Кіріспе

Германдық Черуски басшысы (б.з.д. 18/17 ж.) – германдық Арминий басшысы (б.з.д. 18/17 ж.) германдық Черуски тайпасының басшысы. Ол 9 жылы Тютобург орманы шайқасында герман тайпаларының одағына басшылық еткендігімен әйгілі. Тейтобург орманындағы оның жеңісі Рим империясының Германия Магнадан стратегиялық түрде толықтай шегінуіне себеп болды, ал қазіргі тарихшылар оны Римнің ең ірі жеңілістерінің бірі деп санайды. Рейн өзенінің шығысындағы герман халықтарының римдік мәдениетке айналуына кедересі келгендіктен, бұл шайқас тарихтағы ең шешуші шайқастардың бірі және адамзат тарихындағы маңызды бетбұрыс саналады. Арминий Черуски тайпасының князі болып дүниеге келді және тайпаның Римге бейімдік танытқан тобының мүшесі болды. Ол латын тілін үйреніп, рим әскерінде қызмет етті, соның арқасында римдік азаматтыққа ие болып, экус шеніне жетті. Ұлы Иллириян көтерілісінде көзге түскеннен кейін, ол жергілікті губернатор Публий Квинктилий Варусқа герман тайпаларын жаулап алуды аяқтауға көмектесу үшін Германияға жіберілді. Бұл қызметін атқарымында Арминий германдықтардың римдік үстемдігіне қарсы көтерілісін құпия түрде жоспарлады, нәтижесінде Тютобург орманында үш рим легионы тұтқынға алынып, жойылды. Шайқастан кейін Арминий римдік генерал Германның Понтес Лонги, Идиставизо және Ангриварий қабырғасы шайқастарындағы қарсы шабуылдарына тойтарыс берді және қарсыласы Маркоман патшасы Марободусты тақтан түсірді. Германдық ақсүйектер Арминийдің өсіп келе жатқан билігінен қорқып, 21 жылы оны өлтірді. Ол көптеген буынға созылған германдық аңыздарында еске алынды. Германияның 19 ғасырда бірігу кезінде Арминий неміс ұлтшылдары тарапынан неміс бірлігі мен тәуелсіздігінің символы ретінде құрметке бөленді. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Арминийдің Германиядағы маңызы төмендеді, себебі ол милитаристік ұлтшылдықпен байланысты болды; Тютобург орманындағы оның жеңісінің 2000 жылдығы Германияда аса тойланбады. Маркус Веллей Патеркул өзінің "Тарих" еңбегінде оны "Арминий, Сигимердің ұлы, ұлттың князі" деп атап, ол "аттық шенге жеткенін" айтады. Сол кездегі римдік есімдеу ережелеріне сәйкес, Арминий азаматтық алғаннан кейін берілген немесе, демек, оның германдық есімі емес, қабылдаған есімі болуы мүмкін. Керісінше, оның есімінің шығуы этрускілерге дейін жетеді, бұл туралы Волатеррада табылған жазулардағы армне және армни сөздері куәландырады. Тағы бір теория бойынша, Арминийге Армениядағы қызметі үшін осы есім берілген. Немец тілінде Арминий дәстүрлі түрде Херман дер Черускер ("Херман Черуски") немесе Херман дер Черускерфюрст ("Херман Черуски князі") деп аталды. "Херман" сөзі этимологиялық тұрғыдан "соғыс адамы" дегенді білдіреді, ол ескі жоғарғы неміс тіліндегі "соғыс" деген мағынадағы heri және "адам" деген мағынадағы man сөздерінен құралған. Осыдан оның ағылшын тіліндегі "Германдық Герман" деген лақап аты пайда болды.

Өмірбаян

18 немесе 17 жылдары Германияда туған Арминий – шереска тайпасының басшысы Сегимердің (немісше: Segimer; протогерман тілінде: Sigimariz; ескі ағылшын тілінде: Sigemær) ұлы болған. Осы тәжірибелер оған римдік саясат және әскери тактика туралы білім берді, соның арқасында ол Рим әскеріне қарсы келесі жорықтарында жаудың әскери қимылдарын сәтті болжады.

