Кіріспе
Көрсеткіштің репрезентативтілігінің өлшемі
Құрылымдық жарамдылық – индикаторлар жинағының тікелей өлшенбейтін түсініктерді қаншалықты дәл бейнелейтінін немесе көрсететінін анықтайды. Құрылымдық растау – өлшемнің неден хабар беретінін түсіндіруге қолдау білдіретін дәлелдердің жиынтығы. Қазіргі заманғы жарамдылық теориясы құрылымдық жарамдылықты жарамдылықты зерттеудің басты мәселесі ретінде қарастырады, ол мазмұндық жарамдылық және критерийлік жарамдылық сияқты жарамдылық дәлелдерінің барлық басқа түрлерін қамтиды. Құрылымдық жарамдылық – байқаулар немесе өлшемдер (әсіресе, тест нәтижелері) негізінде жасалған қорытындылардың дұрыстығы, яғни тесттің жоспарланған құрылымды сенімді түрде бейнелей алатыны. Құрылымдар – зерттеушілердің жасырын айнымалыны түсіндіру үшін әдейі құратын абстракциялар, олар белгілі бір өлшемдегі баллдармен байланысты (бірақ тікелей байқауға келмейді). Құрылымдық жарамдылық мына сұраққа жауап береді: өлшем теорияда белгіленгендей, сол құрылымның өлшемі қалай болуы керек? Құрылымдық жарамдылық тесттің жалпы жарамдылығы үшін өте маңызды. Құрылымдық жарамдылық әлеуметтік ғылымдар, психология, психометрия және тіл білімі салаларында ерекше маңызға ие. Самуэль Мессик (1998) сияқты психологтар құрылымдық жарамдылыққа біртұтас көзқарас ұсынды: «тест нәтижелеріне негізделген қорытындылар мен әрекеттердің жеткіліктілігі мен дұрыстығын қолдайтын эмпирикалық дәлелдер мен теориялық негіздемелердің интеграцияланған бағалаушылық үкімі». Мессиктің көзқарастары білім беру өлшемдерінде кең таралған, ал бастауын тест индустриясында жарамдылықты түсіндіруден алған. Алайда, статистикалық және себептік ойлауға баса назар аударатын деректерге негізделген эмпирикалық зерттеулермен қолдау көрсетілген, негізгі психологиялық зерттеулермен сәйкес келетін анықтама (Borsboom және басқалар, 2004) берілді. Құрылымдық жарамдылықтың кілті – қарастырылып отырған қасиеттің теориялық негіздері, яғни жеке тұлға, интеллект және т.б. сияқты аспектілерді қалай ұйымдастыратын түсініктер. Пол Мель былай деді: «Ең жақсы құрылым – ең көп қорытындыларды ең тікелей жолмен құруға мүмкіндік беретін құрылым».
Construct validity concerns how well a set of indicators represent or reflect a concept that is not directly measurable. Construct validation is the accumulation of evidence to support the interpretation of what a measure reflects. Modern validity theory defines construct validity as the overarching concern of validity research, subsuming all other types of validity evidence such as content validity and criterion validity. Construct validity is the appropriateness of inferences made on the basis of observations or measurements (often test scores), specifically whether a test can reasonably be considered to reflect the intended construct. Constructs are abstractions that are deliberately created by researchers in order to conceptualize the latent variable, which is correlated with scores on a given measure (although it is not directly observable). Construct validity examines the question: Does the measure behave like the theory says a measure of that construct should behave? Construct validity is essential to the perceived overall validity of the test. Construct validity is particularly important in the social sciences, psychology, psychometrics and language studies. Psychologists such as Samuel Messick (1998) have pushed for a unified view of construct validity " as an integrated evaluative judgment of the degree to which empirical evidence and theoretical rationales support the adequacy and appropriateness of inferences and actions based on test scores " While Messick's views are popularized in educational measurement and originated in a career around explaining validity in the context of the testing industry, a definition more in line with foundational psychological research, supported by data driven empirical studies that emphasize statistical and causal reasoning was given by (Borsboom et al., 2004). Key to construct validity are the theoretical ideas behind the trait under consideration, i. e. the concepts that organize how aspects of personality, intelligence, etc. are viewed. Paul Meehl states that, "The best construct is the one around which we can build the greatest number of inferences, in the most direct fashion."
Бағалау
Конструктінің жарамдылығын бағалау үшін өлшемнің өзара байланыстары, конструкциямен байланысты екені белгілі (бағалау жасалып жатқан құралмен өлшенетін немесе оның байланысты болуы мүмкін деп күтуге теориялық негіздер бар) айнымалыларға қатысты қарастырылуы тиіс. Бұл Кэмпбелл мен Фискенің маңызды еңбегінде (1959) сипатталған, конструкцияның жарамдылығын тексерудің көп қасиетті, көп әдіс матрицасымен (КҚКӘМ) сәйкес келеді. Бір зерттеудің ғана конструктінің жарамдылығын дәлелдей алмайтынын ескеру маңызды. Керісінше, бұл – үнемі бағалау, қайта бағалау, жетілдіру және дамыту процесі. Күтілген үлгіге сәйкес келетін корреляциялар конструктінің жарамдылығына дәлелдер қосады. Конструктінің жарамдылығы – бағаланатын құралды қолдана отырып, көптеген зерттеулерден жинақталған корреляцияларға негізделген қорытынды. Көптеген зерттеушілер негізгі зерттеуді жүргізу алдында конструктінің жарамдылығын тексеруге тырысады. Мұны істеу үшін пилоттық зерттеулер қолданылуы мүмкін. Пилоттық зерттеулер – толыққанды зерттеудің жүзеге асырылу мүмкіндігін тексеруге бағытталған, кішкентай көлемдегі алдын ала зерттеулер. Бұл пилоттық зерттеулер зерттеудің сенімділігін анықтайды және қажетті түзетулер енгізуге мүмкіндік береді. Тағы бір әдіс – белгілі топтар әдісі, ол белгілі ерекшеліктеріне байланысты айырмашылықтар күтілетін топтарға өлшеу құралын қолдануды қамтиды. Гипотезалық қатынастарды тексеру теорияға немесе бұрынғы зерттеулерге негізделген логикалық талдауды қамтиды.
