Кіріспе

Pieris brassicae, үлкен ақ көбелек, сондай-ақ бақтама көбелегі, бақтама ақ көбелегі, бақтама молы (бұл қате), немесе Үндістанда үлкен бақтама ақ көбелегі деп те аталады. Бұл Pieridae тұқымдасына жататын көбелек. Кішкентай ақ көбелек, Pieris rapae-ге жақын туыс. Үлкен ақ көбелек Еуропа, Солтүстік Африка және Азияда кеңінен таралған.

Тарату

Үлкен ақ көбелек Еуропа, Солтүстік Африка және Азияда, Гималайға дейін, көбінесе ауыл шаруашылығы жерлерінде, шабындықтарда және саябақтарда кең таралған. Ол Оңтүстік Африкада да орнықты және 1995 жылы Австралия мен Жаңа Зеландияға таралуы болжанған. Үлкен ақ көбелектер жақсы ұшады, ал Ұлыбританиядағы популяциясы жыл сайын континенттен келетін көші-қон арқылы толықтырылады. Соңғы бір ғасырда АҚШ-тың солтүстік-шығысында (Нью-Йорк, Род-Айленд және Мэн штаттары) үлкен ақ көбелек туралы айтылған хабарлар күмәнді және олардың кездейсоқ тасымалдау немесе қасақана босату нәтижесі болуы мүмкін. Мұндай әрекеттер Солтүстік Америкада осы ауыл шаруашылығы зиянкесінің орнауына қауіп тудырады. 2010 жылы көбелек Жаңа Зеландияның Нельсон қаласында табылған, онда ол үлкен ақ көбелек деп аталады. Егістерге тигізетін әсеріне байланысты ол қанаушы зиянкес ретінде қарастырылады. 2013 жылдың қазан айында Табиғатты қорғау департаменті көбелекті ұстағандарға ақшалай сыйақы ұсынды. Екі апта ішінде халық 134 көбелекті ұстап, әрқайсысы үшін 10 доллар алды. Осы және басқа да шектеу шаралары, мысалы, Оңтүстік аралдың жоғарғы бөлігінде 263 000-нан астам іздеу жүргізілді және жыртқыш шырындар босатылды, нәтижесінде 2014 жылдың желтоқсанынан бастап үлкен ақ көбелек Жаңа Зеландияда жойылған деп ресми түрде жарияланды.

Жұмыртқа

Ірі ақ жұмыртқалар ақшыл сары түсті, жұмыртқа салынғаннан кейін жиырма төрт сағат ішінде қою сары түске өтеді. Шамамен бірнеше сағаттан кейін шабақтан шығар алдында, олар қара түске айналады, қабығы көбірек мөлдірленеді және ішіндегі дернәсілдер көрінеді.

Ұрықтар

Үлкен ақ личинкалар төрт рет түлеуден өтеді және бес жас кезеңі болады. Бірінші жас кезеңі жұмыртқадан ірі ақ личинкалардың шығуымен басталады. Личинкалар ашық сары түсті, ерекше қоңыр басқа және жұмсақ денеге ие. Олар өте түкті болып көрінеді. Түлеуден кейін личинкалар екінші жас кезеңіне өтеді. Оларда қара түкпен жабылған бүршіктер болады. Үшінші жас кезеңінде ірі ақ личинкалар көбірек белсенділік көрсетеді. Осы кезеңде личинкалар қарқынды жеп, мезгілдік өсімдікке елеулі зиян келтіреді. Осы кезде олардың түсі сарғыш болып, қара нүктелермен толығады. Үшінші жас кезеңнен кейін личинкалар төртінші жас кезеңінен өтеді, олар үшінші жас кезеңінің личинкаларына ұқсас, бірақ олардың мөлшері мен тамақтану әрекеті күшейеді. Бесінші жас кезеңінде үлкен ақ личинкалар цилиндрлі, күшті және созылған, сары түсті болып көрінеді.

Қиялдар

Аталықтары мен аналықтары екі жағында да қанаттары ақ түсті, ал алдыңғы қанаттарының ұштары қара. Аналықтарының әр алдыңғы қанатында екі қара дақ болады. Қанаттарының төменгі жағы ақшыл жасыл түсті, тынышқанда жақсы жасырынуға көмектеседі. Қара белгілері жазғы ұрпақта көбінесе қараңғырақ болады. Үлкен ақ көбелектің қанаттарының ені орташа есеппен 5-6,5 см-ге жетеді.

Әйелдер

Әйелдің үстіңгі жағы еркекке ұқсас, бірақ қанаттардың табанындағы қара ұсақ қабыршақтардың таралуы кеңірек. Алдыңғы қанаттың ұшы мен терменіндегі қара аймақ кеңірек, ал ішкі жиегі біркелкі қисық емес. 1-ші интерпространствоның сыртқы жартысында, 3-ші интерпространствоның табанына жақын үлкен, көзге түсетін қара дақ бар. Арқа қанатында ұшына дейінгі субкостальді қара дақ әлдеқайда үлкен және анық көрінеді. Астыңғы жағы еркекке ұқсас, бірақ алдыңғы қанаттың ұшы және артқы қанаттың бүкіл беті ашық сары түсті, қоңыр емес. Алдыңғы қанаттағы қара дискілі дақтар әлдеқайда ірі. Әйелдердің мұрттық антенналары, басы, кеудесі және іштері еркектермен бірдей.

