Австралиядағы Торренс өзені және Каурна халқының мұрасы

Кіріспе

Австралиядағы өзен – Торренс өзені (Karrawirra Parri / Karrawirraparri) Аделаида жазығының ең маңызды өзені. Ол Оңтүстік Австралияның астанасы Аделаиданың орналасқан жерінің негізгі себептерінің бірі болды. Өзен бастауын Аделаида тауларындағы Маунт Плезант маңынан алып, Аделаида жазығы арқылы ағып, қала орталығынан өтеді және Хенли Бич Оңтүстік және Батыс Бич арасындағы Сент-Винсент шығанағына құяды. Өзеннің жоғарғы ағысы мен су алабындағы су қоймалары қаланың сумен қамтамасыз етілуінің маңызды бөлігін құрайды. Өзен жергілікті каурна халқының атауымен де белгілі – Қарақұйра Парри немесе Карравирапарри (карра – қызыл ыдыс, вирра – орман және парри – өзен), бұл атау 2001 жылы ресми түрде бекітілді. Өзеннің тағы бір каурна атауы – Тарндапарри (Кенгуру өзені). Өзенді каурна халқы Күн жолының ("водлипарри") көрінісі деп санаған және оның бойымен және салаларының маңында өмір сүрген. 1836 жылы Уильям Лайт жасаған барлау кезінде өзеннің ішкі жағындағы иілісі Аделаида қаласының және Солтүстік Аделаиданың орны ретінде таңдалды. Өзенді алғашқы барлау тобы Ятала деп атады, бірақ кейіннен 1834-1841 жылдар аралығында Оңтүстік Австралияның отарлау комиссарлары кеңесінің төрағасы Роберт Торренс ағаның құрметіне қайта аталды (ол қызметтен босатылған кезде). 1837 жылдың наурыз айынан бастап қоныс аударушылар Торренс өзенінің батыс жағасында шатырлар мен уақытша құрылыстарда орналасып, өзеннің ресурстарын еркін пайдаланды. Торренс өзенінің солтүстік жағалауында жергілікті тұрғындар үшін арнайы орын құрылды, ал қоныс аударушылар жергілікті жұмысшыларды көбінесе ағаш кесу немесе су жеткізу сияқты жұмыстарға тартты. Қоныстанудың алғашқы жылдарында өзен қаланың негізгі су көзі және сонымен қатар негізгі кәріз қызметін атқарды, бұл тиф эпидемиясына әкеп соқты. Еуропалықтар қоныстанғаннан бері өзен туристер арасында танымал орынға айналды. Өзен бойындағы ұзын сызықты саябақтар мен төменгі ағысындағы жасалма көл қаланың ерекше белгісі болып табылады. Өзеннің флорасы мен фаунасы қоныстанудан бері әдейі де, кездейсоқ та әсерге ұшырады. 19 ғасырда жергілікті ормандар жойылды, құрылыс үшін қиыршық тас алынды және көптеген шетелдік түрлер енгізілді. Сызықтық саябақтар құрылысымен өзенге тән көптеген түрлер қайта отырғызылды, ал енгізілген түрлер арамшөп ретінде бақыланды. Өзен және оның салалары ағысы бойынша үлкен өзгерістерге ұшырайды, олар бірге белгілі бір аумақты сумен қамтамасыз етеді. Олар кейде күшті ағыстарға дейін жетеді, көпірлерге зиян келтіріп, қала аумақтарын су басады, ал жазда толығымен құрғап қалады. Қысқы және көктемгі су тасқыны су тасқынын азайту жұмыстарын жүргізуге себеп болды. Салынған теңізге шығатын арна, ландшафтымен жабдықталған сызықтық саябақтар және үш су қоймасы ең жоғары ағынды ұстап тұрады.

River in Australia

The River Torrens '/t//ɒr//ən//z/ (Karrawirra Parri / Karrawirraparri) is the most significant river of the Adelaide Plains. It was one of the main reasons for the siting of the city of Adelaide, capital of South Australia. It flows from its source in the Adelaide Hills near Mount Pleasant, across the Adelaide Plains, past the city centre and empties into Gulf St Vincent between Henley Beach South and West Beach. The upper stretches of the river and the reservoirs in its watershed supply a significant part of the city's water supply. The river is also known by the native Kaurna name for the river—Karrawirra Parri or Karrawirraparri (karra meaning redgum, wirra meaning forest and parri meaning river), having been officially dual named in 2001. Another Kaurna name for the river was Tarndaparri (Kangaroo river). The river was thought to be a reflection of the Milky Way ("wodliparri"), and was the heartland of the Kaurna people, who lived along its length and around the tributary creeks. At its 1836 exploration by William Light, an inland bend was chosen as the site of the Adelaide city centre and North Adelaide. The river was first named the Yatala by the initial exploration party, but later renamed to honour Robert Torrens senior, chairman of the board of Colonisation Commissioners for South Australia from 1834 to 1841 (when he was sacked). From March 1837 settlers camped in tents and makeshift huts along the west end of the River Torrens and freely used the river's resources. A Native Location was created on the north banks of the Torrens and indigenous labour was often used by the settlers for tasks such as hewing wood or delivering water. During the early years of settlement, the river acted as both the city's primary water source and main sewer, leading to outbreaks of typhoid. Since European settlement the river has been a frequently touted tourist attraction. The river's long linear parks and a constructed lake in the lower stretch are iconic of the city. The river's flora and fauna have been both deliberately and accidentally impacted since settlement. In the 19th century, native forests were cleared, gravel removed for construction and many foreign species introduced. With construction of the linear parks, many species native to the river have been replanted, and introduced species have been controlled as weeds. The river and its tributaries are highly variable in flow, and together drain an area of They range from sometimes raging torrents, damaging bridges and flooding city areas, to trickles and completely dry in summer. Winter and spring flooding has prompted the construction of flood reduction works. A constructed sea outlet, landscaped linear parks and three holding reservoirs contain peak flow.

