Кіріспе

Римдік әскери қолбасшы Люций Арторий Кастус (шамамен 2-ші ғасыр) – римдік әскери қолбасшы. Арторий руының (мүмкін Мессапик немесе Этруск тегінен) мүшесі, ол Артур патшаның тарихи негізі болу мүмкіндігі туралы болжамдар бар.

Әскери мансап

Люциус Арториус Кастус туралы белгілі аз ғана мәлімет Хорватияның Далмация жағалауындағы Подстранадан табылған саркофаг сынықтарындағы жазулар мен ескерткіш тақтадан алынған. Жазулардың нақты мерзімі анықталмаса да, Кастус шамамен біздің заманымыздың 2-ші ғасырының ортасы мен соңында немесе 3-ші ғасырының басында немесе ортасында рим әскерінде қызмет еткен болуы мүмкін.

III Галлия легионының жүзбасы

Кастустың жазуында алғашқы аталған бөлім – III галликалық легион. 2 және 3 ғасырлардың көп бөлігінде бұл бөлім Сирияда дислокацияланған. Ол осы легионда жүзбасы шеніне ие болды. Рим әскерінің көпшілігі жүзбасы шеніне шамамен 15–20 жыл қызметтен кейін ғана жеткен, бірақ кейбір саяси байланыстары бар атты әскер тобының азаматтары әскерге келген кезде тікелей жүзбасы болып тағайындалуы да мүмкін болған, алайда мұндай атты әскер жүзбасылары ("ex equite Romano" деп аталатын) азшылықты құрады. Кастустың жүзбасылық шенге жеткенге дейін ұзақ жылдар легионер болып қызмет еткені немесе тікелей осы шенге тағайындалғаны белгісіз, себебі мансаптық жолын аяқтаған жүзбасылардың көпшілігінің жазбаларында олардың жүзбасылық шеннен төменгі шендері көрсетілмейді. Сәтті офицерлер көбінесе Кастустың ескерткіш тақтасында көрсеткендей, primus pilus шенінен төменгі шендерді жазбауға тырысқан.

VI Феррата легионының жүзбасы

II ғасырдың ортасынан кем дегенде III ғасырдың басына дейін VI Феррата легионы Иудеяда дислокацияланды.

II Адиутрикс легионының жүзбасы

II ғасырдың басынан бастап II Адиутрикс легионы Акинкумда (қазіргі Будапешт) орналасып, парфтарға, маркомандарға, квадтарға және III ғасырдың ортасында Сасанид империясына қарсы бірнеше маңызды жорықтарда қатысты.

V Македония легионының жүзбасы және Примус Пилус

V Македония легионы II ғасыр бойы және III ғасырдың көп бөлігінде Рим Дакиясында орналасқан. Бұл бөлім Маркоманн, сарматтар және квадтарға қарсы шайқастарға қатысты. V Македония легионы 185 жылдан кейін Pia Fidelis немесе Pia Constans (P. F. немесе P. C. деп қысқартылған) деп аталды, сондықтан Кастус 185 жылға дейін осы бөлімде жүзбасы және примус пилус ретінде қызмет еткен (жазуларда бұл есімдер кездеспейді).

Мизен флотының преэпозитусы

Кейін Кастус Италиядағы Мисенум флотының провосты (преапозитусы) қызметін атқарды. Бұл лауазым (көбінесе эквиттерге берілетін) әскерлер тобына ерекше басшылық етуді білдірді, бірақ оның өкілеттігі шектеулі болды және императордың бақылауында болды.

