Кіріспе

Норвегиялық поляр зерттеушісі (1864–1934)

Карстен Эгеберг Борхгревинк (1 желтоқсан 1864 – 21 сәуір 1934) – норвегиялық поляр зерттеушісі және Антарктикаға саяхаттаудың пионері. Ол Антарктиканы зерттеудің батырлық дәуірімен байланысты сэр Роберт Фалькон Скотт, сэр Эрнест Шеклтон, Роалд Амундсен және тағы басқаларға шабыт берді. Борхгревинк Кристианияда (қазіргі Осло) норвегиялық заңгер мен ағылшын иммигранты анасының ұлы ретінде дүниеге келді. Ол 1894 жылы норвегиялық кит аулау экспедициясына қатысып, Антарктика құрлығына ең бірінші аяқ басқан адамдардың бірі болды. Бұл жетістік оған өзінің «Оңтүстік крест» экспедициясына қолдау табуға көмектесті, ол Антарктика құрлығында қыстаған алғашқы экспедиция болды және Сер Джеймс Кларк Росс экспедициясынан бері шамамен алты жылдан кейін Ұлы мұз кедергісіне алғаш рет сапар жасады. Экспедицияның табыстары көпшілік тарапынан және британдық географиялық қоғам тарапынан орташа қызығушылықты ғана тудырды, ал олардың назары сол кезде Скотттың алдағы «Discovery» экспедициясына аударылған еді. Борхгревинктың кейбір әріптестері оның басшылығын сынады, ал оның экспедиция туралы есептері журналистік стильде жазылған және сенімсіз деп есептелді. 1898 жылдан 1900 жылға дейін Борхгревинк британдықтар қаржылаған «Оңтүстік крест» экспедициясын басқарды. Ол 1902 жылы Мартиникадағы Пеле тауының жарылуынан кейінгі жағдай туралы баяндаған үш ғалымның бірі болды. Содан кейін ол Кристианияға оралып, көптеген жылдар бойы қоғамдық назардан тыс өмір сүрді. Оның пионерлік жұмысы кейіннен бірнеше елдерде танылып, құрметке ие болды, ал 1912 жылы ол Оңтүстік полюске жеткен алғашқы экспедицияның жетекшісі Роалд Амундсеннен мақтау алды. 1930 жылы Корольдік географиялық қоғам Борхгревинктың полярлық зерттеулерге қосқан үлесін мойындап, оған өзінің «Патрон медалін» табыс етті. Қоғам өз мәлімдемесінде «Оңтүстік крест» экспедициясының жұмысына бұрын әділ баға берілмегенін атап өтті.

Ерте өмір

Карстен Борхгревинк 1864 жылдың 1 желтоқсанында Кристианияда, норвегиялық адвокат Хенрик Кристиан Борхгревинк пен ағылшын туған анасы Энни Ридлидің ұлы болып дүниеге келді. Борхгревинктер отбасының қазырғы голланд түбірлері бар, олар 16 ғасырда Данияға, ал 17 ғасырдың соңында Норвегияға көшіп келген. Отбасы Ураниенборг ауданында тұрды, сол жерде Роалд Амундсен, кейде балалық шақтағы ойын серігі, де өсті. Борхгревинк Ослодағы Герцен колледжінде, содан кейін (1885–1888) Германиядағы Саксониядағы Таррандт қаласындағы Корольдік Саксон орман академиясында білім алды. Тарихшы Роланд Хантфордтың сөзіне сәйкес, Борхгревинк көшпесті мінезді, және оны шытырман оқиғаларға құштарлық Австралияға, орман шаруашылығы білімін алғаннан кейін алып барды. Ол төрт жыл бойы Квинсленд және Жаңа Оңтүстік Уэльс штаттарындағы мемлекеттік геодезиялық топтарда жұмыс істеді, содан кейін Боуэнфелс деген шағын қалаға қоныс аударды, онда Коервулл академиясында тілдер мен табиғаттану пәнінің мұғалімі болды.