Физиография

Торренс өзені көбінесе Аделаида төбелерінен батысқа қарай, Аделаида орталығы арқылы Сент-Винсент шығанағына дейін ағады. Ол Лофти тауларының шығыс жартасынан басталады, Плезант тауының жанында, теңіз деңгейінен шамамен жоғары. Өзен негізінен 250 миллион жыл бұрын Палеозой дәуірінде қалыптасқан, содан кейін Креда және ерте Терциар кезеңдерінде бұзылған солтүстік-оңтүстік бағытталған жер құрылымдарымен өтеді. Пара айналымындағы шөгу өзен ағысына да әсер етеді. Бұл шөгу соңғы екі миллион жылда, Плиоцен дәуірінен кейін пайда болды. Бастауынан Бёрдвудқа дейін өзен дөңгелек, салыстырмалы түрде тегіс жерге дейін ағып, содан кейін төбелі бөлікке кіреді, ол Гумерашаға дейін жалғасады. Одан кейін өзен Кадли сарқысынан бұрын шөгінді тау жыныстарының қабаттарынан өтеді. Ол Аделаида төбелерінің бетіндегі Едем айналымы аймағынан және оған байланысты жардан өтіп, Ательстоунға дейін ағып өтеді. Жардан кейін өзен эрозияға әртүрлі төзімділікке ие шөгінді тау жыныстары арқылы ағады, бұл тар және кең алаптардың араласуына әкеледі. Қаланың шығысында орналасқан Бірінші және Бесінші арналар деп аталатын жазықтар бар, Бірінші арна ең оңтүстікке орналасқан, ал қалғандары солтүстікке қарай тізбектелген. Бұрын олар Гринхилл, Хэллетт, Тодд, Ансти және Ормсби өзендері деп аталған және еуропалықтар қоныстанғанға дейін Каурна тайпасының атаулары болған. Бірінші, Екінші және Үшінші арналар айтарлықтай өзгертілген. Кейбір бөліктері бетон арналарға айналдырылған, ал басқалары жеке бақшалар арқылы өтеді, ал кейбіреулері жер асты құбырларында ағып өтеді. Өзендердің түпкілікті өсімдік жамылғысының көп бөлігі, әсіресе қалаға жақын жерлерде жоғалып кеткен. Зәйтүн, бамбук, қосқыршық, ватсония және қараторғай сияқты жергілікті емес түрлер жергілікті флораны ығыстырды. Осы шығыс қала маңындағы барлық өзендерде су тасқынының қаупі бар, бұл Су тасқыны зерттеуінен көрінеді, онда Бёрнсайд қаласы мен көршілес кеңестер жасаған жоспарлар мен карталар қамтылған. Бірінші Крик Клиленд жабайы табиғат паркінде басталады, ол Лофти және Крафферс тауының батыс жағында орналасқан, содан кейін оңтүстік-шығыс қала маңы арқылы, Уотерфолл Галли сарқысынан өтіп, Хейзелвуд және Тасмор саябақтары мен Мэриатвилл орта мектебі арқылы Аделаида зообағының жанындағы Торренске құяды. Оның қала маңындағы көп бөлігі арналанған, кейбіреулері жер астында. Аделаида ботаникалық бағы арқылы ағып жатқан оның шамамен 7,5%-ы Бірінші Крик ылғалды жерін құру үшін бағытталады, бұл су қауіпсіздігін қамтамасыз ету және аймақтағы флора мен фаунаның әртүрлілігін ынталандыру мақсатымен құрылған схема, осылайша салауатты қалалық ортаны сақтауға көмектеседі. Ботаникалық Крик шығыс Аделаида саябақтары арқылы оңтүстіктен солтүстікке қарай, Аделаида ботаникалық бағына дейін, Бірінші Крикке қосылады.) және Норвуд, оның көп бөлігі Санкт-Петербургке дейін жер асты арналары арқылы жеткізіледі. Сент-Питерс бөлігі Торренске қосылғанға дейін ашық канал болып табылады. Бұрын ол Хэллеттің өзені деп аталған. Стонифелл Крик, Стонифеллдің шығыс шекарасында пайда болып, Кенсингтон бақтары арқылы ағып өтеді, оның ішінде қорықта ашық жері бар, кейін Батыс террасасының астында жер асты құбыры арқылы өтіп, Кенсингтон паркі мен Беула паркі арқылы өтеді. Ол Магилл және Портруш жолдарының қиылысында Екінші Крикке қосылады. Бірінші және Екінші Криктер Марриатвиллде шамамен жақын орналасқан, олардың арасында бұрын тек жазық жер болған. "Мориатта" - каурна тілінен шыққан "бұрын-соңды ағып тұрған" деген мағынаны білдіретін сөз. Бұл атау Мориалтаға бейімделген, ол қазір сайлау округінің, мектептің және өзен ағып жатқан саябақтың атауы. Торренстің ең үлкен су жинағыш алаңы - Аделаида төбелерінде орналасқан Алтыншы Крик, ол Торренске Кастамбулда Горж-роудта қосылады.

