Кәсіби спорттағы ойыншылар құқығын шектеу шарасы

Кіріспе

Спортшылардың ауысу мүмкіндіктерін шектейтін заңдық норма

Солтүстік Американың кәсіби спортында резервтік шарт – ойыншының келісімшартының бір бөлігі болып, келісімшарт мерзімі біткеннен кейін ойыншыға қатысты құқықтар командада қалатынын көрсететін ереже еді. Мұндай келісімшарттағы ойыншылар басқа командамен келісімшарт жасауға құқылы болмады. Келісімшартқа қол қойғаннан кейін, команданың қалауынша, ойыншылар ауыстырылуы, сатылуы, айырбасқа жіберілуі немесе босатылуы мүмкін еді. Көптеген ойыншылардың келіссөздердегі жалғыз мүмкіндігі – келісімшарт жасау кезінде талаптары орындалмаса, ойнаудан бас тарту болды. Ойыншылар сол командада тағы бір жыл ойнау үшін жаңа келісімшарт жасасуға немесе босатылуын немесе ауыстырылуын сұрауға міндетті болды. Егер ойыншы шартсыз босатылмаса, команданы өз еркімен өзгерте алмайтын. Резервтік шарт заманында ойыншы тек осылай ғана еркін агент бола алатын. Бұл шарт бұрын спортта кең таралған, бірақ 1975 жылы бейсболдан жойылды. Резервтік шарт жүйесі көбінесе еркін агенттікпен алмастырылды.

