to the tip of the Horn of Africa, where they end in sheer cliffs at Caseyr. The general elevation along the crest of these mountains averages about 1,800 meters above sea level south of the port town of Berbera, and eastward from that area it continues at 1,800 to 2,100 meters almost to Caseyr. The country's highest point, Shimber Berris, which rises to 2,460 meters, is located near the town of Erigavo. Southward the mountains descend, often in scarped ledges, to an elevated plateau devoid of perennial rivers. This region of broken mountain terrain, shallow plateau valleys, and usually dry watercourses is known to the Somalis as the Ogo. In the Ogo's especially arid eastern part, the plateau—broken by several isolated mountain ranges—gradually slopes toward the Somali Sea and in central Somalia constitutes the Mudug Plain. A major feature of this eastern section is the long and broad Nugaal Valley, with its extensive network of intermittent seasonal watercourses. The Nugaal river enters the Somali Sea at Eyl. The eastern area's population consists mainly of pastoral nomads eking a living in a zone of low and erratic rainfall. The western part of the Ogo plateau region is crossed by numerous shallow valleys and dry watercourses. Annual rainfall is greater than in the east, and there are flat areas of arable land that provide a home for dryland cultivators. Most important, the western area has permanent wells to which the predominantly nomadic population returns during the dry seasons. The western plateau slopes gently southward and merges imperceptibly into an area known as the Haud, a broad, undulating terrain that constitutes some of the best grazing lands for Somali nomads, despite the lack of appreciable rainfall more than half the year. Enhancing the value of the Haud are the natural depressions that during periods of rain become temporary lakes and ponds. The Haud zone continues for more than sixty kilometers into Ethiopia, and the vast Somali Plateau, which lies between the northern Somali mountains and the highlands of southeast Ethiopia, extends south and eastward through Ethiopia into central and southwest Somalia. The portion of the Haud lying within Ethiopia was the subject of an agreement made during the colonial era. In 1948, under pressure from their World War II allies and to the dismay of the Somalis, the British "returned" the Haud (an important Somali grazing area that was presumably 'protected' by British treaties with the Somalis in 1884 and 1886) and the Ogaden to Ethiopia, based on an 1897 treaty in which the British ceded Somali territory to the Ethiopian Emperor Menelik in exchange for his help against plundering by Somali clans. Britain included the proviso that the Somali nomads would retain their autonomy, but Ethiopia immediately claimed sovereignty over them. This prompted an unsuccessful bid by Britain in 1956 to buy back the Somali lands it had turned over. As the Haud merges into the Mudug Plain in central Somalia, the aridity increases and the vegetation takes on a subdesert character. Farther southward the terrain gradually changes to semiarid woodlands and grasslands as the annual precipitation increases. The region encompassing the Shabeelle and Jubba rivers is relatively well watered and constitutes the country's most arable zone. The lowland between the rivers supports rich pasturage. It features arid to subarid savanna, open woodland, and thickets that include frequently abundant underlying grasses. There are areas of grassland, and in the far southwest, near the Kenyan border, some dry evergreen forests are found. Along the Somali Sea from Hobyo southwestward to near Mogadishu lies a stretch of dry coastal sand dunes, the Hobyo grasslands and shrublands ecoregion. This area is covered with scattered scrub and grass clumps where rainfall is sufficient although unpredictable. Much of this coast is thinly populated but overgrazing, particularly south of Mogadishu, has resulted in the destruction of the protective vegetation cover and the gradual movement of the once stationary dunes inland. The original flora of this coast contains a number of endemic species and beginning in the early 1970s, efforts were made to stabilize these dunes by replanting. Endemic mammals are the silver dik dik (Madoqua piacentinii), one of the world's smallest antelopes, and the Somali golden mole (Calcochloris tytonis). Other endemic species include two reptiles, a skink Haackgreerius miopus and a lizard Latastia cherchii and two birds, Ash's lark (Mirafra ashi) and the Obbia lark (Spizocorys obbiensis). The long term political strife in Somalia has meant the coast is poorly studied and the state of the habitat unknown. Other vegetation includes plants and grasses found in the swamps into which the Shabeelle River empties most of the year and in other large swamps in the course of the lower Jubba River. Swamps of East African mangroves are found at points along the coast, particularly from Kismaayo to near the Kenyan border. Uncontrolled exploitation appears to have caused some damage to forests in that area. Other mangroves are located near Mogadishu and at a number of places along the northeastern and northern coasts.

Жалпы сілтемелер

Хэдден, Роберт Ли. 2007 жыл. "Сомали геологиясы: Сомали геологиясы, географиясы және Жер ғылымы бойынша таңдамал библиография". Инженерлік зерттеулер және даму зертханалары, Топографиялық инженерлік орталық (қазір Армия геокеңістік орталығы деп аталады), АҚШ Армиясының инженерлік корпусы, Вирджиния штаты, Александрия қаласы. Сомалидегі геология, география, су ресурстары және көлік инфрақұрылымы туралы деректер мен сілтемелерді қамтиды.