The River Torrens runs largely westward from the Adelaide Hills, through the centre of Adelaide to the Gulf St Vincent. It originates close to the eastern fault scarp of the Mount Lofty Ranges, near Mount Pleasant, approximately above sea level. It runs predominantly along faulted north south ground structures, which were formed over 250 million years ago during the Paleozoic era then further dislocated during the Cretaceous and earliest Tertiary. There is a subsidence along the Para Fault which also affects the rivers flow. This subsidence was formed in the last two million years, after the Pliocene era. From its origin to Birdwood the river follows rolling, relatively level country before entering a hilly section that continues to Gumeracha. The river then follows sedimentary rock strata before entering a gorge after Cudlee Creek. It flows through the gorge to Athelstone, passing over the Eden Fault Zone of the Adelaide Hills face and associated escarpment. After the scarp it flows over sedimentary rocks of varying resistance to erosion, which has led to interspersed narrows and broad basins. The plains tributaries, known as First to Fifth Creeks, lie to the east of the city, with First being the most southerly and the rest numbered consecutively northward. They were once named Greenhill, Hallett, Todd, Anstey and Ormsby rivulets respectively, and had Kaurna names before European settlement. First, Second and Third Creeks have been particularly heavily modified. Some sections have been converted to concrete channels; others run through landscaped private gardens and some run in underground pipes. Much of the original vegetation has disappeared from the creeks, particularly those closest to the city. Introduced species including olives, bamboo, boxthorn, watsonia and blackberries have displaced native flora. There is some risk of flooding from all of these eastern suburbs creeks, as shown by the Floodplain Study, which includes plans and maps drawn up by the City of Burnside and neighbouring councils. First Creek begins in Cleland Wildlife Park on the western side of Mount Lofty and Crafers, flows north west through the south eastern suburbs, past a drop at the Waterfall Gully falls, through Hazelwood and Tusmore Parks, and Marryatville High School, before discharging into the Torrens near Adelaide Zoo. Much of its course through the suburbs has been canalised, some underground. About 7.5% of its flow is diverted as it flows through the Adelaide Botanic Garden to create the First Creek Wetland, a scheme set up to ensure water security and to encourage diversity of flora and fauna in the area, thus helping to maintain healthy urban environments. Botanic Creek runs through the eastern Adelaide parklands from south to north, into the Adelaide Botanic Garden before joining First Creek.) and Norwood, much of it canalised underground as far as St Peters. The St Peters section is an open canal shortly before it joins the Torrens. It was once called Hallet's Rivulet. Stonyfell Creek, arising on the eastern boundary of Stonyfell, flows through Kensington Gardens, including an open stretch in the Reserve before again being piped underground under West Terrace, passing under Kensington Park and Beulah Park. It joins Second Creek near the junction of Magill and Portrush Roads. First and Second Creeks come within about of each other in Marryatville, with formerly only flat land between them. "Moriatta", a Kaurna word meaning "ever flowing", is now the official name of Fourth Creek. This name has been adapted to Morialta, which is now the name of an electoral district, school and the park through which the creek flows. The largest catchment of the Torrens is Sixth Creek in the Adelaide Hills, which joins the Torrens at Castambul on Gorge Road.

Су ағыны

Еуропалықтар қоныстанған кезде өзен жаз айларында су толыған шұңқырлар тізбегі болды, ал оның бойында биік эвкалипт ағаштары өсті. Аделаида қаласының орналасқан аймағынан өтетін өзен кейде құмды арнасының астында көрінбейтін еді. Қыста су жиі тасып, теңізге жетпей, жағалаудағы құмды төбелерде тоқтады, онда кең, бірақ терең емес тұщы сулы батпақтар пайда болды. Бұл батпақтар, өсетін өсімдіктеріне байланысты "Қамысты төбелер" деп аталды, Аделаида жазығының батыс бөлігінде үлкен аумақты алып жатты және басқа да су арналарымен толықтырылды. Өзеннің су жиналатын алабының ауданы шамамен 5 км² және Аделаида аймағындағы барлық су арналарынан ең үлкені болып табылады. Жоғарғы ағысы Аделаида қаласын ауыз сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады, өзен Аделаиданың сегіз су қоймасының үшеуіне су жеткізеді. Торренс өзенінің су ағыны өте өзгермелі, сондықтан ерте қоныс аударушылар көпірлердің биіктігін анықтау үшін тәжірибе мен қателік жолымен іздестірді, нәтижесінде көптеген көпірлер суға шайылып кетті. Аделаиданың климатының өзгермелілігіне байланысты, су ағынының жылдамдығы қысқа мерзім ішінде азайғаннан су тасқынына дейін өзгеруі мүмкін. 1889 жылдың 5 маусымында, ірі су тасқыны алдында, қала маңына жеткенге дейін су ағыны 8 мың м³/сағатқа жетеді, ал сегіз күннен кейін 20 мың м³/сағатқа дейін өсті. Жаңбырлы маусымның бір-екі аптасы ішінде Торренс өзені Аделаиданың жазғы лас суларын батпаққа ағызып жіберуден басқа қандай мүмкіндіктерге ие екенін біз болжай алмаймыз; бірақ Торренс өзені көбінесе тек тұщы су толы шұңқырлар тізбегінен тұрады. Қазіргі уақытта оның ағып жатқан суын қолмен өлшеуге және саусақпен тереңдігін анықтауға болады. "The Register", 1838 жыл.