Конвергенттік және дискриминанттық жарамдылық
Конвергенттік және дискриминанттық жарамдылық – конструктивті жарамдылықты құрайтын екі түрі. Конвергенттік жарамдылық – теориялық тұрғыдан байланысты болуы керек екі конструкцияның өлшемдерінің нақтыда қаншалықты байланысты екенін көрсетеді. Керісінше, дискриминанттық жарамдылық байланыссыз болуы тиіс ұғымдар мен өлшемдердің шын мәнінде байланыссыз екенін тексеруге арналған. Мысалы, жалпы бақыт конструкциясын қарастырайық. Егер жалпы бақытты өлшеуде конвергенттік жарамдылық болса, онда бақытқа ұқсас конструкциялар (қанағаттану, ризашылық, көңіл көтеру және т.б.) жалпы бақыт өлшемімен оң байланысқа ие болуы керек. Егер бұл өлшемде дискриминанттық жарамдылық болса, онда жалпы бақытпен оң байланысқа түспеуі тиіс конструкциялар (қасірет, депрессия, үмітсіздік және т.б.) жалпы бақыт өлшемімен байланыссыз болуы керек. Өлшемдер конструктивті жарамдылықтың бір түрін көрсетуі мүмкін, бірақ екіншісін көрсетпеуі де мүмкін. Жалпы бақыт мысалын келтіретін болсақ, зерттеуші жалпы бақыт пен қанағаттану арасында өте жоғары оң корреляцияны құра алады, бірақ егер бақыт пен депрессия арасында да маңызды оң корреляция болса, онда өлшемнің конструктивті жарамдылығы күмәнді болады. Яғни, тест конвергенттік жарамдылыққа ие, бірақ дискриминанттық жарамдылыққа ие емес.
Номологиялық желі
Ли Кронбах және Пол Мель (1955) және қысқа мерзімді жүктеме. Номологиялық желі құру, қателерді нақты анықтау арқылы қолданыстағы түсініктерді бақылау мен өлшеуді оңтайландыруға мүмкіндік береді.
Құрастыруға қауіп төндіретін қауіптер
Көрінетін конструкциялық жарамдылық гипотезаларды формулирлеу және эксперименттік жобалаудағы түрлі проблемаларға байланысты жаңылыстыруы мүмкін. Гипотезаны болжау: Егер қатысушы қажетті нәтижені білсе немесе болжай алса, оның әрекеттері өзгеруі мүмкін. Мысалы, Хоторн эффектісі: 1925 жылы Чикагоның шетіндегі Хоторн зауытында жүргізілген өнеркәсіптік эргономикалық зерттеуде, зерттеушілер қоршаған ортаның жарық деңгейін азайту және арттыру екесі де жұмыскерлердің өнімділігін арттырғанын байқады. Олар осы парадоксалды нәтижеге себеп болған нәрсені анықтады: өзін бақылап отырғанын білген жұмыскерлер, қоршаған ортаның өзгеруіне қарамастан, жақсырақ жұмыс істеді. Эксперименттік жобадағы пікірқаналық (іштен шыққан немесе сырттан келген). Бұған мысал ретінде Стивен Джей Гулдтың 1981 жылғы «Адамды дұрыс емес өлшеу» кітабында келтірілген. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде интеллекті өлшеу үшін қолданылған тесттердің бірінде «Доджерс командасы қай қалада ойнайды?» деген сұрақ қойылған (сол кезде олардың базасы Бруклинде болған). Бейсбол спортын білмейтін Шығыс Еуропадан келген жаңа иммигранттар дұрыс жауап бере алмады, және бұл Шығыс Еуропалықтардың интеллектісі төмен деген қорытындыға әкелді. Бұл сұрақ интеллектіні өлшемеді: ол тек АҚШ-та қанша уақыт өмір сүргенін және сол елдің мәдениетіне бейімделгенін көрсетті. Зерттеушінің күтілімдері қатысушыларға тікелей айтылмаған жолмен, беймәлім түрде жеткізілуі мүмкін, соның салдарынан күтілген әсер пайда болуы мүмкін. Мұны бақылау үшін, мүмкіндігінше «қос соқыр» эксперименттік жобалар қолданылуы керек. Яғни, белгілі бір қатысушыны бағалаушы, оған қандай әсер етілгенін білмеуі керек немесе эксперимент жүргізушіден тәуелсіз болуы керек. Күтілетін нәтижені тым шектеулі анықтау. Мысалы, бақыттылықты өлшеу үшін тек жұмысқа қанағаттанушылықты пайдалану, жұмыс орнының сыртындағы маңызды ақпаратты жоққа шығаруы мүмкін. Шатастыратын факторлар (ковариаттар): Байқалған әсерлердің нақты себебі, ескерілмеген немесе өлшенбеген факторларға байланысты болуы мүмкін. Конструкциялық жарамдылыққа қауіп төндіретін мәселелер туралы терең зерттеулер Трохим еңбегінде ұсынылған.