Кіріспе

Әлеуметтік ғылымдарда масштабтау – сандық атрибуттар мен қасиеттерге қатысты объектілерді өлшеу немесе реттеу процесі. Мысалы, масштабтау техникасы адамдардың экстраверсия деңгейін немесе өнімдердің қабылданатын сапасын бағалауды қамти алады. Кейбір масштабтау әдістері үздіксіздіктегі шамаларды бағалауға мүмкіндік береді, ал басқалары объектілерді салыстырмалы түрде реттеуге ғана мүмкіндік береді. Өлшем деңгейі – өлшенетін деректердің түрі. «Шкала» деген сөз, тіпті ғылыми әдебиетте де, кейде басқа бір күрделі өлшемді, яғни индексті білдіреді. Алайда, бұл екі ұғым әртүрлі.

Үлкендік құрылыстың әдісі

Құрылған шкалалар өлшенетін құрылымды дұрыс бейнелеуі керек. Адам жасағысы келген шкалаға ұқсас шкалалар бұрыннан болуы мүмкін, сондықтан оларды және мүмкін тәуелді айнымалыларды сауалнамаға қосу шкаланың жарамдылығын арттырады. Әрбір субшкаланың өкілдігін қамтамасыз ету үшін кем дегенде он элементтен бастаңыз. Сауалнаманы жүргізіңіз; үлгінің көлемі неғұрлым үлкен және өкілдік ететін болса, шкаланың сенімділігі де соғұрлым жоғары болады. Элементтердің орташа мәні мен стандартты ауытқуларын қарап шығыңыз, қиық орташа мәні немесе өте төмен дисперсиясы бар элементтерді жойыңыз. Шкалалар үшін элементтерге көлбеу айналымды қолдана отырып, зерттеу факторлық талдау жүргізіңіз. Құрылымды бейнелейтін субшкалаларды құру үшін оларды факторларға жүктемелеріне сәйкес бөліп қарастыру маңызды. Өзіндік мәні 1-ден жоғары факторларды анықтаңыз (әр фактордың өзіндік мәнін есептеу үшін факторлық жүктемелерді квадраттап, бағандарды қосыңыз). Элементтерді мақсатты шкалалар бойынша топтастыру оңайырақ. Басқа элементтер неғұрлым ерекшеленсе, олар өз шкалаңызға сәтті жүктелу мүмкіндігі де соғұрлым жоғары болады. "Таза жүктелген элементтер" – бұл бір факторға кем дегенде 0,40 және басқа факторларға қарағанда 0,10-нан жоғары жүктеме берген элементтер. Факторлық үлгіде оларды анықтаңыз. "Қиылыс жүктелген элементтер" – жоғарыда көрсетілген критерийлерге сәйкес келмейтін элементтер. Олар жоюға үміткерлер. Нақты ұғымдарды білдірмейтін, аздаған элементтері бар факторларды анықтаңыз – бұл "түсіндіруге келмейтін шкалалар". Сондай-ақ, бір ғана элементі бар факторларды анықтаңыз. Бұл факторлар мен олардың элементтері жоюға үміткерлер. Жоюға үміткер элементтер мен факторларды қарап шығыңыз. Құрылымыңыз үшін маңызды болғандықтан сақтап қалу керек нәрсе бар ма? Мысалы, егер маңызды тұжырымдамалық элемент тек жойылатын факторға ғана қиылыс жүктемесін берсе, оны келесі кезеңге сақтап қоюға болады. Элементтерді жойып, түсіндіруге келмейтін және бір элементті жойғаннан кейін факторлардың санын ғана беруді сұрап, растау факторлық талдау жүргізіңіз. 3-қадамнан бастап процесті қайталаңыз. Мұнда сынақтың сенімділігін бағалау үшін әртүрлі шаралар қолданылуы мүмкін. "Таза факторларды" алғанға дейін (барлық факторлар таза жүктелгенге дейін) процесті жалғастырыңыз. Статистикалық бағдарламада Альфаны есептеңіз (әрбір элемент жойылған жағдайда Альфа мәнін сұраңыз). Альфа жеткіліксіз болса, оны жойып, 3-қадамнан бастап процесті қайталаңыз. [Альфа коэффициенті = элементтер саны² x әртүрлі элементтер арасындағы орташа корреляция / корреляция матрицасындағы барлық корреляциялардың қосындысы (диагональдық мәндерді қоса алғанда)]. Шкаланың жарамдылығын қамтамасыз ету үшін корреляциялық немесе регрессиялық талдау жүргізіңіз. Жақсы тәжірибе үшін соңғы факторлар мен олардың жүктемелерін, сондай-ақ ұқсас шкалаларды құрылған шкаланың қосымшасында келтіріңіз.

Масштабты бағалау

Өлшемдер сенімділік, жалпылану және жарамдылық тұрғысынан тексерілуі керек. Жалпылану – таңдалған өлшемді ескере отырып, үлгіден популяцияға қорытынды жасау қабілеті. Сенімділік – өлшемнің тұрақты нәтижелер беретін дәрежесі. Сынақты қайталау арқылы сенімділікті тексеру зерттеу ұқсас жағдайларда қайталанғанда нәтижелердің қаншалықты үйлесетінін анықтайды. Баламалы нысандардың сенімділігі өлшемнің әртүрлі нысандарын пайдалана отырып зерттеу қайталанғанда нәтижелердің қаншалықты үйлесетінін тексереді. Ішкі сәйкестік сенімділігі өлшемге кіретін жеке өлшемдердің біртұтас өлшемге қаншалықты жақсы айналатынын бағалайды. Өлшемдер мен индекстер жарамдылығын растауы тиіс. Ішкі жарамдылық өлшемге кіретін жеке өлшемдер мен біртұтас өлшем арасындағы байланысты тексереді. Сыртқы жарамдылық біртұтас өлшем мен өлшемге кірмейтін басқа да көрсеткіштер арасындағы байланысты тексереді. Мазмұндық жарамдылық (беттік жарамдылық деп те аталады) өлшемнің өлшенетін нәрсені қаншалықты дұрыс өлшейтінін бағалайды. Критериалдық жарамдылық басқа мүмкін критерийлерге қатысты өлшемнің критерийлерінің маңыздылығын анықтайды. Құрылымдық жарамдылық өлшеніп отырған негізгі құрылымды анықтайды. Құрылымдық жарамдылықтың үш түрі бар: конвергенттік жарамдылық, дискриминанттық жарамдылық және номологиялық жарамдылық (Кэмпбелл және Фиске, 1959; Крус және Ней, 1978). Қайта өндіру коэффициенті өлшемге кіретін жеке өлшемдердегі деректерді біртұтас өлшемнен қаншалықты жақсы қалпына келтіруге болатынын көрсетеді.