Қоныс аударудан бері өзен бірнеше рет тасып, кейде апатты салдарларға әкелді. Аделаиданың батыс аудандары өзеннің аллювиал жайылмасында орналасқандықтан су тасқынына жиі ұшырады. Аделаиданың дамуымен су тасқынына қажетті жауын-шашын мөлшері азайды, ал оның салдары күшейді. Жауын суларының артуы, өзен жағалауларының өзгеруі және басқа да өзгерістер проблеманы ушықтырды. Су тасқынын азайту үшін әртүрлі топтар жасаған жұмыстар көбінесе тиімсіз болды, себебі бөгеттерді салу, арналарды жылжыту және кеңейту сияқты шаралар су тасқынын басқа жерге жылжытты. Екі ерте су тасқыны: 1841 жылдың 18 қыркүйегінде Клемцигте өзеннен өтуге тырысқан екі адам суға батып кетті, ал 1844 жылдың 22 қыркүйегінде қоныс аудару басталғаннан бері ең үлкен су тасқыны болды, нәтижесінде "Shands' Brewery" өзеннің негізін шайып алғаннан кейін қирады. Өзен Торндон Парк су қоймасының жанында 3 метр тереңдікте, Торренс көлінің бөгетінен 1 метр, Морфетт көшесінің көпірінен 1 метр тереңдікте ағып өтті. Андердейл (немесе Холбрукс) көпірі қирады, Торренс көлінің бөгетінің көпірі зақымдалды, ал Төртінші сағадағы Феликсстоу көпірі сумен шайылып кетті.

Еуропалық барлау және атау

Өзенді алғаш рет 1836 жылғы қарашада лейтенант В. Г. Филд, Джон Морфетт және Джордж Стрикленд Кингстоннан құралған экспедициялық топ көреді. Топ өзенге "Ятала" деп ат қойған, бірақ кейіннен Оңтүстік Австралия отарлау комиссиясының төрағасы Роберт Торренстің құрметіне генерал-полковник Уильям Лайт оны қайта атады. 1836 жылғы 29 желтоқсанда Лайт Аделаиданың жаңа қаласының орналасқан жерін жариялады – өзеннің жағасында, құрлыққа қарай 6 миль (10 км) ішке. Соңғы жылдары өзен жергілікті каурна халқының атауымен – Karra wirra parri (қызыл эвкалипт орманының өзені деген мағынада) деп екі атаумен белгілі. Бұл атау, сондай-ақ Karra weera, Аделаида мен Солтүстік Аделаида арасындағы өзеннің көлді бөлігіне ғана қатысты. Ол Хиндмаршта Каррундо инга, қамыстың жанында Витоинга деп, ал су тасқыны кезінде барлық жерде Йертала деп аталды, және осы атау Аделаидадағы түрлі жерлердің аттарында Ятала түрінде сақталған.

1836 жылдан кейінгі өзгерістер

Колонизацияның алғашқы жылдары айналасындағы ағаштар кесіліп, өзеннің құм-қиыршықтары жол салу және ғимараттар құрылысына қолданылды. Табиғи орта жойылғандықтан, жағалаулар эрозияланып, су тобырлары толған сайын өзен төсегі біртіндеп тегістелді. 1878 жылға қарай өзен 1830-шы жылдардағы табиғи ағыннан гөрі жағымсыз иіс таратып, қара суарнаға айналды. «Торенс өзенінен де жаман өзенді көру немесе сипаттау мүмкін емес» – деп Антони Троллоп 1880 жылға дейін жазған. Өзеннің су жиналатын алабының көп бөлігі тазаланған егістік жерлерден тұрады, ал ағын су шаруашылығын қамтамасыз ету үшін жеке тоғандарда жиналады. Өзеннің ішуге жарамды су ретінде пайдаланылуымен бірге бұл жалпы ағынды, әсіресе төменгі ағысында, күрт азайтты.

