Кіріспе

Экономикалық эксперименттердегі ойын. Ультиматум ойыны – экономикалық эксперименттерде кеңінен қолданылатын құрал. Алғашқы сипаттамасы 1961 жылы Нобель сыйлығының лауреаты Джон Харсаньиге тиесілі. Бір ойыншы, ұсынушы, белгілі бір сомада ақшамен қамтамасыз етіледі. Ұсынушының міндеті – осы ақшаны екінші ойыншымен, жауап берушімен (жалпы соманы білетін) бөлісу. Ұсынушы шешімін хабарлағаннан кейін, жауап беруші оны қабылдауға немесе қабылдамауға құқылы. Егер жауап беруші қабылдаса, ақша ұсынылған пропорцияда бөлінеді; егер жауап беруші бас тартса, екі ойыншы да ештеңе алмайды. Екі ойыншы да жауап берушінің ұсынысты қабылдауының немесе қабылдамауының салдарынан бұрын хабардар болады.

Тепе-теңдік талдау

Түсіндіруді жеңілдету үшін жоғарыда көрсетілген қарапайым мысалды қарастыруға болады, онда ұсыныс жасаушының екі нұсқасы бар: әділ бөлу немесе әділ емес бөлу. Осы бөлімде келтірілген аргументті ұсыныс жасаушы көптеген бөліктердің арасынан таңдауға болатын жалпы жағдайға дейін кеңейтуге болады. Нэш тепе-теңдігі – бұл стратегиялар жиынтығы (осы жағдайда ұсыныс жасаушы үшін біреу, жауап беруші үшін біреу), онда ешбір жеке тарап стратегияны өзгерту арқылы өзінің пайдасын арттыра алмайды. Егер ұсыныс жасаушы әрқашан әділетсіз ұсыныс жасаса, жауап беруші әрқашан ұсынысты қабылдау арқылы ең көп пайда көреді, ал ұсыныс жасаушы өзінің пайдасын барынша арттырады. Жауап берушіге тіпті әділетсіз ұсыныстарды қабылдау пайдалы болғанымен, жауап беруші әділ ұсыныс жасаушыны әділ ұсыныс жасауға итермелеу үшін әділетсіз бөліктерді жиі қабылдамау стратегиясын қолдана алады. Ұсыныс жасаушының стратегиясын өзгерту оның пайдасын төмендетеді. Жауап беруші стратегияны өзгерту арқылы сол деңгейдегі немесе одан төменгі деңгейдегі пайданы алады. Осылайша, бұл ойын үшін Нэш тепе-теңдігінің екі жиынтығы бар: ұсыныс жасаушы әрқашан әділетсіз ұсыныс жасайды, ал жауап беруші әрқашан әділетсіз ұсынысты қабылдайды (ұсыныс жасаушы ешқашан әділ ұсыныс жасамайды, сондықтан жауап беруші орташа пайдаға әсер етпей, кез келген жиілікпен әділ ұсыныстарды қабылдай алады); ұсыныс жасаушы әрқашан әділ ұсыныс жасайды. Жауап беруші әділ емес ұсыныстарды жиі қабылдамау арқылы әділ ұсыныстарды кем дегенде әділ емес ұсыныстармен салыстырылатын тиімді етеді және әрқашан әділ ұсыныстарды қабылдайды. Алайда, Нэш тепе-теңдігінің бірінші жиынтығы ғана толыққанды тепе-теңдік тұжырымын қанағаттандырады. Ойынды екі кіші ойынға бөлуге болады: ұсыныс жасаушы әділ ұсыныс жасайтын кіші ойын және ұсыныс жасаушы әділ емес ұсыныс жасайтын кіші ойын. Толыққанды кіші ойын тепе-теңдігі – бұл әрбір кіші ойында Нэш тепе-теңдігі болған және ойыншылардың одан ауытқуға қызығушылығы болмайтын жағдай. Екі кіші ойында да жауап берушіге ұсынысты қабылдау пайдалы. Сондықтан, жоғарыдағы Нэш тепе-теңдігінің екінші жиынтығы толыққанды кіші ойын тепе-теңдігі емес: жауап беруші кіші ойынның бірі үшін жақсырақ стратегияны таңдай алады.