VI Виктрикс легионының префекті

VI Victrix легионы шамамен 122 жылдан бастап Британияда орналасқан, бірақ олардың III ғасырдағы тарихы бірқатар күңгірттіктерге толы. II ғасырдың және III ғасырдың басында VI Victrix легионының штабы Эборакумда (қазіргі Йорк) орналасқан. 196 жылы Клодий Альбин император Северге қарсы көтеріліс кезінде бөлім қысқа мерзімге Лугдунумға (Лион) ауыстырылды, бірақ көтеріліс басылғаннан кейін 197 жылы Йоркке қайтып оралды, сол кезде бөлім ауыр жеңіліске ұшырады. Кастустың VI Victrix легионындағы лауазымы – Легион префекті (Praefectus Legionis) – Praefectus Castrorum лауазымымен теңестірілді. Бұл атаққа ие болғандар көбінесе 50-60 жаста болып, өмірінің көп бөлігін әскерде өткізген, төменгі шендерден және жүзбасылықтан өсіп, Primus Pilus шеніне жеткен (осы шен, көрінетіндей, тек primipilares-ке ғана берілген). Олар легион командирі – legatus legionis және аға трибуннан кейін үшінші лауазымда болды және олардың қатысуынсыз команданы өз мойнына ала алатын. Олардың күнделікті міндеттеріне бекіністің күтімі, азық-түлікпен жабдықтау, санитария, қару-жарақ, жабдықтар және т.б. кірді. Бұл шенге жеткен көптеген адамдар үшін бұл зейнетке шығуға дейінгі соңғы қадам болды. Шайқас кезінде Praefectus Castrorum әдетте резервтік әскерлермен бірге бөлімнің базалық лагерінде қалатын, сондықтан оның әкімшілік лауазымы мен (мүмкін) жасы ескерілгенде, Кастустың Британияда қызмет еткен кезінде ешқандай шайқаста соғысқандығы күмәнді. Кастус Гадриан қабырғасын күзеткен әскерлердің топтарын қадағалаған болуы мүмкін, бірақ оның жазуларында оның Британияда қай жерде қызмет еткендігі туралы нақты ақпарат жоқ. Праефектус Легионис лауазымындағы оның міндеттерін ескере отырып, оның Британиядағы уақытының бір бөлігін, егер барлығын емес, VI Victrix штаб-пәтерінде Йорк қаласында өткенін болжау орынды. Латын жазуларындағы қысқартылған сөздердің соңындағы екі еселенген әріптер көбінесе көпшелік (көбінесе екілік) санды білдіреді және кейбір легиондарда бірнеше praefecti castrorum болғандығы белгілі. Дегенмен, ескерткіш тақтада бұл атау жеке түрінде келтірілген, сондықтан саркофагтағы жазуда қате болуы мүмкін. Егер олай болмаса, онда Кастус осы легионның екі префектінің бірі болған.

Dux Legionum Trium "Britanicimiarum" (Британиялық мимиар)

Әскери қызметін аяқтамас бұрын Кастус Dux Legionum атағымен көзге түсетін экспедицияға жетекшілік етті. Dux Legionum – бұл офицерлерге берілетін уақытша атақ, олар өз шенінен жоғары қызмет атқарғанда қолданылды. Бұл бірнеше әскерлер тобын (әдетте легиондардан құралған жеке бөлімдерді) бір қаладан екінші қалаға тасымалдау немесе толық әскерлік бөлімге басшылық ету міндетін орындау болды (Кастус жағдайында, бірліктер көпше түрде айтылғандықтан, бірінші жағдайға ұқсайды).

Армияға қарсы немесе Армияға қарсы?