Су тасқынын азайту

1917 жылы су тасқынынан қорғану туралы заң қабылданды, ол су тасқынынан туындаған зиянды болдырмаумен ғана шектелмей, батыс қала шеттерінде орталық су құбырының болмауынан туындаған денсаулық сақтау қауіптерін де жоюға бағытталған. Халық пікірі су тасқыны суларын Порт және Патавалонга өзендерінің «табиғи» арналарына бұруды жақтады. Жұмыс департаментінің бас инженеры Хенли-Бич маңындағы құмды төбелерді кесіп өтуді ұсынды, бұл өзенге су шығару арнасын жасап, су тасқынын азайтуға және Порт өзенінің лайлануына жол бермеуге мүмкіндік берер еді. Ол сондай-ақ қазіргі Кенгуру ағысы суқоймасы орналасқан жерде суқойма салуды ұсынды, ол су тасқынын азайтумен қатар, базар бақшалары үшін жазғы суармалы сумен қамтамасыз ететін еді. Алайда, үкімет пен жергілікті кеңестер жұмысты қаржыландыруға дайын болмағандықтан заң жобасы күшін жойды. Миллбрук суқоймасы 1918 жылы жазғы су көзі ретінде ашылды және қажет болған жағдайда су тасқынынан сақтауға да мүмкіндік берді. 1923 жылы құмды төбелерді кесіп өту және өзеннің жоғары жағына реттегіш бөгет орнату жоспарын іске асыру үшін жаңа заң қабылданды. Бірақ, бұл жоба да тараптардың төлемдерге қатысты міндеттемелерін орындамауына байланысты күшін жойды. 1931 жылғы және 1933 жылғы ірі су тасқындары үкіметтік сауалдардың кезегін бастады. 1934 жылы «Халыққа арналған жұмыстар жөніндегі парламенттік тұрақты комитеті» өзеннің су ағынын қабылдау үшін өзеннің шығуын құруды ұсынды. Жұмыс Британ үкіметінің грантымен жартылай қаржыландырылды, ал қалған бөлігі мемлекеттік үкіметтен қаражат есебінен жүзеге асырылды. Мемлекеттік үкімет, батыс және шығыс жергілікті кеңестері, сондай-ақ муниципалды трамвай тресті пайыздық төлемдерді бөлісті. Бұл жоба 1935 жылы Брейкаут ағынын (кейде Брейкаут каналы) салу арқылы іске асырылды, ол 1937 жылы аяқталды және Торренс өзенін батысқа қарай теңізге бағыттады. Жоба өзеннің Локлисте (Аделаида әуежайының жанында) бұрылуын, бастапқы арнаны жабуды және теңізге жаңа арнаны құруды қамтыды. Бұл өзенді бөгейтін және бөгеттерден су алатын жалғыз суқойма болып қала береді. 1964 жылы «Торренс өзені комитеті» өзеннің табиғи сұлулығын сақтау және жақсарту, сондай-ақ оны демалыс мақсатында дамыту жөніндегі жұмыстар жөніндегі министрге кеңес беру үшін құрылды. «Торренс өзенін сатып алу туралы 1970–72 жылдардағы заң» қабылданды, ол жерді сатып алуға рұқсат берді, кейбір жағдайларда өзен жағалауының жоғарғы бөлігінен бастап. 1980 жылы өзен жағалауындағы одан әрі даму және левелерді жою шығу арнасының өткізу қабілетін 35 жылға бір рет болатын су тасқыны деңгейіне дейін төмендетті. Зерттеу көрсеткендей, 200 жылға бір рет болатын су тасқыны 13 000 үйді су басуы мүмкін болды, сондықтан Кенгуру ағысы бөгетінің деңгейі көтерілді, оның ағызу арнасы өзгертілді, Брейкаут ағынының арнасының өткізу қабілеті артты және кейбір көпірлер нығайтылды. 1981 жылы өзен бойындағы жерді сатып алу, су тасқынынан сақтайтын сызықтық саябақ құру және Кенгуру ағысы бөгетін одан әрі өзгерту жоспары бекітілді. Теңізге шығу арнасы 200 жылға бір рет болатын су тасқыны деңгейін қамтамасыз ететіндей кеңейтілді. О-Бан автобус жолы ашылған кезде көпірлер осы деңгейдегі су тасқынына төтеп беруге арналған, бірақ Санкт-Петербургтегі екі көпір су астында қалуы мүмкін еді.

A flood mitigation bill was passed in 1917 to not only combat the damage caused by floods but also the public health risk due to the lack of mains sewerage in the western suburbs. Popular opinion favoured diverting the flood waters into their "natural" outlets of the Port and Patawalonga Rivers. The chief engineer of the department of works favoured a cutting through sand dunes near Henley Beach allowing the river an outlet, mitigating floods and preventing silting of the Port River. He also advocated the construction of a reservoir where the Kangaroo Creek Reservoir is now, to both mitigate floods and provide summer irrigation water for market gardens. Unfortunately the bill lapsed with no action as the government and local councils were unwilling to fund the works. The Millbrook Reservoir opened in 1918 as a summer water source, and flood mitigator if required. A bill was passed in 1923 to enact the earlier plan of cutting through the dunes and adding an upstream regulating weir. Again the bill lapsed due to a lack of commitment from parties on payment. A major flood in 1931 and another in 1933 led to the latest in a series of government enquiries. In 1934 the "Parliamentary Standing Committee on Public Works" recommended that an outlet for the river be created to accommodate flows of up to , covering a 1 in 60 year flood. The work was partly financed by a Commonwealth Government grant with the State Government arranging for the balance. The State Government, western and eastern local councils and the Municipal Tramways Trust shared interest costs. The scheme was enacted in 1935 with the construction of the Breakout Creek (also sometimes Breakout Channel) to take the Torrens westwards to the sea, completed in 1937. The scheme involved diversion of the river at Lockleys (near Adelaide Airport), with the original channel blocked and a new channel created to the sea. It remains the only reservoir damming the river rather than being fed from weirs. The "River Torrens Committee" was formed in 1964 to advise the minister of works on preserving and enhancing the river's natural beauty, and developing it for recreational uses. The "River Torrens Acquisition Act 1970–72" was passed, authorising the purchase of land, in some cases back from the top of the river's banks. By 1980, further development along the riverbanks and removal of levées had reduced the outlet's capacity to a 1 in 35 year flood. A study showed that a 1 in 200 year flood would inundate 13,000 properties; so the Kangaroo Creek dam's level was raised, its spillway modified, the Breakout Creek channel capacity increased and some bridges reinforced. A development plan was approved in 1981 to purchase land along the length of the river, create a flood mitigating linear park and also to modify the Kangaroo Creek dam further. The sea outlet was enlarged to a capacity of which now covered a 1 in 200 year flood. When the O Bahn Busway was opened, the bridges were designed to cope with this scale of flood, although the two bridges in St Peters would likely be awash.