Бейсбол тарихы

XIX ғасырдың соңында Америкада бейсбол жетілді, сондықтан оның ірі командалары айтарлықтай құнға ие бизнеске айналды, ал ойыншыларға қарапайым жұмысшылардың жалақысынан әлдеқайда жоғары сома төленді. Ойыншылардың жалақы талаптарын бақылау үшін команда иелері ойыншылар үшін стандартты келісімшарт енгізді, онда жалақы басты өзгертілетін фактор болды. Ойыншылар резервтік жүйеге қарсы күресуге тырысып, 1890 жылы «Бауырластық» одағын құрып, өздерінің Ойыншылар лигасына негіз салды, бірақ Ойыншылар лигасы тек бір маусым ғана өмір сүрді. Келесі 80 жыл бойы резервтік жүйе ойынға басымдық етті. Осы кезеңде барлық ойыншылар келісімшарттары бір жылға жасалатын. Бүгінгідей ұзақ мерзімді келісімшарттар болған жоқ, себебі резервтік бап олардың қажеттілігін жойды. Резервтік бап 1879 жылы пайда болды, ол «бес ойыншы ережесі» деп аталатын бейресми ережені ресмилеу мақсатымен ұсынылды. Бұл командаларға әр маусымда ойыншыларды резервте ұстауға мүмкіндік берді, егер ойыншы келісімшартынан бас тартып, бір жыл бойы лигада ойнамаса. Бұрынғы бейресми ереже құпия болмаса да, командалар басқа командалардың «резервтегі ойыншыларына» қол қоя бастады, осылайша ережені бұзды. Осыдан туындаған даулар 1879 жылдың 6 желтоқсанында Ұлттық лиганың бұл ережені ресми түрде қабылдауына әкелді. Командалар ойыншылардың командадан командаға еркін ауысатынын түсінді, онда жалақы күрт өседі. Сондықтан олар ойыншыларға (әсіресе құндыларына) босатуға сирек келісім берді, бірақ олардың құқықтарын сақтап қалды немесе оларды басқа командаларға басқа ойыншылардың құқықтары үшін айырбастады немесе тікелей ақшаға сатты. Ойыншыларға тек өз командасы ұсынғанға қол қою немесе «бойкоттау» (ойнаудан бас тарту, демек, жалақы алмау) мүмкіндігі болды. 1890 жылғы Шерман монополияға қарсы заңына сәйкес, кез келген басқа мемлекетаралық бизнестегі екі немесе одан көп байланыссыз компаниялардың бір-бірімен келісіп, бағаны белгілеуге немесе кестелер мен тарифтерді белгілеуге тыйым салынды. Бұл заңның күші 1910 жылы, Жоғарғы Сот Standard Oil конгломератын тарату туралы үкіметтің бұйрығын бекіткен кезде, ең жоғасы сатысына жетті. Алайда, бейсболды (1920 жылдардағы Америкадағы жалғыз ірі кәсіби спортты) өркендету үшін оған Шерман заңынан иммунитет беру қажет деп есептегендіктен, АҚШ Жоғарғы Соты 1922 жылы «Федералды бейсбол клубы Ұлттық лигаға қарсы» (259 АҚШ 200) ісінде бейсболды «ойын-сауық» деп таныды және әртүрлі штаттарда жұмыс істейтін тәуелсіз иелік ететін және басқарылатын клубтар арасындағы ойындар кестесін ұйымдастыру және оған байланысты іс-шараларға қатысу «мемлекетаралық сауда» болып табылмайды, сондықтан монополияға қарсы заңдар мұндай қызметке қолданылмайды. 1951 жылы өкіл Эммануэль Селлер АҚШ-тың сот комитетінде MLB-нің монополияға қарсы шектеулерін қарастыру үшін тыңдау өткізетінін жариялады. Селлер тыңдауларға MLB-нің резервтік шартты қолдауға арналған заңдарға мұқтаж екеніне сенді. Лу Бодро және Пи Уи Риз сияқты жұлдызды ойыншылар резервтік шартты қолдағандарын білдірді. Кіші лиганың тәжірибелі ойыншысы Росс Хорнинг бейсболдағы тәжірибесі туралы куәлік берді, ол қарапайым ойыншылар үшін жиі кездесетінін айтты. Селлердің соңғы баяндамасында АҚШ Конгресі бұл мәселені АҚШ-тың федералды сот жүйесінде шешуге мүмкіндік бере отырып, ешқандай шара қолданбауы керек деп ұсынылды. АҚШ Жоғарғы Соты 1953 жылы «Тулсон v. New York Yankees, Inc.» ісінде MLB-нің монополияға қарсы шектеуін және резервтік шартты қолдады. Бұл «сенімсіздікті бұзудан» бас тарту резервтік шарттың заңдылығын көптеген жылдар бойы заңдастырды және Бас лига ретінде танылған ойыншыларға және Ұлттық кәсіби бейсбол лигаларының (NAPBL) тәуелсіз ұйымдарына бұрын-соңды болмаған билік берді. MLB тек кәсіби ойыншылардың ірі лига клубтары арасында қалай және қайда қозғала алатынын ғана емес, сонымен қатар Ұлы депрессияның мүмкіндіктерін пайдаланып, бүкіл елдегі NA лигаларының тәуелсіз командаларына орналастырылған бас клубтарына толыққанды тиесілі ойыншылардың ферма командалары жүйесін құруға мүмкіндік бергендіктен, олар кәсіби бейсболшылардың барлық пулының келісімшарттарын бақылаудың жолын жасады. Басқа командалық спорт түрлері, әсіресе мұз үстіндегі хоккей, футбол және баскетбол кәсіби лигалар пайда болған кезде, олардың иелері негізінен бейсболдың резервтік шартын еліктеді. Бұл жүйе көптеген жылдар бойы кез келген наразылықтан басқа, негізінен сынға алынбады. 1969 жылдың қазан айында Сент-Луис Кардиналс командасының ойыншысы Курт Флуд Филадельфия Филлиске жасалған ауысуға сәтті қарсылық көрсетпеді және осы сот процесін жалғастыру үшін ойын мансабының қалған бөлігінен бас тартты. «Флуд v. Кун» ісінде Жоғарғы Сот резервтік шарттың ойыншылар мен иелер арасындағы ұжымдық келісімде талқылаудың заңды негізі екенін және тарихи бейсбол монополияға қарсы шектеу бейсболға ғана емес, басқа спорт түрлеріне қолданылмайтынын растады. Сот бейсболдың пайдасына 5–3 есебімен шешім шығарса да, монополияға қарсы шектеудің бастапқы негіздері ең нашар екенін мойындады, бейсбол шын мәнінде актінің мақсатына сәйкес мемлекетаралық сауда болып табылады және шектеу «аномалия» болды, оны басқа кәсіби спорт немесе ойын-сауыққа таратудан бас тартты. Ойыншылар келісімшарттарынан резервтік шартты алып тастау Бас лига бейсбол ойыншыларының одағы мен иелер арасындағы келісімдердің басты мақсаты болды. Резервтік шарт 1975 жылы сот судьясы Питер Сейц Энди Мессерсмит пен Дэйв МакНалли бір маусым келісімшартсыз ойнағандықтан бос агенттерге айнала алатыны туралы шешім қабылдағанда жойылды. Бұл шешім резервтік шартты толығымен жойды және Солтүстік Американың кәсіби бейсболында кең тараған бос агенттікке есік ашты.