Көп мәнді немесе үздіксіз стратегиялар

Ультиматум ойынының ең қарапайым нұсқасында ұсынушы үшін екі стратегия бар: әділ және әділетсіз. Көбірек реалистік нұсқада көптеген ұсыныстар болуы мүмкін. Мысалы, бөлісетін зат 100 центтік доллар банкноты болуы мүмкін, онда ұсынушының стратегиялар жиыны 0 мен 100 арасындағы барлық бүтін сандардан, оның ішінде ұсыныс ретінде таңдау үшін S санынан тұрады. Бұл жағдайда екі кіші ойынның толық тепе-теңдігі болады: (Ұсынушы: S=0, Қабылдаушы: Қабылдау), бұл әлсіз тепе-теңдік, себебі қабылдаушы өзінің екі мүмкін стратегиясының арасында айырмашылықты сезінбейді; және күшті тепе-теңдік (Ұсынушы: S=1, Қабылдаушы: S>=1 болса қабылдау, ал S=0 болса қабылдамау). Ультиматум ойыны көбінесе үздіксіз стратегиялар жиынын пайдалана отырып да модельделеді. Егер ұсынушы қабылдаушыға бөліп беру үшін S үлесін таңдаса, онда S 0 мен 1 арасындағы кез келген нақты сан болуы мүмкін. Егер қабылдаушы ұсынысты қабылдаса, ұсынушының пайдасы (1-S) және қабылдаушының пайдасы S болады. Егер қабылдаушы ұсынысты қабылдамаса, екі ойыншы да 0 пайда алады. Бірегей кіші ойынның толық тепе-теңдігі (S=0, Қабылдау) болып табылады. Бұл әлсіз, себебі қабылдаушының қабылдауы немесе қабылдамауы нәтижесінде 0 пайда алады. S > 0 болатын ешқандай үлес толық тепе-теңдік емес, себебі ұсынушы S' = S-ке өте кішкентай өзгеріс жасай алады, ал қабылдаушының ең жақсы жауабы әлі де қабылдау болады. Әлсіз тепе-теңдік – стратегиялық кеңістіктің үздіксіздігінен туындаған жағдай.

Эксперименттік нәтижелер

Ультиматум ойынының алғашқы эксперименталды талдауын Вернер Гют, Рольф Шмитбергер және Бернд Шварц жасаған: олардың эксперименттері әртүрлі жағдайларда кеңінен қайталанды. Бір ортақ әлеуметтік топтың мүшелері арасында (мысалы, ауыл, ру, ұлт, адамзат) адамдар "әділ" (яғни 50:50) бөлісті ұсынады, ал 30%-дан төмен ұсыныстар көбінесе қабылданбайды. Монозиготалық және дизиготалық егіздерді зерттеудің шектеулі бір зерттеуінде генетикалық айырмашылықтар әділетсіз ұсыныстарға реакцияға әсер етуі мүмкін екені айтылды, бірақ зерттеу орталық факторларға тиісті бақылау жасауға қол жеткізбеді. Сондай-ақ, жауап берушінің шешімін кейінге шегеру адамдардың "әділетсіз" ұсыныстарды жиі қабылдауына себеп болады. Жай шимпанзелер адамдар сияқты, шимпанзелер арасындағы тікелей өзара әрекеттесуді қамтитын ультиматум ойынының бір түрінде әділ ұсыныстар жасады. Дегенмен, 2012 жылдың қарашасында жарияланған тағы бір зерттеуде екі шимпанзе түрі де (жай шимпанзелер мен боноболар) механикалық құралды пайдалана отырып, әділетсіз ұсыныстарды қабылдамады.

Мәдениеттер арасындағы айырмашылықтар

Кейбір зерттеулер мәдениеттер арасында ең көп қабылданатын және ұсынушының кірісін ең көп арттыратын ұсыныстарда маңызды айырмашылықтарды анықтады. 15 кішкентай қоғамды зерттеудің бірінде, сыйлық беру дәстүрі бар мәдениеттерде ұсыныс жасаушылар жоғары ұсыныстар жасауға бейім болды, ал жауап берушілер анонимділікке қарамастан жоғары ұсыныстарды жиі қабылдамайтын. Ал басқа қоғамдарда төмен ұсыныстар күтіліп, қабылданатын, авторлардың пікірінше, бұл әрбір топта сыйлық беру мен алудың әлеуметтік статусымен байланысты болуы мүмкін. WEIRD (Батыс, білімді, индустриалды, бай, демократиялық) қоғамдарынан келген ұсынушылар мен жауап берушілер көбінесе тең бөлісуге келіседі.

Фрейминг әсерлері

Кейбір зерттеулер ойын нәтижелеріне қалыптастырудың (фреймингтің) маңызды әсерін анықтады. Нәтижелер ұсынушының рөлін сыйлау, бөлісу, тартып алу ретінде немесе ойынды кездейсоқ табыс ойынына қарсы күнделікті мәміле ретінде сипаттауға байланысты өзгеріп шығуы мүмкін.