Киттер аулау сапары

Борхгревинк қатысқан экспедицияны норвегиялық бизнесмен және кәсіпкер Генрик Булл ұйымдастырды, ол да, Борхгревинк сияқты, 1880-ші жылдардың соңында Австралияға қоныс аударды. Булл Антарктида суларына теңіз түлкісі мен кит аулау сапарын жоспарлаған; Мельбурнның ғылыми қоғамдарын коммерциялық-ғылыми сипаттағы шығынды бөлісуге қызықтыра алмағаннан кейін, ол өзінің экспедициясын ұйымдастыру үшін Норвегияға оралды. Ол 84 жастағы "қазіргі заманғы кит аулаудың әкесі" және гарпун табатын қаруды ойлап тапқан Свенд Фойнмен танысты. Фойнның көмегімен ол "Кап Нор" ("Солтүстік мүйіс") атты кит аулау кемесін сатып алды, оны "Антарктика" деп атады. Бастапқыда капитан болып Санне тағайындалды, бірақ ол тез арада Леонард Кристенсенмен ауыстырылды. Кеме 1893 жылдың қыркүйек айында Норвегиядан шықты. 1894 жылдың қыркүйегінде "Антарктиканың" Мельбурнге келетінін білген Борхгревинк, бос орын табу үмітімен асығыс түрде сол жаққа келді. Оның сәті келді; кейіннен Антарктика экспедициясының жетекшісі атанған Уильям Спирс Брюс, Булл экспедициясына табиғат зерттеушісі ретінде қосылуға ниеттенген, бірақ Норвегиядан кетер алдында кемеге үлкермеді. Бұл Борхгревинк үшін мүмкіндік туғызды, ол Мельбурнда Буллмен кездесіп, оны палубаға жұмысқа алып, сонымен қатар жартылай уақыт ғылыми жұмыс істеуге көндірді. Кеме мұзды сулардың белдеуін кесіп өтіп, Росс теңізіне енді, бірақ киттерді табу қиын болды. 1895 жылдың 17 қаңтарында Сэр Джеймс Кларк Росс 1841 жылы британдық туын орнатқан Поссессион аралына қонды. Булл мен Борхгревинк өздерінің онда болғанын дәлелдеу үшін бір хабарламаны контейнерге салып қалдырды. Аралда Борхгревинк Антарктикадан оңтүстікке қарай табылған алғашқы өсімдік – лишайник тапты. Адар мүйісінде Борхгревинк тас пен лишайниктердің қосымша үлгілерін жинады, соңғысы ғылыми қауымға үлкен қызығушылық туғызды, олар өсімдіктердің мұндай қатал жағдайда өмір сүре алатынына күмәнданатын. Ол сондай-ақ жағалауды мұқият зерттеп, болашақ экспедиция үшін қыстау орны ретінде пайдалануға болатын мүмкіндіктерін бағалады. "Антарктика" Мельбурнға жеткенде, Булл мен Борхгревинк кемеден түсті. Олардың әрқайсысы тағы бір Антарктика экспедициясын ұйымдастыру үшін қаржы жинауға үміттенді, бірақ олардың күш-жігері сәтсіз аяқталды.

Халықаралық географиялық конгресс 1895

Антарктида құрлығында қыстауға арналған экспедиция жоспарларын ілгерілету үшін Борхгревинк Лондонға, Корольдік географиялық қоғамның Алтыншы халықаралық географиялық конгресін өткізіп жатқан жерге асықты. 1895 жылдың 1 тамызында ол конгресс алдында сөз сөйлеп, Адар шығанағының жағалауы Антарктида қысында ғылыми экспедиция орналасуға қолайлы орын екенін баяндады.

Көмек іздеу

Келесі екі жыл бойы Борхгревинк Еуропа мен Австралияда саяхаттап, экспедициялық идеяларына қолдау іздеді, бірақ сәттілікке жете алмады. Бұл көрініс ақырында Роберт Фалькон Скотт басшылығымен Ұлттық Антарктика экспедициясына айналды, және осы экспедиция ғалымдар қоғамының қызығушылығын тудырды, Борхгревинктың қарапайым ұсыныстары емес. Маркхэм өзінің жобасынан қаржылай қолдауды бұрып алуы мүмкін жеке бастамаларға қатысты қарсы болды, ал Борхгревинк өзін практикалық көмексіз қалған сезінді: "Мен Антарктида тасын тік көтеріңкі жолмен итеруге тиіс болдым", - деп жазды ол. Баспагерлердің экспедицияларды қолдауы жаңалық емес еді – «Ньюнес»тің үлкен бәсекелесі Альфред Хармсворт (кейін Лорд Нортклифф) жақында Фредерик Джексонның Франц-Иосиф жеріне экспедициясын қаржыландырып, Ұлттық Антарктика экспедициясына қаржылық қолдау көрсетуге уәде берген еді. «Ньюнес» Борхгревинктың ұсынылған экспедициясының толық құнын – шамамен 40 000 фунт стерлинг – төлеуге келісті. Бұл жомарттық сэр Клементс Маркхэмді және географиялық мекемелерді ашуландырды, олар Борхгревинкты британдық ақшаны қолға түсірген, бірақ олардың өздеріне тиесілі болуы керек деп санайтын, қарапайым норвегиялық деп есептеді. Маркхэм Борхгревинкке деген қарсылығы мен жеккөрушілігін жасырмады. «Ньюнес» экспедиция британдық ту астында жүзуі және «Британдық Антарктика экспедициясы» деп аталуы керек екенін талап етті. Нәтижесінде, барлығы 29 адамдық экспедициялық топтың ішінде тек екеуі британдық, біреуі австралиялық, ал қалғаны норвегиялық болды.