Торренс көлі

Торренс көлі 1881 жылы бөгет салу арқылы, Елдэр паркін абаттандыру және өзеннің жағалауын өзгертіп, оны ағылшын стиліндегі ресми саябаққа айналдыру нәтижесінде құрылды. Көл Аделаидадағы көптеген шаралар мен суреттерге түсетін көрікті орындардың орталық бөлігі болып табылады. Елдэр паркіндегі темір ротонда 1882 жылдың 28 қарашасында ашылды. Ротонда – Глазго қаласында жасалған, негізінен темірден құралған оркестр орындау алаңы. Оны сэр Томас Эльдер қаржыландырған, ал саябақ оның құрметіне аталған. 1867 жылы, жақын орналасқан Аделаида түрмесінен алынған тұтқын еңбегімен қазіргі бөгет орнында ағаштан жасалған бөгет салынды. Бөгет нашар салынғандықтан, Торренс өзені оны бірден шайып кетті. Тұрақты бетон бөгеттің құрылысы 1880 жылдың қараша айында басталды және 1881 жылы 7000 фунт стерлинг сомасында аяқталды. 1881 жылдың 1 шілдесінде Торренс көлін сумен толтыру үшін шлюз қақпалары жабылды. Көлдің ресми ашылуында, 1881 жылдың 21 шілдесінде, Аделаида халқының дерлік барлығы, шамамен 40 000 адам қатысты. 1889 жылғы су тасқыны кезінде бөгет суға батып, қақпалары бітелді. Оларды ашуға тырысқан кезде бөгеттің авторы Джон Лэнгдон мүгедек болып қалды. "Попей" қайықтары – Эльдер паркі мен Аделаида зообағы арасындағы көлде жүретін жеке меншік демалыс паромдары. Бірінші қайық 1935 жылы Гордон Уоттс тарапынан Торренс көлінде суға жіберілді. Ол Торренс өзенінің жағасында салынған, 8 метрлік, 20 жолаушыға арналған қайық болды. Уоттс 1948 жылы бұрынғы Glenelg круиздік қайығын сатып алып, оны Popeye 2 ретінде пайдалануға берді. Келесі екі жылда Порт-Аделаидада үш жаңа жарх (jarrah) ағашынан жасалған қайықтар салынды. Олардың әрқайсысы 40 жолаушыны тасымалдайтын және Popeye 3-тен Popeye 5-ке дейін нөмірленді. Попейс қайықтарымен Эльдер паркінен зообаққа сапар жасау отбасылық демалыстың бағалы бөлігіне айналды, ал қайықтарда тойлар және басқа да шаралар өткізілді. 1962 жылдың наурыз айында өзен жағасындағы "Jolley's Boathouse" мейрамханасының иесі Кит Альтман Попейс қайықтарын сатып алып, өзенге демалыс үшін жалдауға арналған қайықтарды енгізді. 1977 жылдың наурыз айында Попейс қайықтары королева Елизавета II және Принц Филиппті, содан кейін Попей 4-те хорды тасымалдады. 1982 жылы премьер-министр Малкольм Фрейзер ағаш қайықтардың орнына Popeyes I, II және III деп аталған үш жаңа шыны талшықтан жасалған модельдерді ресми түрде іске қосты.

The Torrens Lake was created in 1881 with the construction of a weir, landscaping of Elder Park and modification of the river's bank and surrounds into an English formal park. The lake forms a centrepiece of many Adelaide events and postcard scenes. Elder Park with its iron rotunda was opened on 28 November 1882. The Rotunda is a largely Glasgow built iron bandstand which was funded by Sir Thomas Elder, the park being named after him. In 1867, prison labour from nearby Adelaide Gaol was used to build a wooden dam near the site of the current weir. The dam was poorly constructed and almost immediately the Torrens washed it away. Construction of a permanent concrete weir was begun in November 1880 and completed, at a cost of £7,000, in 1881. The sluice gates were closed to begin filling the Torrens Lake on 1 July 1881. At the lake's official opening on 21 July 1881 an estimated 40,000, almost the entire population of Adelaide, attended. During the 1889 flood, the weir was overwhelmed, its gates jammed, and in trying to free them the weir's designer John Langdon was crippled. The "Popeye" boats are privately owned recreational ferries that operate on the lake between Elder Park and the Adelaide Zoo. The first boat was launched on the Torrens Lake by Gordon Watts in 1935. It was a 25 feet (8 m) boat, built on the banks of the Torrens to hold up to 20 passengers and named Popeye 1. Watts purchased a former Glenelg cruise boat in 1948 and placed it in service as Popeye 2. Over the next two years three new jarrah hulled boats were built at Port Adelaide; carrying 40 passengers each they were numbered Popeye 3 through Popeye 5. Trips on the Popeyes from Elder Park to the zoo became a treasured family outing and the boats hosted weddings and other events. In March 1962 Keith Altman, owner of riverside eatery "Jolley's Boathouse", took over the Popeyes and introduced recreational paddle boats to the river. The Popeyes had a brush with royalty in March 1977 with Popeye 5 ferrying Queen Elizabeth II and Prince Philip followed by a choir in Popeye 4. Prime Minister Malcolm Fraser officially launched three new fibreglass models named Popeyes I, II and III in 1982 as the wooden boats' replacements.