Тейтобург орманы шайқасы

4 жылы шамамен Арминий Римнің көмекші әскерлерінің херуск отрядының басшылығын өз қолына алды, бұл оның Балқан түбегіндегі Паннон соғыстарында күрескен кезде болған болуы мүмкін. Ол 7 немесе 8 жылы Солтүстік Германияға қайтып келді, онда Рим империясы Рейннің шығысындағы Липпе және Майн өзендері бойындағы аумақтарды нығайтып алған еді, ал енді Везер және Эльба өзендеріне дейін гегемониясын кеңейтуге тырысып жатты. Бұл жұмысты Августтың тағайындаған жоғары лауазымды әкімшісі, губернатор Публий Квинктилий Варус басқарып отырды. Арминий герман тайпаларын біріктіріп, олардың жерлерін империя құрамына қосуға жасалған римдік әрекеттерге тосқауыл қоюды жоспарлады. Бұл қиын міндет болды, себебі тайпалар өте тәуелсіз болды және көптегендері дәстүрлі түрде бір-біріне қарсы болды. 6 және 9 жылдар аралығында римдіктер Рейннің шығысындағы Германиядағы он бір легионның сегізін Балқандағы көтерілісті басу үшін жұмылдырды, Варусқа немістермен күресу үшін үш легион қалды, ол әлі де 18 000 әскерді, яғни әр легионда 6000 сарбазды құрады. Луций Ноний Аспренас басқаратын тағы екі легион Могунтиякумда орналасты. Арминий мұны Варусты жеңуге өте қолайлы мүмкіндік деп санады. 9 жылдың күзінде 25 жастағы Арминий Варусқа Солтүстік Германиядағы көтеріліс туралы жалған хабар жеткізді. Ол Варусты өзінің басқаруындағы үш легионды (17-ші, 18-ші және 19-шы легиондар, сондай-ақ үш атты жасақ және алты көмекші отряд) қысқа мезгілікті лагерьге бет алғанда, көтерілісті басу үшін жолын өзгертуге көндірді. Варус және оның легиондары Арминий олар үшін Калькриезе маңында қойған тұзаққа түсіп қалды. Арминийдің тайпасы – херускилер және олардың одақтастары марсилер, чаттилер, бруктерилер, чаукилер және сикамбрилер (сол кездегі кем дегенде елу герман тайпасының бесеуі) шайқасқа қатысты. Бұл шайқас Рим тарихындағы ең ауыр жеңілістердің бірі болды. Арминийдің үш легионды жоюы және римдіктерді Германиядан ығыстыруы ғасырлар бойы германдық биліктің гүлдену кезеңі болды. Римдіктердің Германияны қайта басып алу әрекеттері сәтсіз аяқталды, бірақ олар Арминийдің мұқият жоспарланған одағын бұзуға қол жеткізді.

Римдіктердің кек алуы, тайпалар арасындағы қақтығыстар мен өлім

Соғыстан кейін немістер Ринаның шығысында римдіктердің барлық іздерін жылдам жойды. Валдгермс форумы сияқты римдік елді мекендер тасталып кетті. Аллисодағы (қазіргі Халтерн-ам-Зе) римдік гарнизон, префект Люций Седицийдің басшылығымен, Галлияға шегінуге дейін немістерге ауыр үлкен шығын келтірді, сондай-ақ Люций Ноний Аспренастың Рейнде римдік қорғанысын ұйымдастыруына және Тиберийдің жаңа әскермен келуіне уақыт берді. Бұл Арминийдің Рейннен өтіп, Галлияға шабуыл жасауына кедергі келтірді. 14-16 жылдары Германияға қарсы жазалау операцияларын жүргізді, Понт Лонги шайқасында Арминиймен тең күш көрсетті және Такситтің мәлімдемесіне сәйкес, оны екі рет жеңді: біріншісі Идиставизо шайқасында, ал екіншісі Ангриварий қабырғасы шайқасында. 15 жылы рим әскері Тютобург орманы шайқасында жоғалған үш легиондық арыстанның біреуін қайта тартып алды. 16 жылы екінші арыстан табылды. Тиберий 17 жылға қосымша науқан ұйымдастыру туралы Германикус өтінішін қабылдамады, Германиямен шекара Рейн өзенінде қалатынын шешті. Оның орнына, ол Германикусқа екі жеңісі үшін триумф құрметін сыйлады. Үшінші рим арыстаны 41 жылы император Клавдий тұсында Публий Габиний тапты. Арминий өз әйелінің әкесінен және басқа римдіктерге жақтас германдық көшбасшылардан қарсылыққа тап болды. Оның ағасы Флавус, Римде оныңмен бірге тәрбиеленген, Рим империясына адал болды және Идиставизо шайқасында Арминийге қарсы Германикус армиясында шайқасты. Римдік қауіп сейілгеннен кейін, Арминий мен Маркоманн корольі Марбод арасында соғыс басталды. Соғыс Марбодтың Равеннаға қашуымен және римдік қорғауға ие болуымен аяқталды, бірақ Арминий Богемияның «табиғи бекінісін» бұза алмады, соғыс нәтижесіз аяқталды. 19 жылы Германикус Антиохияда қайтыс болды, көптеген адамдар оның қарсыластары тарапынан уланғанына сендірді. Арминий екі жылдан кейін, 21 жылы, өзінің руындағы қарсыластары өлтірді, олар оның тым күшті болып бара жатыр деп ойлады. Тиберий шати ақсүйекінен Арминийді улау туралы бұрынғы ұсыныстан бас тартқаны айтылады: «Рим халқы өз жауларынан құпия сатқындықпен емес, ашық және қарумен кек алды».