Антарктидадағы қыс

Қаржылық қамтамасыз етілген соң, Борхгревинк кит аулау кемесі "Поллукс"ты сатып алып, оның атын өзгертті және Антарктикадағы қызметке қажетті жабдықтармен жарақтандырды. 2 наурызда кеме Жаңа Зеландияға қыстау үшін аттанды, онда он адамнан тұратын жағалау тобын азық-түлік, жабдықтарымен және жетпіс итімен қалдырды. Бұл иттер Антарктикаға әкелінген алғашқы иттер еді. Сондай-ақ, экспедиция швед ғалымы алты жыл бұрын ойлап тапқан "Примус" пешінің қолданылуын да бастады. Экспедицияның австралиялық физигі Луи Бернаки кейін былай деп жазды: "Көп жағынан Борхгревинк жақсы басшы бола алмады". Борхгревинк, әрине, автократ емес еді, бірақ Бернаки айтқандай, қалыптасқан иерархия болмағандықтан "демократиялық анархия" орнады, онда "лақтық, тәртіпсіздік және әрекетсіздік күн тәртібінде болды". Сонымен қатар, қыс дамыған сайын Борхгревинктың Адар шығанағы Антарктиканың ең суық ауа райынан құтыла алады деген үміті расталмады; ол ішкі мұздан солтүстікке қарай соққан қатты суық желдерге ұшырауға бейім жерді таңдады. Уақыт өте келе, адамдардың шыдамы таусылып, көңілдері керілді. Оқиғалар орын алды: жаққан шамнан өрт шығып, көп зиян келді, ал бір жағдайда партия мүшелерінің бірнешеуі пештен шыққан газға уланып қалды. Оңтүстік қысы аяқталып, мұз үстінде жүру мүмкіндігі туғанда, Борхгревинктың ішкі аймаққа оңай жол болатын деген болжамы дұрыс емес екені анықталды. Адар шығанағына жақын орналасқан мұзды таулар ішкі аймаққа саяхаттауға мүмкіндік бермеді, зерттеулер шығанақтың төңірегімен шектелді. Тікелей үйге қайтудың орнына, "Оңтүстік Крест" кемесі 1839-1843 жылдар аралығында сер Джеймс Кларк Росс ашқан және кейін оның құрметіне "Росс мұздық тірегі" деп аталған Ұлы мұздық кедергісіне жеткенше оңтүстікке қарай жүзіп кетті. "Оңтүстік Крест" Росс теңізіндегі басқа да аралдарды аралап, үйге қайтып, 1900 жылдың 1 сәуірінде Жаңа Зеландияға жетті. Борхгревинк содан кейін кемемен Англияға барып, маусымның басында Англияға жетті.