Көптеген жылдар бойы Кастустың экспедициясы арморикандарға қарсы болды деп саналды (ADVERSUS ARM[ ]S, Теодор Моммсен CIL-де «Арморикандарға қарсы» деп түсіндірген, және жазудың кейінгі редакторларының көпшілігі осы пікірді қолдады), бірақ жазудың ең алғашқы жарияланған оқылымы, 1850 жылы хорват археологы Франческо Карра жасаған, ADVERSUS ARME[ ], ME әрпімен байланысқан (бұл байланыс қазір таста көрінбейді, мүмкін ауа райының әсерінен, себебі тас ғасырлар бойы сыртқы ортаға ұшырап, Подстранадағы Әулие Мартин шіркеуіне жақын жол жиегіндегі қабырғаның бөлігі ретінде қайта пайдаланылған; бұзылған сөз жазудың бірінші бөлігінің үзілген оң жақ жиегінде орналасқан). Егер Карраның оқылымы дұрыс болса, бұл тіркес «Арменияға қарсы», яғни «әрмениялықтарға қарсы» деп түсіндірілуі мүмкін, өйткені *Arme әріптерімен басталатын басқа ұлттық немесе тайпалық атау осы кезеңде белгілі емес. Арморикани немесе Арморичи деген аймақтық атаулар басқа латын жазуларында кездеспесе, Армения елі және Армения, Армении сияқты туынды атаулар көптеген латын жазуларында кездеседі. Сонымен қатар, ешқандай классикалық дереккөздерде 2-немесе 3-ғасырларда Арморици/Армориканиға қарсы әскери шаралар туралы ештеңе айтылмаған. Бұл кезеңде солтүстік-батыс Галлиядағы ұсақ көтерілістер туралы (және оны растайтын археологиялық деректердің аз мөлшері) әдеби мәліметтер бар болғанымен, Багаудалардың көтерілісі деп аталатын осы көтерілістердің Арморици/Армориканимен немесе басқа тайпалармен немесе аймақтармен байланысы жоқ, сондықтан Арморици/Армориканиға сілтеме жасау сәл қызықсыз (особылық Арморика 2-ғасырдың соңында гүлденген, және кейбір ғалымдар осы кезде Кастустың экспедициясы болды деп санайды). Ал Армения 2- және 3-ғасырларда римдіктердің бірнеше қақтығыстарының орталығы болды. «Армениялықтарға қарсы» аударманы 1881 жылы эпиграф және классикалық ғалым Эмиль Хюбнер қолдады, ал соңғы кезде тарихшы және эпиграф Ксавье Лориот қайтадан қолдады, ол (контекстуалдық және эпиграфикалық деректерге сүйене отырып) Кастустың 3-ғасырдың ортасында өмір сүргенін болжайды (Лориоттың жазуды талдауы римдік тарихшылар Энтони Бирли мен Мари Анриетт Кет тарапынан қабылданды). Сыртқы жауларға қарсы соғыстарда тайпа немесе халық аты айтылады. Северия кезеңінен келген мысал: duci exercitus Illyrica expeditione Asiana item Parthica item Gallica, «Азия, Парфия және Галлия экспедицияларында Ильрика армиясының басшысы». Арменияда армяндарға қарсы римдік әскери науқандарын көрсететін көптеген әдеби және эпиграфикалық деректер бар. 161-166 жылдардағы Парфия соғысында генерал Приск Армения арқылы алға жылжып, Армения астанасы Артаксатаны басып алды. Марк Аврелий мен Люций Верус өзіне Армениакус, Партикус, Медикус және pater patriae атақтарын берді. 214-216 жылдары Армения патшасы Хосров I римдіктер тарапынан тұтқынға алынды. Армениялықтар көтеріліп, Каракалла Теокритті оларды жеңу үшін жіберді. Бірақ сәтті науқаннан кейін Каракалла Тиридат II-ге армяндық тәжді берді, және Армения римдік ықпалына қайта оралды. Макрин билік құрған 217-218 жылдары Historia Augusta «Арменияның дуксы және сонымен қатар Азия және Арабия елдерінің өкілі» (dux Armeniae erat et item legatus Asiae atque Arabiae) болды деп жазады. 233 жылы Северус Александр парсыларға қарсы үш бағыттан шабуыл жасады, солтүстік армия Армения арқылы басып кірді. Александр шығысқа қарай жорық жасағанда Рейн және Дунайдан әскерлер шақырды, және 232-235 жылдары «Парфия және Армения экспедициясында» қаза тапқандарды құрметтейтін жазулар табылды.