Түшнельдамен неке

Арминий германиялық принцесса Тюснелдаға үйленді. Оның әкесі – шерускалық князь Сегест, ол римдіктерді қолдаған. Тютобург орманы шайқасынан кейін Арминий шамамен 14 жылы Тюснелданы қашырып алып, оны жүкті қылды. Бұл қашқандық, Арминий мен Сегест арасындағы даудың нәтижесі болған болуы мүмкін, Сегест олардың қарым-қатынасына қарсы болды. 15 жылы мамыр айында римдік генерал Германник Тюснелданы тұтқынға алды. Тұтқынға алынған кезде ол жүкті болды және әкесімен бірге тұрып жатқан еді, ол оны қайта алып келген. Арминий Тюснельданың тұтқындалуына терең қайғырып, екінші рет үйленбеді. Тацит Арминийдің сүйікті әйелін жоғалтқанда "есінен шығып кеткенін" жазды. Тацит "Анналдарында" былай дейді: Арминий, өзінің табиғатындағы қаһарымен, әйелінің тұтқындалуынан және оның туылмаған баласының құлдыққа түсуінен ашуға булықты. Ол шерускилер арасында ашуланып, "Сегестке қарсы соғыс, Цезарға қарсы соғыс!" деп талап етті. Ол сөкпеуден де тартынбады.

Мұра

Арминийдің Тейтобург орманында римдік легиондарға қарсы жеңісі ежелгі герман халықтарының және Рим империясының кейінгі тарихына зор әсер етті. Римдіктер Рейн мен Агри Декуматтан тыс жерлерді басып алу және Германияны тұрақты ұстап тұру үшін енді күш салған жоқ. Көптеген қазіргі тарихшылар Арминийдің жеңісін тарихтағы ең шешуші шайқастардың бірі деп есептейді. Римдік жауларының айтуынша, Арминий әскери басшылығымен және өз халқының бостандығын қорғаушы ретінде жоғары бағаланған. Осы мәліметтерге сүйене отырып, Арминий туралы әңгіме 16 ғасырда Тациттің еңбектерін жаңғырту арқылы қайта жаңғырды, ол "Анналы II, 88" кітабында былай жазды: text=Арминий, Германияның даусыз азат етушісі, Рим халқына басқа патшалар мен басшылар сияқты оның бастапқы кезеңінде емес, империясының гүлденген шағында қарсы шықты; шайқастарда өзгеретін табысқа ие болды, бірақ соғыста жеңілген емес. Арминий Римнің Германия саясатын өзгертуге жалғыз себеп болған жоқ. Саясат та маңызды рөл атқарды; императорлар, Августтың соғыстарын жүргізу үшін жеткілікті адал туыстары болғанымен, үлкен әскерді әлеуетті қарсыласына сендіруге көбінесе батыл болмайтын. Сонымен қатар, Август өзінің 40 жылдық билігінде римдік процестің басында жатқан көптеген аумақтарды басып алды. 14 жылы Августтың орнын басып алған Тиберий Германияның аз дамыған, азық-түлік қоры шектеулі және көбінесе шағын ауылдардан тұратын жер екенін шешті, демек, қазіргі уақытта Рим үшін маңызды емес. Германияны жаулап алу империяның қаржысына тым ауыр жүк болар еді және әскери күшті артық шығындауды қажет ететін. Қазіргі ғалымдар Рейннің Рим империясы үшін Германиядағы басқа өзендерге қарағанда тиімдірек шекара болып табылатынын атап көрсетті. Рейндегі әскерлер Жерорта теңізінен Рон, Саона және Мозель арқылы жабдықталуы мүмкін, бұл тек қысқа ғана жер көлігін қажет етеді. Алайда Эльбадағы әскерлерді ұзақ құрлық жолдарымен немесе қауіпті Атлант мұхиты арқылы кемелермен жабдықтау қажет болар еді. Экономикалық тұрғыдан Рейн Галлияны басып алған кезде қалалар мен үлкен ауылдарға ие болды. Рейн Римнен әлдеқайда қолжетімді болды және одан тыс аймақтарға қарағанда үлкен гарнизонды жабдықтауға жақсы мүмкіндік берді. Рим енді Рейннің шығысында және Дунайдың солтүстігінде Германияда тікелей билік етуді қаламай, оның орнына клиент патшаларды тағайындау арқылы жанама ықпал етуді жөн көрді, бұл әскери науқандарға қарағанда арзан болды. Арминийдің туысы Италик Херускидің патшасы болып тағайындалды; Вангио мен Сидо күшті суэбтердің вассалдық князьдары болды және т.б. Рейннен тыс герман тайпаларын бақылау үшін жанама әдістер жеткіліксіз болған кезде, рим императорлары кейде Германияның тереңіне ауыр жазалау науқандарын ұйымдастырды. Солардың бірі, рим императоры Максимин Тракстың басшылығымен 235 жылы Харцхорн төбесіндегі шайқаста, қазіргі Германияның Төменгі Саксония аймағында, Везер өзенінің шығысында, Калефельд пен Бад-Гандерсхайм қалаларының арасында римдіктер жеңіске жетті.