Қайту және қабылдау

Англияға оралған экспедицияны жылы қарсы алмады. Қоғамның қызығушылығы мен назары, британдық есіммен ғана аталған кәсіпке емес, Роберт Фалькон Скотттің командирі болып тағайындалған алдағы ұлттық экспедицияға ауысты. Оңтүстіс Кресті экспедициясының жетістіктеріне қарамастан, географиялық салаларда, әсіресе сэр Клемент Маркхэм, Борхгревинк Ньюнес сыйлығын қабылдағанына наразылық білдірді. Ол кітабында экспедицияның негізгі жетістіктерін тізімдеді: экспедицияның Виктория жерінде қыс бойы тіршілік ете алатынын дәлелдеу; бір жылдық үздіксіз магниттік және метеорологиялық байқаулар; Оңтүстік магниттік полюстің қазіргі орнының бағалануы; жаңа түрдегі жәндіктер мен терең емес су фаунасының табылуы; жағалаудың картасы жасалуы және жаңа аралдардың ашылуы; Росс аралына алғаш рет қону және, соңында, Ұлы мұз кедергісіне көтерілу және "адамның ең оңтүстікке жеткен жеріне" дейін шанамен саяхаттау. Басқа сарапшылар Адар мүйісіндегі қыстау орнының таңдалуы Антарктиканың ішкі аймақтарын географиялық тұрғыдан зерттеу мүмкіндігін жоққа шығарғанын атап өтті. Кейіннен ол Хансонның бұрынғы жұмыс берушілерімен, Лондонның Табиғи тарих мұражайымен, Хансонның жоғалған жазбалары және жиналған басқа да үлгілері туралы дауға қатысты. Тарихшы Дэвид Крейн Борхгревинк британдық теңіз офицері болғанда, Англия оның жетістіктерін одан да жоғары бағалар еді деп санайды. 1902 жылдың мамыр айында болған жарылыстар Сен-Пьер қаласын қиратып, көптеген адамның өмірін құртты. Борхгревинк аралға маусым айында, негізгі жанартаулық белсенділік тоқтағаннан кейін барды және таудың "толыққанды тыныш" екенін және арал тұрғындары үрейлерінен арылғанын көрді. Ол Сен-Пьердің ешқашан қайтадан қоныстанбайтынын ойлады. Эдмунд Отис Хови "Science" журналында оны қатаң сынады.

Зейнеткерлік

Вашингтоннан оралғаннан кейін Борхгревинк жеке өмірге шығып кетті. 1896 жылдың 7 қыркүйегінде ол ағылшын әйелі Констанс Приор Стэнденге үйленді, олар Ослодағы Слемдалда қоныстанды, онда екі ұл мен екі қыз дүниеге келді. Борхгревинк өзін негізінен спорттық және әдеби қызметке арнады, ол «Норвегияның ойыны» атты кітап жазды. Ол көпшілік назарынан тыс қалғанмен, Борхгревинк Антарктика мәселелеріне деген қызығушылығын сақтап қалды және 1910 жылдың маусымында «Терра-Нова» Скоттың соңғы экспедициясына аттанғанға дейін Скотты аралады. Скоттың қазасы туралы жаңалық әлемге жеткенде, Борхгревинк оған құрмет көрсетіп: «Ол жақсы ұйымдастырылған экспедициямен алғашқы болып шығып, үлкен Оңтүстік полярлық континентте жүйелі жұмыс істеген алғашқы адам болды» деді. Патшалық географиялық қоғамының хатшысы Джон Скотт Келтиге көңіл айту хатында Борхгревинк: «Ол нағыз адам еді!» - деп жазды. Норвегияда Борхгревинкке қатысты елдің полярлық элитасы әртүрлі баға берді: Роалд Амундсен ұзақ жылдар бойы дос және қолдаушы болды. 1912 жылы Оңтүстік полюсті жаулап алғаннан кейін Амундсен Борхгревинктің пионерлік еңбегіне толық құрмет көрсетті: «Біз Борхгревинк мұзды қалқанға көтеріліп, оңтүстікке жол ашқанын және одан кейінгі экспедициялардың алдындағы ең үлкен кедергіні жойғанын мойындауымыз керек». Борхгревинк өмірінің соңғы жылдарын тыныш өткізді. 1929 жылы Норвегия Парламенті оған үш мың норвегиялық крона мөлшерінде зейнетақы тағайындады.

Өлім және еске алу

Карстен Борхгревинк 1934 жылғы 21 сәуірде Ослода қайтыс болды. Бір биограф оның бірінші болуға деген міндетті қалауы және ғылыми білімінің жетілмегендігіне қарамастан, ол Антарктикадағы жұмыстың пионері және кейінгі, күрделі экспедициялардың алға басушысы ретінде танылды. Сондай-ақ, ол жойылып кеткен буынтұқымды Borchgrevinkium taimyrensis арқылы да еске алынады. Оның экспедициясының тұрағы Адар мүйісінде, Жаңа Зеландия Антарктика мұрасы қорының қамқорлығында сақталады, ол осы тұрақты және Скотт пен Шеклтонның континенттегі басқа тұрақтарының да қамқоршысы болып табылады. Борхгревинк тұрағы 2002 жылы Антарктиканың ерекше қорғалатын аймағы (АЭҚА) № 159 ретінде белгіленді. 2005 жылдың маусым айында Қор оның болашақ күтім мен қолжетімділігі үшін басқару жоспарын қабылдады.