In the late 19th century, baseball in America became popular enough that its major teams began to be businesses worth considerable amounts of money, and the players began to be paid sums that were well above the wages earned by common workers. To keep player salary demands in check, team owners promulgated a standardized contract for the players, in which the major variable was salary. The players unsuccessfully tried to fight the growing reserve system by forming a union, the Brotherhood, and founding their own Players' League in 1890, but the Player's League lasted just one season. For the next 80 years, the reserve system ruled the game. In this era, all player contracts were for one year. There were no long term contracts as there are today, because the reserve clause negated the need for them. The reserve clause's inception was in 1879, when it was proposed as a way to formalize an unofficial rule known as the "five man rule". It would allow teams to reserve players for each season, unless a player opted out of his contract and did not play in the league for a year. While the previous informal rule was not secret, teams had started to sign other teams' "reserved players", thus encroaching the rule. The resulting controversies caused the National League to instate the rule officially on December 6, 1879. Teams realized that if players were free to go from team to team then salaries would escalate dramatically. Therefore, they seldom granted players (at least valuable ones) a release, but retained their rights, or traded them to other teams for the rights to other players, or sold them outright for cash. Players thus had a choice only of signing for what their team offered them, or "holding out" (refusing to play, and therefore, not being paid). Under the Sherman Antitrust Act of 1890, two or more non affiliated companies in any other interstate business were prohibited from colluding with each other to fix prices or establish schedules or rates. Enforcement of the act reached its apotheosis in 1910 when the Supreme Court affirmed the government's order to dissolve the Standard Oil conglomerate. However, under the reasoning that keeping baseball (the only large scale professional sport in America during the 1920s) prosperous required granting it immunity from the Sherman Act, The United States Supreme Court had held in 1922 in Federal Baseball Club v. National League (259 U. S. 200) that baseball was an "amusement", and that organizing a schedule of games between independently owned and operated clubs operating in various states, and engaging in activities incidental thereto, did not constitute "interstate commerce" and therefore antitrust laws did not apply to such activity. In 1951, Representative Emanuel Celler announced that he would hold hearings in the United States House Judiciary Committee to examine MLB's antitrust exemption. Celler entered the hearings believing that MLB needed laws to support the reserve clause. Star players, such as Lou Boudreau and Pee Wee Reese, indicated their support of the reserve clause. Minor league veteran Ross Horning testified about his experiences in baseball, which he said were more common for rank and file players. Celler's final report suggested that the U. S. Congress should take no action, allowing for the matter to be settled in the federal judiciary of the United States. The Supreme Court of the United States upheld MLB's antitrust exemption and the reserve clause in Toolson v. New York Yankees, Inc. in 1953. This pass on "trust busting" essentially codified the legal legitimacy of the reserve clause for many years, and gave what came to be known as Major League Baseball unprecedented power over both players and the independent organizations of the National Association of Professional Baseball Leagues (NAPBL). MLB could dictate not only how and where professional players could move between major league clubs, but as they took the opportunity of the Great Depression to establish systems of farm teams of players wholly owned by the parent clubs placed on independent teams from the NA leagues around the country, they developed a way of expanding control of contracts of virtually the entire pool of professional baseball players. When other team sports, particularly ice hockey, football, and basketball developed professional leagues, their owners essentially emulated baseball's reserve clause. This system stood largely unchallenged other than by the occasional holdout for many years. In October 1969, St. Louis Cardinals outfielder Curt Flood unsuccessfully challenged his trade to the Philadelphia Phillies and sacrificed the remainder of his playing career to pursue this litigation. In Flood v. Kuhn the Supreme Court established that the reserve clause was a legitimate basis for negotiation in collective bargaining between players and owners, and that the historic baseball antitrust exemption was valid for baseball only and not applicable to any other sport. Although the Court ruled in baseball's favor 5–3, it admitted the original grounds for the antitrust exemption were tenuous at best, that baseball was indeed interstate commerce for purposes of the act and the exemption was an "anomaly" it had explicitly refused to extend to other professional sports or entertainment. Removing the reserve clause from player contracts became the primary goal of negotiations between the Major League Baseball Players Association and the owners. The reserve clause was struck down in 1975 when arbitrator Peter Seitz ruled that since pitchers Andy Messersmith and Dave McNally had played for one season without a contract, they could become free agents. This decision essentially dismantled the reserve clause and opened the door to widespread free agency within North American professional baseball.