Жұптастыру жүйесі

Бұл көбелектер полиандросты болуы мүмкін, бірақ бұл жұптасудың басым жүйесі емес. Яғни, кейбір аналық көбелектер бірнеше жұбайына ие болуы мүмкін, бірақ үлкен ақ көбелектердің көпшілігі моногамды жұптасу жүйесі арқылы бір уақытта тек бір ғана еркек көбелекпен жұптасады. Жыл сайын екі ұрпақ көбелек пайда болады. Бірінші ұрпақ сәуір айында көктемде ересек көбелектерден тұрады. Екінші ұрпақ шілде айында ересек көбелектерден құралады. Егер ауа райы жылы болса, жаздың аяғында үшінші ұрпақ та кездесуі мүмкін.

Овиопозиция

Бұл аналық көбелектер жұмыртқаларын жапырақтардың төменгі жағына топтап салады, себебі личинкалар жапырақтардың үстіңгі бетіне қарағанда төменгі жағының құрылымын артық жақсы көреді. Жұмыртқа салу үшін аналық көбелектер құрсақтарының ұшын пайдаланып, жұмыртқаларды белгілі бір санына бөліп орналастырады. Аналықтары көбінесе алдыңғы аяқтарымен жапырақтардың бетін соғып, өсімдіктің көбейтуге қолайлы екенін тексеріп көреді. Егер қолайлы бет тапса, аналықтары жұптасқаннан кейін екі-үш күннен кейін жұмыртқа салады. Олар сегіз күн ішінде шамамен 6-7 рет жұмыртқа салады. Аналықтары бұрынғы жұптасудан кейін шамамен бес немесе одан да көп күн өткен соң қайта жұптаса алады.

Ұя салу орындарын таңдау

Аналықтары жұмыртқаларын қайда салуға болатынын анықтау үшін өсімдіктердің түсі сияқты көру арқылы алынатын белгілерге сүйенеді. Олар әсіресе жасыл беткейлерді жұмыртқа салу үшін артық көреді. Бұл түс таңдауы үлкен ақ көбелектің тамақ көзі сонымен қатар жұмыртқа салу үшін қожайын өсімдік ретінде де қызмет ететінімен байланысты болуы мүмкін, ол жасыл және личинкалар үшін өте қолайлы өсімдік. Жұмыртқа салу орындары ретінде қолданылатын бұл өсімдіктерде әдетте горчица майының глюкозидтері болады, олардың басты қызметі личинкалардың тірі қалуына көмектесу, себебі олардың негізгі тамақ көзі болып табылады. Мысалы, бұрынғы зерттеулер көрсеткендей, егер ересек көбелектер басқа қожайын өсімдікке, мысалы, кең бұршаққа (Vicia faba) жұмыртқа салса, үлкен ақ личинкалары тірі қалмайды, себебі бұл бұршақта личинкалардың дамуына қажетті дұрыс қоректік заттар жоқ. Дегенмен, бүкіл көші-қон жолдарын қадағалау қиын, өйткені бұл көбелектер 800 километрден астам қашықтыққа көшіп бара алады; сондықтан жеке көбелектер 800 километрді көшірмейді, бірақ басқа көбелектер көші-қонды басқа көбелектер тоқтаған жерден бастайды.

Аумақтық мінез-құлық

Аталықтар айтарлықтай аймақтық мінез-құлық танытпайды. Бұл еркек және әйел ірі ақ көбелектер арасында маңызды жыныстық диморфизмнің байқалмауының себебі болуы мүмкін деген пікір бар. Апозематизм Мюллерлік мимикриямен толығымен байланысты емес; алайда, үлкен ақ личинкалары басқа түрлердің көптеген апозематикалық личинкаларынан, мысалы, Papilio machaon личинкаларынан көбінесе пайда көреді.

Зиянкестер рөлі

Еуропаның аймақтарында P. brassicae зиянды әсеріне ең осал дақылдар – Brassica туысына жататын дақылдар (көбік, қыша және олармен туыс дақылдар), әсіресе Брюссель капустасы, көкбас, гүлбас, кохлраб, рапс, швед репасы және репа. Дақылдарға шабуыл көбінесе шектеулі аумақта болады және белгілі бір аймақта өнімнің 100% жоғалуына алып келуі мүмкін. Сонымен қатар, көшіп-қонуға бейімділігіне байланысты, ересек жәндіздер бұрын зиян келтірмеген жаңа аймақтарға таралуы мүмкін. P. brassicae-мен қоректенетін көптеген өсімдіктер тұтынуға сатылатындықтан, осы көбелектердің зияны егіннің құнын айтарлықтай төмендетуі мүмкін. Личинкалар көкбас пен гүлбас бастарына еніп, оларға зақым келтіруі мүмкін. Осы личинкалардың көп саны шоғырланған жағдайда, олар қоректенетін өсімдіктердің жапырақтарын толығымен жеп тастауы мүмкін. Қазіргі уақытта Ұлыбритания сияқты аймақтарда P. brassicae табиғи және химиялық шаралардың нәтижесінде зиянкес ретінде бұрынғыдай қауіпті емес. Дегенмен, ол Еуропаның басқа елдерінде, Қытайда, Үндістанда, Непалда және Ресейде әлі де зиянкес саналады. Шындығында, Үндістан мен Түркияда әртүрлі көкөніс дақылдарының жылдық өнімділігі 40%-дан астам жоғалтады деп есептеледі.