Суды пайдалану

Аделаиданың алғашқы күндері Торренс суға шомылу, мал суару, қоқыс тастау, сумен жабдықтау және, іс жүзінде, кәріз және су жинағыш ретінде пайдаланылды. Бұл денсаулық сақтау саласында түрлі мәселелерге әкелді. Соңында, 1839 жылы дизентериядан бір күні бес бала қаза болғанда, губернатор Гаулер Торренсте 1 миль (2 км) радиуста шомылуға, киім жууға және жануарлардың денелерін тастауға тыйым салды. Өзен суының сапасын жақсартуға сумен жабдықтау әдістері де көмектеспеді. Су тасымалдаушылар Торренске су арбаларын толтыру үшін кіретін. Бұған жол бермеу үшін 1852 жылы мемлекеттік басқару бумен жұмыс істейтін сорғылармен және су сақтау ыдысымен жабдықталған нысан салды, содан кейін су тасымалдаушылар осы ыдыстарды толтыратын. 1856 жылғы «Су шаруашылығы заңы» Торренстің жоғары ағысын сумен жабдықтау мақсатында бөгеуге мүмкіндік берді. Нәтижесінде құрылған «Су комиссиясы» келесі жылы Кемпбелтаунның жанында, Аделаидадан 7 миль (11 км) қашықтықта су жинағыш бөгетіне негіз салуды ұйымдастырды. Геологиялық жағдайдың қолайсыздығы және Фрост пен Уотсон мердігерлерінің нашар жұмысы 1858 жылдың шілдесінде бөгеттің сумен шайылып кетуіне және құрылыс алаңының тасталып қалуына әкелді. Инженер Гамильтонның орнын Джон Ингленд басты. Үкімет содан кейін Су шаруашылығы департаментін құрды, ол 1859 жылы қаладан 10 миль (16 км) қашықтықтағы Торндон паркінде бөгет құрылысын бастады. Бөгет 1860 жылдың 4 маусымында аяқталды және желтоқсан айында су құбырлар арқылы су беру басталды. Арнайы комиссия инженер Инглендтің мердігерлерге артық төлегенін анықтады және ол отставкаға кетуге мәжбүр болды. Су бөгетте жиналып, Торндон паркі су қоймасына, содан кейін Кент Таундағы су мұнарасына жеткізілді. Кент Таун қоймасынан су қолмен басқарылатын жүйе арқылы таратылды және алғашқы алты жыл бойы есептегіштер қолданылмады. Алты жыл ішінде Аделаида мен Порт-Аделаиданың 20 мың азаматы Торренс өзенінен келген су желісіне қосылды. 1872 жылы Аделаида төбелерінің етегіндегі Хоуп-Вэлли су қоймасы аяқталды, ол су құбыры және туннель арқылы сумен жабдықталды. 1861 жылы қазіргі Парламент ғимаратының солтүстігінде қоғамдық моншалар салынды. Олар Торренс өзенінен сумен жабдықталды және 1940 жылы соңғы жаңартуға дейін, олимпиадалық бассейн мен сүңгуір мұнарасымен жаңартылды. 1970 жылы моншалар Аделаида фестиваль орталығына орын беру үшін бұзылды. Миллбрук су қоймасы 1913 жылдан 1918 жылға дейін Аделаида төбелерінде салынды, нәтижесінде Миллбрук қаласы су астында қалды. Жер бөгеті Гумерача өзеніндегі бөгеттен бір шақырымдық туннель арқылы су алды, оның биіктігі Аделаиданың шығыс аудандарына гравитациялық түрде су жеткізуге мүмкіндік берді.

In the early days of Adelaide, the Torrens was used for bathing, stock watering, rubbish disposal, water supply and as a de facto sewer and drainage sump. This led to a range of health issues until finally, in 1839, when a dysentery outbreak killed five children in one day, Governor Gawler forbade bathing, clothes washing and the disposal of animal carcases in the Torrens within 1 mile (2 km) of town. The quality of the river's water was not helped by water supply methods. Carters used to drive water carts into the Torrens to refill. To prevent this the State Government in 1852 built a facility with steam powered pumps and water storage, from which the carters then filled their casks. The "Waterworks Act" of 1856 was passed to enable damming of the upstream Torrens for water supply purposes. The resulting "Water Commission" arranged the following year for foundations to be laid for a water supply weir 7 mile (11 km) from Adelaide near Campbelltown. Unsuitable geology and shoddy work by contractors Frost & Watson led to it being washed away in July 1858 and the site abandoned. Engineer Hamilton was replaced by John England. Government then created a Waterworks Department, which started construction of a weir 10 mile (16 km) from the city and reservoir at Thorndon Park in 1859. The weir was completed on 4 June 1860 and the reservoir began supplying piped water in December. Engineer England was found by a Select Committee to have overpaid the contractors and forced to resign. The water was captured at the weir, piped for storage to the Thorndon Park Reservoir then to a water tower at Kent Town. Water from Kent Town storage was distributed via a manually controlled water system, unmetered for its first six years. Within six years 20,000 citizens in Adelaide and Port Adelaide were connected to reticulated water from the Torrens. By 1872, the Hope Valley Reservoir in the foothills of the Adelaide Hills was completed as a storage reservoir, supplied via an aqueduct and tunnel. Public baths were built in 1861 just north of the current Parliament House. They were supplied with reticulated water from the Torrens and progressively upgraded with the last change a 1940 remodelling including an Olympic size swimming pool and diving tower. The baths were demolished in 1970 to make way for the Adelaide Festival Centre. The Millbrook Reservoir was constructed high in the Adelaide Hills from 1913 to 1918 submerging the town of Millbrook. An earth bank dam fed by mile long tunnel from a weir on the river at Gumeracha, its elevation allows gravity supply of water to Adelaide's eastern suburbs.

Флора мен фауна

Өзен бұрын яббилер, мидиялар және ұсақ балықтармен тамақ көзі болған, бірақ су сапасының нашарлауы, өзеннің ортасының өзгеруі және еуропалық балық түрлерінің енгізілуі жануарлар әлемінің саны мен түрлерінің азаюына алып келді. Жоғарғы өзен бойында кең таралған жергілікті қамыстар, құрақтар және қамысшөптер – бұршақ қамыс, түйінді қамыс, үшкір қамыс, қарапайым қамыс, теңіз қамысы және ақшыл қамыс. Өзен жағалауларында қызыл эвкалипт (Eucalyptus camaldulensis) және көк эвкалипт (Eucalyptus leucoxylon) ағаштары кездеседі, бірақ еуропалық саяхатшылар көрген орманға қарағанда сирек. Әлі де көптеген түпкілікті өсімдік түрлері сақталған: Шеак (Casuarina stricta), жергілікті шие (Exocarpos cupressiformis), жергілікті қарағай (Callitris preissii) және Австралияның гүлдік символы – алтын акация (Acacia pycnantha).