NFL

1921 жылдың 18 маусымында НФЛ өзінің алғашқы конституциясын қабылдады. Конституцияда қабылдаған резервтік тармақ сол кездегі бейсбол ережелеріне ұқсас болды. Резервтік шарт командаға келісімшарт мерзімі біткеннен кейін ойыншыны алғашқы болып қол қою мүмкіндігін берді. Егер команда келісімшарт ұсынбаса, ойыншы өзі қалаған командамен келісімшарт жасауға тырыса алатын. Теориялық тұрғыдан алғанда, резервтік шарт ойыншыны "жұмыс берушісіне мәңгілікке" байланыстыратын. 1948 жылы НФЛ конституциясында опциялық тармақ құрылғанда резервтік тармақ жойылды. Опциялық шарт бойынша команда келісімшарт біткеннен кейін ойыншыны сол жалақымен тағы бір жылға автоматты түрде өз командасында қалдыруға құқылы болды. Баспа басылымдарында "опциялық шарт" термині қолданылмады, оның орнына ол "резервтік шарт" деп аталды. Дегенмен, 1957 жылы НФЛ Конгрестен монополияға қарсы бостандық алуға тырысқанда, Берт Белл бұл тармақты опциялық шарт деп атады (сондай-ақ "опциялық және резервтік шарт" деп те атады). Он жылдар өткен соң, НФЛ ойыншыларының қозғалысы комиссардың алғаш рет енгізгеніне байланысты "Розель ережесі" деп аталатын ережемен шектелді, бұл комиссарға еркін агентті басқа командаға жоғалтқан команданы "өтеуге" мүмкіндік берді, оның орнына жоба таңдаулары сияқты баламалы құнды нәрсені алып, оны ойыншы кеткен командаға берді. Болашақтағы бірнеше жоғары жобаны жоғалту қорқынышы еркін агенттікке қатысты шектеулерді күшейтті, себебі ешбір команда тәжірибелі ойыншыны қол қоймақ болмай, мысалы, келесі екі бірінші раунд жобасын жоғалтатынын білді. Розель ережесі ақырында "Б жоспарымен" ауыстырылды, бұл командаға резервтік шарт қолданылатын отыз жеті ойыншыдан тұратын тізімді жасауға мүмкіндік берді, ал осы тізімге енбеген барлық ойыншылар еркін агенттер болып саналды. Бұл тізімде жоғары деңгейдегі ойыншылардың көпшілігі жарақат алған жағдайда ғана қалды. 1975 жылдың 30 желтоқсанында Маккей v. National Football League ісінде судья Эрл Р. Ларсон бұл ереженің монополияға қарсы заңдарды бұзғанын мәлімдеді, соның нәтижесінде кәсіби футболға нағыз еркін агенттікке ұқсас жағдай келді. Ойыншыларға тек колледж жобасында таңдалғаннан кейінгі алғашқы үш жыл ішінде эксклюзивті құқықтар беріледі. Алғашқы үш жылдың соңында ойыншы "шектелген еркін агент" бола алады, бұл оның бұрынғы командасына басқа команданың кез келген ұсынысын қайтаруға мүмкіндік береді. НФЛ-де төрт жыл өткеннен кейін барлық келісімшарттар аяқталады, ойыншы шексіз еркін агент болады. Фрэнчайзингтік таг резервтік тармаққа ұқсас, бірақ командалар бір жылда тек бір ойыншыны тағайындауға құқылы, бірақ олар бір ойыншыны бірнеше жыл қатарынан тағайындауға болады. Фрэнчайзингтік ойыншылар өткен жылғы жалақысының кемінде 120% -ын алуға құқылы, ал "эксклюзивті емес" деп белгіленген ойыншылар басқа командалардың ұсыныстарын қабылдай алады; егер бастапқы команда ұсынысқа сәйкес келмесе, олар өтемақы ретінде жоба таңдауларын алады. Соңғы жылдары көптеген командалар фрэнчайзингтік тагты белгілеу құқығын пайдаланбауды жөн көреді.