Британдық мимиарумы

Кастус осы экспедицияда басқарған бөлімшелердің атауы "Britanicimiarum" бұзылып кеткен сияқты, оны *Britanniciniarum немесе *Britannicianarum деп қайта құруға болады. Егер солай болса, олар, мүмкін, ала мен кохорт I Британникаға ұқсас бірліктер болған (сонымен қатар I Флавия Британника немесе Британициана деп те аталады), олар біздің заманымыздың 1-ші ғасырының ортасында Британияда орналасты, бірақ 80-ші жылдардың аяғында Паннониядағы Виндобонаға көшірілді (олар кейінірек Траянның Парфия соғысына (114–117 жж.) және Требониан Галлдың Парсы соғысына (252 ж.) қатысты). Бірліктің атауы оның Британиядағы алғашқы қызметіне байланысты болса да, бірлік жалпы алғанда этникалық британиялықтардан құралмаған. II ғасырдың аяғында Британияда осы атаумен аталған бірліктердің жұмыс істегені жоқ. Император Галлиеннің билік құрған кезінен бастап Паннониядағы Сирмиумнан табылған жазуда (CIL 3, 3228) *Brittan(n)icin(arum) легиондарының бөлімшелері ("militum vexillationum legg(ionum) ]Germaniciana[r(um)] [e]t Brittan(n)icin(arum)") туралы айтылған – бұл Кастустың жазуындағы *Britan(n)icimiarum-ға өте ұқсас тағы бір форма.

Либурнияның прокураторы

Ерекше дарынды, тәжірибелі және/немесе байланыстары бар Praefects Castrorum/Legionis кейде Прокуратор сияқты жоғары азаматтық лауазымдарға көшуі мүмкін еді, және Кастус әскери қызметтен зейнеткерлікке шыққаннан кейін осыны іске асырды. Ол римдік Далматияның (қазіргі Хорватия) бір бөлігі – Либурнияның procurator centenarius (әкімі) болды. (Centenarius атауы оның жылына 100 000 сестерций жалақы алғанын көрсетеді). Кастус Либурния провинциясының procurator centenarius лауазымына, ius gladii құқығымен тағайындалды, яғни тіпті сенаторларды да өлімге кесуге билігі болды. Ол туралы басқа ештеңе белгілі емес. Бұл аймақта басқа Арторийлер де кездеседі, бірақ Люций Арторий Кастус отбасының осы тармағын Далмацияда бастады ма, әлде оның тууына дейін отбасы осы жерде қоныстанған ба белгісіз (егер соңғысы болса, Кастус Либурниялық прокуратураны туған жерінің адамы болғандықтан алған болуы мүмкін).

Люциус Арториус Кастустың гүлдестесі

Ешбір жазуда даталар көрсетілмеген, сондықтан олардың нақты уақытын анықтау қиын, Луций Арторий Кастустың өркендеу кезеңін анықтау да осылай. Франциялық епиграфиялық сарапшы Ксавье Лорио, негізгі жазуды оқығанда, Луций Арторий Кастустың армяндарға қарсы жорылы (expeditio) император Каракалла билік еткен 215 жылы немесе, мүмкін, император Север Александр билік еткен 232 жылы өткен болуы мүмкін деп болжайды (сол кезде П. Элий Хаммоний Севердің парсы соғысында Каппадокиялық әскерге жетекшілік еткен). 2012 жылы Л. Малькор мен Джон Мэтьюс ұйымдастырған Луций Арторий Кастусқа арналған халықаралық конференция аясында үш хорват археологы – Ненад Камби, Желько Милетич және Мирослав Главичич бұл жазуларды зерттеді. Камби Луций Арторий Кастустың мансабын біздің заманымыздың 2-ші ғасырының соңына, ал оның қайтысын 2-ші ғасырдың соңына немесе 3-ші ғасырдың басына жатқызады. Главичич Луций Арторий Кастустың әскери мансабын біздің заманымыздың 2-ші ғасырының ортасынан соңына дейін белгілейді және ол Либурния провинциясының алғашқы губернаторы болған деп санайды, Главичич бұл провинцияның Далмациядан шамамен 184-185 жылдары бөлініп, жеке құрылғанын айтады. Милетич Луций Арторий Кастустың әскери мансабын шамамен 121-166 жылдарына, ал Либурния провинциясының прокуратурасын шамамен 167-174 жылдарына жатқызады. Камби, Милетич және Главичич (adversus) Armenios деген оқылымды қабылдайды, яғни «армяндарға қарсы» (Камби Армориос [Armoricanos-тың қысқартылған түрі] деген балама мүмкіндікті ұсынады); Милетич армяндарға қарсы жорылды император Луций Верустың 161-166 жылдардағы парсы соғысы кезінде өткен деп есептейді.