Бүгінгі өзен

Өзен бастауынан Батысқа қарай Бёрдвуд және Гумерача арқылы ағып өтеді. Содан кейін Торренс шатқалы арқылы төмен қарай Ательстондағы Аделаида қалалық аймағына кіреді, оның бір бөлігі О Бахн автобус магистралімен қатар жүреді. Өзен қала орталығы мен Солтүстік Аделаида арасынан өтеді, Аделаида зообағы мен Аделаида түрмесінің қарсы жағындағы бөгет арасында Торренс көлін құрайды. Содан кейін өзен Хенли Бич Саутқа дейін қалған сегіз шақырымды жалғастырады, Gulf St Vincent шығанағына құрылған арна арқылы құйылады. Аделаиданы сумен қамтамасыз ететін Хоуп-Вэлли, Миллбрук және Кенгуру-Крик суқоймалары өзен ағынын жинақтайды. Бұл суқоймалар Аделаида тауларының су жиналатын аймағының бір бөлігін құрайды, ол Аделаиданың су қажеттілігінің 60%-ын орташа жылда қамтамасыз етеді. Аделаида қалалық кеңесі қаланың төңірегіндегі саябақтарды суару үшін төменгі өзеннен суды пайдаланады. Төменгі өзендегі қоқыс жиналуын көптеген жинау торларымен бақылайды, ал шөгінділер мен басқа да ластаушы заттар жасалған батпақты жерлер арқылы сүзіледі. Австралиядағы ең көне сызықты өзен саябағы өзеннің қалалық бөлігін шектейді. Саябақтың ұзындығы 35 шақырым, онда көптеген ойын алаңдары, жаяу жолдары және велосипед жолдары бар. Көлдің оңтүстік жағалауында, Аделаида фестиваль орталығымен іргелес орналасқан Елдэр паркі жыл сайынғы «Австралияның дәмі» фестивалі, жыл сайынғы «Шам жарығындағы әндер» мерекесіндегі Рождество әндерін бірге орындау және жыл бойы басқа да қоғамдық шаралар үшін пайдаланылады. «Попай» туристік қайықтары, шағын ескек қайықтары және көлдегі қара құйрық аққулары аймақтың символы болып табылады және қаланың суреттерінде жиі кездеседі. Қазіргі таңда табиғи өзен ағыны шектеулі болғандықтан және жаңбыр суларымен келген органикалық заттардың болуына байланысты төменгі өзен (әсіресе көл) көктем мен жаз айларында көбінесе балдырлардың гүлуымен және E. coli бактерияларының жоғары деңгейімен ластанады. Өзен суының сапасын жақсарту үшін көптеген топтар құрылды, оның ішінде 2006 жылы Қоршаған орта және табиғатты қорғау министрі құрған топ. Көптеген адамдар өзенді демалыс үшін пайдаланады, өзен жағалауындағы жаяу жолдар велосипедшілер мен жүгірушілермен толы болады. Көлде жыл бойы қайықпен жаттығу жасайды, Аделаида университетінің қайық клубы, Аделаида қайық клубы және жыл сайынғы «Head of the River» жарысына қатысатын орта мектептердің қайық үйлері сияқты көптеген клубтар оның жағалауында орналасқан. Жыл сайынғы жаз айларында Торренс көлінде бірнеше қайық регаталары өткізіледі, олар клубтар мен мектеп командалары арасында өткізіледі.

From its source the river flows westwards through Birdwood and Gumeracha. It then continues down through Torrens Gorge entering suburban Adelaide at Athelstone with some of its path paralleled by the O Bahn Busway. It passes between the city centre and North Adelaide, forming the Torrens Lake between the Adelaide Zoo and a weir opposite Adelaide Gaol. The river then continues the remaining eight kilometres to the sea at Henley Beach South, emptying into Gulf St Vincent via a constructed outlet. Hope Valley, Millbrook and Kangaroo Creek Reservoirs, which provide water storage for Adelaide, capture the river's flow. These reservoirs form part of the Adelaide Hills catchment, which supplies 60% of Adelaide's water needs in an average year. Adelaide City Council uses water from the lower river to irrigate the city's surrounding parklands. Rubbish accumulation in the lower river is controlled with numerous collection racks, and sediments and other pollutants are filtered through constructed wetlands. The earliest linear river park in Australia bounds the suburban end of the river. The park is 35 km long with numerous playgrounds walkways and bicycle tracks. On the south bank of the lake, adjacent to the Adelaide Festival Centre, Elder Park is used for the annual Tasting Australia festival, mass singing of christmas carols at the annual "Carols by Candlelight", and other public events throughout the year. The Popeye tourist boats, small paddle boats and Black Swans of the lake are icons of the area and frequently featured in postcard photographs of the city. Due to now limited natural river flow and stormwater born organic material, the lower river, (particularly the lake), is often polluted with algal blooms and significant levels of E. coli bacteria in spring and summer. Numerous taskforces have been formed to improve the river's water quality, including one created in 2006 by the Minister for the Environment and Conservation. The river is a used by many for recreation, with the footpaths on the riverbanks often filled with cyclists and joggers. Rowers use the lake for training all year round, and many clubs such as the Adelaide University Boat Club, the Adelaide Rowing Club, and the boat houses of the secondary schools which participate in the annual Head of the River are located upon its banks. Several rowing regattas are held on the Torrens Lake course in the summer months of each year, contested by both club and school crews.