On June 18, 1921, the NFL ratified its first constitution. The reserve clause ratified in the constitution was similar to that of baseball's at the time. The reserve clause stipulated that a team had the first opportunity to sign a player after the length of the contract had expired. If the team chose not to offer a contract, then the player could try to sign with a team of his choosing. Theoretically, the reserve clause bound the player " to his employer in perpetuity". The reserve clause had been abolished in the NFL constitution in 1948 when the option clause was created. The option clause stated that a team may choose to automatically keep a player on their team for another year, at the same pay, after his contract had expired. The term, option clause, was not used by the print media and it was instead referred to as the reserve clause. Nevertheless, in the NFL's attempt to gain antitrust exemption from Congress in 1957, Bert Bell still referred to the clause as the option clause (and also as the "option and reserve clause"). Decades later, NFL players' mobility was limited by the so called "Rozelle rule", named for the commissioner who first implemented it, which allowed the commissioner to "compensate" any team who lost a free agent to another team by taking something of equivalent value, usually draft picks, from the team that had signed the free agent and giving it to the team the player had left. Fear of losing several future high draft picks greatly limited free agency as no team wanted to sign a veteran player only to learn that it would lose, for example, its next two first round draft picks. The Rozelle rule was eventually replaced by "plan B", which allowed a team to name a thirty seven man roster the reserve clause would apply to, and all players not included on this list were free agents. Few top echelon players were left off this thirty seven man roster unless they happened to be injured. Judge Earl R. Larson declared that the rule was a violation of antitrust laws in Mackey v. National Football League on December 30, 1975, and something resembling true free agency came to pro football. Now, exclusive rights to a player are only for the first three years after his selection in the college draft. At the end of the first three years, a player can be a "restricted free agent", allowing his former team to match any offer made to him by another. After four years in the NFL all contracts end with the player becoming an unrestricted free agent without reserve. There is a franchise tag option that is similar to the reserve clause; however, teams can only tag one player each year, although they can tag the same player for consecutive years. Franchised players are eligible to receive at least 120% of their previous year's salary, and players tagged "non exclusive" can accept offers from other teams; if the original team does not match the offer, they receive draft picks as compensation. In recent years, many teams have opted not to exercise their right to designate the franchise tag.

НБА

Ұлттық баскетбол қауымдастығы еркін агенттікке жақындағанша, еңбекақы және басқа да күрделі ережелердің бірнеше кезеңінен өтті. Бұл лигадағы және американдық кәсіби спортшылардың алғашқысы резервтік шартқа наразылық білдірген Рик Барри болды. 1969 жылы ол екінші маусымынан кейін Сан-Франциско Уорриорс командасынан кетіп, қайын атасы Брюс Хейл жаттықтыратын Окленд Оукс командасына өтуді қалады. Сот шешімімен резервтік шарт сақталғаннан кейін Барри бір маусым ойнамай, сосын Оукс командасына қосылды.