Артур патшамен сәйкестендіру

1924 жылы Кемп Малоун Луций Арторий Кастустың ортағасырлық еуропалық әдебиеттегі Артур бейнесіне шабыттанғанын алғашқы болып ұсынды. Соңғы кезде С. Скотт Литтлтон мен Линда Малкор авторлары осы пікірді қолдады. Бұл гипотезаны көрнекті Артур зерттеушілері қатты сынға алды, себебі тарихи Арторий Кастус пен Артур туралы аңыздардың арасында өте аз ортақ нәрсе бар, ал дәлелдер тым көп болжамға және тілекке ие. Тарихи Люций Арторий Кастус пен дәстүрлі Артур патшаның өмірі мен мансабы арасындағы маңызды айырмашылықтарға байланысты, көптеген тарихшылардың пікірі бойынша, біріншісі екіншісіне шабыттанған дегенге сену қиын. Мысалы, Люций Арторий Кастус 5 ғасырдағы сакстардың Британияға шапқан кезімен бір замандас болған жоқ, осы шабуылдар Артур туралы аңыздардың пайда болуына себеп болды. Артур туралы ең ерте жазбаша сілтемелердің кейбірінде ол сакстарға қарсы күрескендігі айтылады. Олардың арасындағы ең мықты байланыс Арторий тегі болуы мүмкін, ол Артур есіміне айналған, бірақ бұл Люций Арторий Кастустың өзі аңыздарға әсер еткенін білдірмейді. Бұл мүмкіндік, қаншалықты ықпалсыз болса да, оның ауыз әңгімелерінде есте қалғандығын жоққа шығармайды. Дегенмен, Люций Арторий Кастустың "нағыз" Артур патша екенін дәлелдейтін нақты айғақтар әлі табылмады. + Люций Арторий Кастус пен Артур патшаның салыстыруы Люций Арторий Кастус Артур патша Гүлденген кезеңі біздің заманымыздың 2 ғасыры. Дәстүр бойынша біздің заманымыздың 5-ші ғасырының соңы немесе 6-шы ғасырының басы. Тегі Арторий – LAC-тің кеңейтілген отбасы немесе кланы, оның nomen gentile. Люций – оның жеке есімі, ал Кастус – оның тікелей отбасылық аты және қазіргі заманғы тегіне ең жақын, сондықтан ол Арторий емес, Кастус деп белгілі болған (мысалы, Гай Юлий Цезарь, оны көбінесе Юлий емес, Цезарь деп атайды). Артур латын тіліндегі Арторий сөзінен туындаған болуы мүмкін, бірақ келттік тегі де мүмкін. Ортағасырлық латын мәтіндерінде Уэльстің жеке есімі ретінде қарастырылады, онда ол Артур деп қалдырылады немесе Артур деп жазылады, ешқашан Арторий деп жазылмайды (Артуриус түрі ирланд есімі Артурдың да берілуі ретінде кездеседі, кейіннен Артуир, ол Уэльс Артурымен туыс немесе одан алынған). Этностық тегі Арторийлердің тамыры Италияда, мүмкін Месапик немесе Этруск тектес; LAC Далмацияда қоныстанған отбасының бір тармағынан туған болуы мүмкін. Уэльс әдебиеті мен шежірелерінде дәстүрлі түрде Корнуоллдың британдық дворяндарымен байланысты. Діні белгісіз; LAC-тің қабірінен табылған Ди Манеске арналған құрбандықтар, біздің заманымыздың 3 ғасырындағы пұтқа табынушылық және христиандық жазуларында кездеседі. Ең болмағанда, формалды түрде христиан – Historia Brittonum бойынша ол бір шайқасында иығында Құдай ана Мәриямның бейнесін алып жүрген, ал Annales Cambriae бойынша ол Иса Мәсіхтің крестін иығында алып жүрген (кейбір ғалымдар "иық" сөзі латын тілінде жазған авторлардың Уэльс сөздерін шатастыруы салдарынан "қалқан" деп қате түсіндірілгеніне сенеді). Әскери мәртебесі Рим армиясының жоғары шенді офицері; жаяу әскерде жүзбасы болып қызмет еткен, ал мансабының соңында (мүмкін, жасы үлкен кезінде) Британияда лагерь префекті болып қызмет еткен, соңында бір әскери науқанда Dux Legionum ("Легион герцогы") болған. Көне заманнан бергі қағидаларға қайшы келетін жауынгерлік шеберлікке және атты әскерге қатысты. Historia Brittonum-ның ортағасырлық латын тілінде Артур миль деп аталады, "атты жауынгер, қарулы салт атты" (классикалық латын тіліндегі миль мағынасының өзгеруі, онда бұл сөз "кәсіби солдат, қарапайым солдат, жеке, төменгі дәрежелі жаяу әскер" дегенді білдіреді). Сонымен қатар, Historia Brittonum-да Артур дукс белли (кейбір қолжазбаларда дукс беллорум), "шайқастың басшысы" (атап айтқанда, ол британдық патшалардың көмегімен сакстарға қарсы соғысқан 12 шайқас) деп аталады, бірақ бұл дәстүрлі латын тіркесі және Артурдың Пост-Римдік британдық армиясында дукс әскери атағын иеленгенін білдірмейді (әрине, Римдік емес соғыс басшыларын кейде көне латын мәтіндерінде дукс белли / беллорум деп атайды, соның ішінде латын Вульгатасында Киелі кітаптағы батыр Ешуа). Кейінгі ортағасырлық Уэльс деректерінде ол "император" және "патша" деп аталады (соңғы атақ ортағасырлық Артур романында басым). Британдық шайқастар Шайқас кезінде лагерь префектілері әдетте резервтік әскерлермен бірге өздерінің базасында қалады, сондықтан ЛАК Британияда болған кезде шайқасқа қатысқан болуы ықтимал емес. ЛАК кейіннен британдық байланысы бар әскерлерді Галияға немесе Арменияға жіберуді басқарды. 9 ғасырлық Historia Brittonum бойынша Артур британдық патшалармен бірге Британияда сакстарға қарсы 12 шайқасқа қатысты және Артур жеке өзі көптеген сакстарды өлтірді (нақты саны әртүрлі қолжазбаларда әртүрлі). Кейінгі мәтіндерде (мысалы, 11 ғасырлық Сен-Гоэзновиус өмірі және 12 ғасырлық Британия патшаларының тарихы) Артур Галияда да, Британияда да шайқасқандығы айтылады. Өлімі Өлімі туралы белгісіз уақыт және жағдайлар; ол қартайған шағында, мүмкін Либурниядағы прокуратурасы кезінде қайтыс болған (оны сол жерге жерлеген). Уэльс әдебиетінде ол Кэмланн шайқасында (Британиядағы белгісіз жерде) қайтыс болды деп айтылады; оның жерленген жері ортағасырлық Уэльстіктерге белгісіз болды.