Түсіндірмелері

Жоғары аралас нәтижелер, диктатор ойынындағы ұқсас нәтижелермен бірге, рационалды, пайдалылықты максимизациялайтын, жеке шешімдер туралы Homo economicus болжамдарына дәлел ретінде де, қарсы дәлел ретінде де қарастырылды. Оң ұсынысты қабылдамау, бір нәрсе алудың орнына ештеңе алмауды таңдау, сондықтан бұл адам тек экономикалық пайдасын максимизациялауға ұмтылмауы керек, егер әлеуметтік, психологиялық және әдістемелік факторлардың (мысалы, бақылаушының әсері) экономикалық қолданысын ескермесе. Бұл мінез-құлықты түсіндіруге бірнеше әрекет жасалды. Кейбіреулер адамдардың күтілетін пайдалылықтарын максимизациялап жатқанын айтады, бірақ ақша күтілетін пайдалылыққа тікелей ауыспайды. Мүмкін, адамдар жазалаудан психологиялық пайда көреді немесе төмен ұсынысты қабылдаудан психологиялық зиян шегеді. Сондай-ақ, екінші ойыншы ұсынысты қабылдамау құқығын пайдаланып, бірінші ойыншыға қарсы күш ретінде қолданып, оны әділ болуға итермелейді. Ультиматум ойынының классикалық түсіндірмесі, жалпы мінез-құлықты шамалайтын жақсы қалыптасқан эксперимент ретінде, жиі рационалды мінез-құлықтың белгілі бір дәрежеде дұрыс екеніне, бірақ шешім қабылдаудың қосымша факторларын қамтуы керек деген қорытындыға әкеледі. Әдептік экономикалық және психологиялық тұжырымдар екінші ойыншылардың 50%-дан кем сома ұсынған ұсыныстарды екі себептің бірінен бас тартатынын көрсетеді. Алтруистік жазалау есебі бас тартулардың альтруизмнен туындайтынын көрсетеді: адамдар бірінші ойыншыға сабақ беру үшін әділетсіз ұсыныстарды қабылдамайды, осылайша оның болашақта әділетсіз ұсыныс жасауының ықтималдығын азайтады. Осылайша, бас тартулар екінші ойыншының немесе болашақтағы басқа адамдардың пайдасына жасалады. Керісінше, өзін-өзі бақылау есебі бас тартулардың әділетсіз ұсыныс жасағаны үшін бірінші ойыншыны жазалауға деген құштарлықты тежемеу болып табылатынын көрсетеді. Morewedge, Krishnamurti және Ariely (2014) алкогольді ішімдікке салынған қатысушылардың салауатты қатысушыларға қарағанда әділетсіз ұсыныстарды қабылдамау ықтималдығы жоғары екенін анықтады. Мас болу шешім қабылдаушылардың күшті реакциясын күшейтуге бейім болғандықтан, бұл нәтиже альтруистік жазалау есебіне қарағанда өзін-өзі бақылау есебін қолдайды. Әлеуметтік-когнитивтік нейробиологиялық зерттеулер осы тұжырымдаманы қолдайды. Алайда, бірнеше бәсекелестік модельдер ойыншылардың мәдени артықшылықтарын ойыншылардың оңтайландырылған пайдалы функциясы ішінде пайдалануды, микроэкономиканың ерекшелігі ретінде пайдалылықты максимизациялайтын агентті сақтау үшін ұсынады. Мысалы, зерттеушілер моңғолдықтардың тең емес бөліктерді қабылдағанын білгенмен, тең бөліктерді ұсынуға бейім екенін анықтады. Басқалары жауап берушінің әлеуметтік мәртебесі төлемнің бір бөлігі болуы мүмкін деп ұсынды. Қорытындыны пайдалылықты максимизациялаумен интеграциялаудың тағы бір жолы – теңсіздікті жек көру моделі (әділеттілікті артық көру). Тіпті анонимді бір рет отыру жағдайында да экономикалық теорияның ұсынысы бойынша ақшаны ең аз аудару және қабылдау нәтижелерін ойыншылардың 80%-дан астамы қабылдамайды. Бастапқыда өте танымал болған түсіндірме – «оқу» моделі, онда ұсыныстардың ойын стратегиясын меңгерген кезде толыққанды Нэш тепе-теңдігіне (шамамен нөлге) қарай ыдырауы болжалданды; бұл ыдырау басқа қайталанатын ойындарда көрінеді. Алайда, бұл түсіндірме (шектеулі рационалдық) кейіннен эмпирикалық дәлелдемелердің негізінде жиі ұсынылмайды. Гипотеза бойынша (мысалы, Джеймс Суровецкий), өте тең емес үлестірулер тек ұсыныстың абсолютті сомасы төмен болғандықтан қабылданбайды. Бұл тұжырымдама бойынша, егер бөлінетін сома 10 миллион доллар болса, 1 миллион доллар ұсынысты қабылдамаудың орнына 9:1 бөлінеді. Негізінде, бұл түсіндірмеде, инвентаризацияның абсолютті мөлшері стратегиялық оңтайлы мінез-құлықты жасауға жеткілікті емес. Алайда, көптеген эксперименттер өткізілді, онда ұсынылған сома едәуір болды: Камерон мен Хоффман және басқалар зерттеулері АҚШ-тағыға қарағанда Индонезияда жан басына шаққандағы орташа табыс әлдеқайда төмен болған 100 АҚШ доллары ойын кезінде де жоғары ставкалар ұсыныстарды тең бөлуге жақындататынын анықтады. Бұл деңгейдегі ұсыныстардан бас тартулар тәуелсіз, АҚШ-тағыдай Индонезияда да 30 АҚШ долларынан бас тартылады, тіпті бұл Индонезияда екі апталық жалақыға тең болса да. Алайда, 2011 жылғы зерттеулерде 40 апталық жалақыға дейінгі ставкалармен Индияда «ставкалар жоғарылаған сайын бас тарту деңгейі нөлге жақындайды» деп көрсетілді. Бұл зерттеуде ұсыныс берушілерге берілген нұсқаулар «жауап берушінің мақсаты эксперименттен барынша көп ақша табу болса, олар өте төмен болса да, оң табыс беретін кез келген ұсынысты қабылдауы керек» екенін нақты айтады, осылайша ойынды таза ақшалай тұрғысынан қарастырады.