Ескі герман сагалары

XIX ғасырдың басында Арминий және оның жеңісі туралы әңгіме ежелгі скандинавия сагаларында, атап айтқанда Велсунга сагасы мен Нибелунген жырындағы айдаһарды өлтірген Сигурд бейнесінде сақталған болуы мүмкін екенін көрсетуге әрекеттер жасалды. Исландиялық деректе Сигурд Гнитахеидрда – бүгінде Бад-Сальзуфлен қаласының Кнетерхайд шағын ауданында, Верре өзенінің стратегиялық тұсында "айдаһарды өлтіргені" айтылады. Бұл орын Варустың легиондары Тевтобург орман жорығына шығар жері болуы мүмкін. XIX ғасырдың көрнекті скандинавиялық ғалымы Гюдбрандюр Вигфуссон Сигурдты Арминий деп сақтады. Бұл болжамды екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі танымал нацистік ғалым Отто Хёфлер де қолдады.

Неміс ұлтшылдығы

XIX ғасырда Германияның бірігуі кезінде Арминий неміс бірлігі мен бостандығының символы ретінде қастерленді. Герман дер Черускерфюрст 19 ғасырдағы Наполеон соғыстарының ықпалымен жандана түскен неміс ұлтшылдығының белгісі болды, мысалы, Каспар Давид Фридрихтің 1812 жылғы «Ескі батырлардың қабірлері» картинасында көрсетілгендей. 1808 жылы Генрих фон Клейст «Германншлахт» пьесасын жазды, бірақ Наполеонның Ваграмдағы жеңісінен кейін ол қолжазба күйінде қалды, 1821 жылы жарияланды және 1860 жылға дейін сахнаға қойылмады. Пьеса ұлттық романтизмнің жарқын көріністеріне сәйкес келетін уақыттарда қайта-қайта жаңғыртылды және әсіресе нацистік Германияда танымал болды. 1838 жылы Тютобург орманындағы Детмольд қаласының жанындағы төбеде Арминийдің алып мүсіні, Германнсденкмал деп аталатын ескерткіштің құрылысы басталды; ол 1870-1871 жылдардағы Франко-пруссия соғысында Германияның Францияға қарсы жеңісінен кейін Екінші Германия империясының алғашқы жылдары аяқталды және салтанатты түрде ашылды. Одан бері бұл ескерткіш маңызды туристік орынға айналды, сондай-ақ 1897 жылы АҚШ-тың Миннесота штатындағы Нью-Ульм қаласында орнатылған Герман Хайтс ескерткіші де көптеген келушілерді қызықтырады. Герман Хайтс монументін «Германның ұлдары» құрылыс жасады, бұл 1840 жылы Нью-Йоркте неміс-американдықтар құрған бауырластық ұйым, ол 19 ғасырда неміс тегінен шыққан көптеген тұрғындары бар американдық қалаларда өркендеді. 1830 жылдары негізі қаланған және 1845 жылы қала мәртебесін алған Миссури өзенінің жағасындағы Херман, Миссури қаласы да Арминийдің құрметіне аталды. Нацистік Германияның агрессивті неміс ұлтшылдығының ықпалымен өркендеуінен және Екінші дүниежүзілік соғыстағы жеңілісінен кейін Арминий Батыс Германияда бұрынғыдай танымал болмады, ал көптеген мектептер оның тарихын ұлтшылдықпен байланысты болғандықтан егжей-тегжейлі оқытудан жаңылды. Журналист Дэвид Крослендтің сөзіне сүйенсек: «Ескі ұлтшылдықтың орнына, көбінесе футболдан әлем чемпионаттары сияқты спорттық жарыстарда көрінетін жеңіл-жарылқы патриотизм келді».

Мәдени сілтемелер

Арминьо – 1692 жылы богемиялық австриялық композитор Генрих Игнац Франц Бибердің Арминий туралы операсы. Арминий – 1736 жылы Георг Фридерик Гендельдің Арминий туралы операсы. Арминий – 1877 жылы неміс композиторы Макс Брухтың Арминий туралы ораториясы. Барбарийлер – 2020 жылы түсірілген телешоу, онда Арминийдің көркем образды нұсқасы басты кейіпкерлердің бірі болып көрсетілген.