НЛ

Резервтік бап 1972 жылы бәсекелес Дүниежүзілік хоккей қауымдастығына (WHA) қол қойған көптеген ойыншыларға қарсы НХЛ-дің сотқа шағымдануының негізі болды. Олардың барлығы, Чикаго "Black Hawks" клубының жұлдызы Бобби Халлдан басқасы, төменгі соттарда жойылды. Бірақ апелляциялық сот WHA мен Халлдың жағын ұстап, НХЛ-дің бизнес-практикасын монополиялық, құпия келісімдерге негізделген және заңсыз деп бағалады. Резервтік бап тікелей жойылмаса да, сот оған негізделген кез келген шағымдануды тоқтатты, осылайша оны күшсіз етті. (Сонымен қатар, WHA құрылған кезде резервтік бапты жоюға дауыс берді.) Хоккейде резервтік баптың жойылуы WHA-ның маңызды мұрасының бір бөлігі болып табылады, себебі ол НХЛ-дің қазіргі еркін агенттік жүйесінің қалыптасуына әкелді. 2004-05 жылғы НХЛ маусымын толығымен жойған Ұлттық хоккей лигасының иелері мен ойыншылары арасындағы аса шиеленіскен келіссөздердің бір бөлігі еркін агенттік мәселесі болды. Бұрынғы жүйе ойыншы 31 жасқа толғанға дейін шектеусіз еркін агенттікке мүмкіндік бермейтін. Көптеген жас хоккейшілер шектеулі еркін агенттер болып есептелді, олардың командалары басқа клубтан жасалған ұсынысқа тең ұсыныс жасау арқылы немесе "біліктілік ұсынысын" беру арқылы оларды сақтап қалуға мүмкіндік алды, бұл әдетте бұрынғы келісімшарттағы жалақыдан 10 пайызға жоғары болды. 2004-05 жылғы лок-ауттан кейін иелер шектеусіз еркін агенттікке жасты төмендетуге (27 жас немесе НХЛ-де 7 жыл, қайсысы ертерек болса) келісті, бұл жаңа НХЛ-дің ұжымдық келісімшартында иелердің басты талабы – жалпы жалақы төлеміне ие болу үшін жасалды. Дегенмен, лига соңғы лок-аут кезінде еркін агенттікке 31 жас шегін қайта енгізуді талап етті, бірақ кәсіподақ мүддесінен бас тарту және лигаға қарсы монополияға қарсы сот процесін бастау арқылы қорқытқанда, иелер өз талабынан бас тарды.

Үлкен футбол лигасы

Major League Soccer (MLS) – АҚШ және Канададағы футбол спортының ең жоғары деңгейін көрсететін кәсіби футбол лигасы. MLS АҚШ және Канаданың маңызды кәсіби спорт лигаларының бірі болып табылады. Солтүстік Американың басқа төрт ірі лигасынан өзгеше, MLS әр ойыншының шартында резервтік бапкерлік тармақ сақталған. Бұл бастапқыда MLS үшін клубтардың ойыншыларға келісімшарттар үшін бәсекелесуіне жол бермеу мақсатында жасалған, бұл антимонопольдік сот процестерінен қорғауға бағытталған біртұтас құрылымның бір бөлігі. MLS – бұл лига инвесторларына тиесілі және басқарылатын біртұтас ұйым. Инвесторлар командаларын басқа лигалардағы иелер басқаратын командалар сияқты басқарады және олар көбінесе (бірақ дұрыс емес) команда иелері деп аталады. MLS-тің жаһандық кәсіби спорт нарығындағы көзқарасына сәйкес, ішкі бәсекелестік шығындардың өсуіне әкеледі. Лига қосымша қадам жасап, ойыншылар үшін мерзімі шексіз резервтік бапкерлік тармақ енгізеді, бұл ойыншы құқықтарын ойыншы лигадан кеткен соң да ұзақ уақыт бойы команда құрылымындағы тауарға айналдырады.