Неврологиялық түсіндірмелер

Ультиматум ойынында жомарт ұсыныстар (ең төменгі қабылданатын ұсыныстан жоғары ұсыныстар) жиі кездеседі. Зак, Стэнтон және Ахмади (2007) екі фактор жомарт ұсыныстарды түсіндіре алатынын көрсетті: эмпатия және перспективаны қабылдау. Олар эмпатияны интраназальдық окситоцин немесе плацебо (қорлау) арқылы өзгертті. Перспективаны қабылдауға әсер ету үшін қатысушылардан ультиматум ойынында 1-ойыны және 2-ойыны ретінде таңдау жасауын сұрады, содан кейін олар кездейсоқ түрде осы екі рөлдің біріне бекітілді. Окситоцин плацебоға қарағанда жомарт ұсыныстарды 80%-ға арттырды. Окситоцин диктатор ойынындағы (алтруизмді өлшеуге арналған) ең төменгі қабылдау шегіне немесе ұсыныстарға әсер етпеді. Бұл эмоциялардың жомарттықты қозғайтынын көрсетеді. Ультиматум ойынындағы бас тартулар, тартымсыз ұсыныстарға туындаған жағымсыз физиологиялық реакциялармен байланысты. Санфей және авторлардың жасаған миді бейнелеу экспериментінде, тартымсыз ұсыныстар (әділ және өте әділ ұсыныстармен салыстырғанда) мидың бірнеше аймақтарын, әсіресе алдыңғы аралдық қабықты, яғни ішкі теріс сезімдермен байланысты аймақты әртүрлі белсендірді. Егер ультиматум ойынының 1-ойыны тартымсыз ұсынысқа осы реакция күтілетінін білсе, олар жомарт болуы мүмкін. Ойын кезінде рационалды шешімдер қабылдау тәжірибелі буддалық медитаторлардың арасында жоғары болғандығы анықталды. fMRI деректері медитаторлардың артқы аралдық қабықты (интероцепциямен байланысты) әділетсіз ұсыныстар кезінде пайдаланатынын және бақылау тобымен салыстырғанда алдыңғы аралдық қабықтағы белсенділіктің төмендеуін көрсетеді. Серотонин деңгейі жасанды түрде төмендетілген адамдар, қалыпты серотонин деңгейі бар ойыншыларға қарағанда әділетсіз ұсыныстарды жиірек қабылдамайды. Вентромедиальды префронталды қабықта зақымданулары бар адамдар әділетсіз ұсыныстарды қабылдамайтыны анықталды. Бұл сыйақының абстрактілілігі мен кешіктірілуіне байланысты болуы мүмкін, ұсыныстың әділетсіздігіне эмоционалдық реакцияның күшеюінен емес.