Мұра

Кинодағы Артур патшасында Люций Арториус Кастус кейіпкері шартты түрде Артур патшамен байланыстырылады. Фильм Артурдың римдік атының "Арториус Кастус" болғанын және Арториус атаулының атақты басшының әулетінен тарағанын көрсетеді. Оның floruit ("өркенді кезеңі") алайда, бірнеше ғасырға ықпалдастырылып, 5 ғасырдағы саксондардың шапқындарымен бір замандас ретінде бейнеленеді. Бұл Артурға қатысты Уэльс дәстүрімен сәйкес келеді, бірақ оның іс-әрекеттері ортағасырлық дереккөздерде көрсетілген мерзімнен ондаған жылдар немесе кейде ғасырлар бұрын орын алады. "Артур патша" (2004) фильмінің ғылыми консультанты Линда Малкордың Люций Арториус Кастусқа қатысты болжамдары сценарийдің басты шабыт көзі болды. Люций Арториус Кастус жапон мангасы "Виниланд Сагасында" Аскелад персонажымен маңызды байланысқа ие. Серияның прологында басты қарсыласы Аскеладтың Уэльс анасы арқылы Арториус Кастустың ұрпағы екені айтылады. Люций Арториус Кастус – Артур патша туралы аңыздың негізі болған тұлға ретінде сипатталады.