Эволюциялық ойын теориясы

Басқа авторлар эволюциялық ойын теориясын ультиматум ойынындағы мінез-құлықты түсіндіру үшін пайдаланды. Қарапайым эволюциялық модельдер, мысалы, репликатор динамикасы, әділ ұсыныстардың немесе бас тартудың қалай пайда болғанын түсіндіре алмайды. Осы авторлар әділ мінез-құлықты түсіндіру үшін одан да күрделі модельдер жасауға тырысты.

Әлеуметтануға қолдану

Ультиматум ойыны әлеуметтік тұрғыдан маңызды, себебі ол адамдардың әділетсіздікті қабылдауға құштар еместігін көрсетеді. Шағын ұсыныстарды қабылдамауға бейімділік таныту құрмет ұғымымен де байланысты болуы мүмкін. Адамдардың "бірлескен" жобалардан күтілетін сыйлықтың әртүрлі бөлінуіне төзу деңгейі теңсіздікке алып келеді, бұл ірі корпорациялардың басқару буындары арасында өлшенгенде экспоненциалды түрде өседі. Сондай-ақ қараңыз: Компания ішіндегі теңсіздікке қарсылық.

Тарих

Ультиматум ойынының алғашқы сипаттамасын 1961 жылы Нобель сыйлығының лауреаты Джон Харсаньи жасады, ол Томас Шеллингтің 1960 жылғы "Көрестік стратегиясы" кітабына жасаған түсіндірмесінде оның үстемдік әдістерімен шешілуі туралы айтады. Харсаньи былай дейді: "Бұл принциптің маңызды қолданысы – ультиматум ойындары, яғни ойыншылардың біреуі ауыр жазалау шарасымен алдын ала өзін міндетті түрде белгілі бір талапты (оның ультиматумы деп аталады) қабылдауға бекіте алады. Осының салдарынан, бірінші ойыншының өзін ең жоғары талапқа, яғни қабылданатын ең шекті талапқа міндеттеуі рационалды болады". Джош Кларк ойынға қазіргі қызығушылықты Ариэль Рубинштейнге байланыстырады, бірақ ең танымал мақала – Гут, Шмиттбергер және Шварцтың 1982 жылғы тәжірибелік талдауы. Ультиматум ойынының нәтижелері тұтынушылардың рационалды және пайданы максималдауға ұмтылатындығы туралы дәстүрлі экономикалық қағидаға қарсы келді. Бұл адам психологиясын зерттеуге жол ашты. Ультиматум ойыны дамығаннан бері ол танымал экономикалық экспериментке айналды және Мартин Новак, Карен М. Пейдж және Карл Сигмундтың мақаласында "Тұтқынның дилеммасымен салыстырғанда, көзге көрінетін иррационалды мінез-құлықтың көрнекті мысалы ретінде жылдам дамып келеді" делінген.

Нұсқалар

"Бәсекелі ультиматум ойынында" көптеген ұсынушылар болады және жауап беруші олардың ең көп дегенде бір ұсынысын қабылдай алады: үштен астам (наивті) ұсынушы болғанда жауап берушіге әдетте барлық қаражат ұсынылады (ұсынушылар арасында құпия келісім болмаса, бұл Нэш тепе-теңдігі болар еді). "Тікелей сыйлықпен ультиматум ойынында" жауап беруші ұсынушыға сыйлық беруге рұхсат етіледі, бұл сенім ойынының ерекшелігі, ал жалқы үлестіру көбінесе тең болады. "Қайтымды ультиматум ойыны" ұсынушыға қаражатты қалағанша бөлуге құқық беру арқылы жауап берушіге көбірек билік береді. Ойын тек қана жауап беруші ұсынысты қабылдағанда немесе ойыннан бас тартқанда аяқталады, сондықтан ұсынушы бастапқы қаражаттың жартысынан азын алуға бейім. Толық емес ақпаратты ультиматум ойындары: Кейбір авторлар ультиматум ойынының нұсқаларын зерттеді, онда ұсынушы немесе жауап беруші бөлінетін қаражаттың көлемі туралы жеке ақпаратқа ие. Бұл тәжірибелер ультиматум ойынын келісім-шарт теориясында зерттелетін бас агент мәселелерімен байланыстырады. Пираттар ойыны Иэн Стюарттың "Пираттарға арналған жұмбақ" еңбегінде көрсетілгендей, дауыс беру құқығына ие екіден астам қатысушылары бар нұсқаны көрсетеді.