Кіріспе
Көзбен көрінбейтін ұйым – басқа ұйым құрып, оның бақылауындағы кез келген ұйым, мысалы, барлау органдары, ұйымдасқан қылмыс топтары, террористік ұйымдар, құпия қоғамдар, тыйым салынған ұйымдар, діни немесе саяси топтар, жақтаушылық топтар немесе корпорациялар. Көзбен көрінбейтін ұйымдар өздерін құрған ұйымға жатқызылмайтын іс-әрекеттер арқылы соның мүддесін қорғай алады, осылайша олар белгілі бір қызметтерін билік органдарынан немесе қоғамдықтан жасырады. Тәуелсіз ерікті ұйымдар немесе қайырымдылық қорлар сияқты көрінетін ұйымдар "көзбен көрінбейтін топтар" деп аталады. Бизнес саласында, маска компаниялар немесе қабықша корпорациялар сияқты ұйымдар бас компанияны заңдық жауапкершіліктен қорғау үшін пайдаланылады. Халықаралық қатынастарда, қуыршақ мемлекет – басқа мемлекеттің мүддесін қорғайтын (немесе оның орнында әрекет ететін) мемлекет.
A front organization is any entity set up by and controlled by another organization, such as intelligence agencies, organized crime groups, terrorist organizations, secret societies, banned organizations, religious or political groups, advocacy groups, or corporations. Front organizations can act for the parent group without the actions being attributed to the parent group, thereby allowing them to hide certain activities from the authorities or the public. Front organizations that appear to be independent voluntary associations or charitable organizations are called front groups. In the business world, front organizations such as front companies or shell corporations are used to shield the parent company from legal liability. In international relations, a puppet state is a state which acts as a front (or surrogate) for another state.
Ұйымдасқан қылмыс
Ұйымдасқан қылмыстың көптеген операцияларында лицензиялы құмар ойындар үйлері, құрылыс компаниялары, шаштараздар мен караоке барлары, инженерлік фирмалар, мейрамханалар мен барлар, бильярд клубтары, қоқыс тасымалдау қызметтері немесе кемежайлардағы жүк тиеу кәсіпорындары сияқты заңды бизнес бар. Бұл фирмалар қылмыстық ұйымдарға заңсыз қызметтен түскен табыстарын ақтап беруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, жасанды компаниялар заңсыз құмар ойындар, қорқыту, есірткі саудасы, контрабанда және проституция сияқты заңсыз әрекеттерге жамылғы жасайды. Татуировка шеберханалары көбінесе заңсыз мотоцикл клубтарының алды қылышы ретінде қолданылады. Бордельдер заңсыз болған елдерде қылмыстық ұйымдар "массаж салоны" немесе "сауна" сияқты қызметтер ұсынатын жасанды компаниялар құрады, нәтижесінде осы елдерде "массаж салоны" немесе "сауна" сөздері бордельдің синонимі ретінде қабылданады.
Мысалдар
Колумбиялық есірткі картелі, Кали картелі, бұрын есірткі сатудан түскен ақшаны жылысу үшін Drogas La Rebaja, қазір үлкен ұлттық дәріханалар желісін, жасырын компания ретінде пайдаланған. Нью-Йорк штатының Чиктовага қаласындағы Фараонның джентльмендер клубының бас менеджері – «Заңсыздықтар» мотоцикл клубының халықаралық жетекшісі Джон Эрмин. Outlaws MC-нің көптеген мүшелері де клубта жұмыс істейді. Билік өкілдері Фараонды есірткі және адам саудасының ошағы деп сипаттайды. Клубтың иесі Питер Г. Герас-кіші, Буффало қылмыстық отбасының басшысы Джозеф А. Тодаро-кішінің немере інісі. Outlaws Motorcycle Club федералдық құқық қорғау органдарымен қылмыстық кәсіпорын ретінде танылды. 2000-жылдардың басында Black Mafia Family Атланта негізді BMF Entertainment жазбалар компаниясын кокаин сатудан түскен қаражатты жылысу үшін құрды. Бокс менеджментімен айналысатын MTK Global компаниясының иесі белгілі ирландтық қылмыскер басшысы Даниэль Кинахан. Heredia Boxing Management компаниясы MTK Global есірткі саудасынан түскен қаражатты жылысу үшін құрылған деп мәлімдейді. 2019 жылы ACT полициясы Белконнендегі Lakeside Tattoo Parlour-ды, оның Comanchero Motorcycle Club үшін ақшаны жылысу үшін пайдаланылғаны айыпталып, жапты. Татуировка салоны арқылы жылысқан ақша клубтың есірткі саудасынан түскен қаражаттан алынған.
Саентология
Саентология шіркеуі өзінің саяси мүдделерін ілгерілету, өз тобының заңдылығын арттыру және жаңа мүшелерді тарту үшін маңдай топтарды пайдаланады. ФБР-дің 1977 жылғы 8 шілдедегі шіркеу кеңселеріне жасаған шабуылдары ("Қарлы аққу" операциясы ашылғаннан кейін) басқа құжаттармен қатар, датасы көрсетілмеген "PR General Categories of Data Needing Coding" деген тақырыптағы меморандумды тапты. Бұл меморандумда "Құпия PR маңдай топтары" деп аталатын топтардың тізімі келтірілді, оның ішінде APRL тобы, "Діни бостандықты сақтау одағы" (кейін "Діни бостандықты сақтаушы американдықтар" деп аталды). Көптеген адамдар Cult Awareness Network (CAN) желісін Саентология шіркеуінің маңдай тобы деп санайды, ол бірнеше сот процестері арқылы банкротқа ұшырағаннан кейін оны қаржылық жағынан бақылауға алды. Time журналы Саентологияның тағы бірнеше маңдай топтарын анықтады, олардың ішінде: Азаматтардың адам құқықтары жөніндегі комиссиясы (CCHR), "Бақытқа жол" қоры, Қолданбалы оқу, Американың алаңдаулы кәсіпкерлер қауымдастығы және HealthMed клиникасы. Жеті жыл өткен соң "Бостон геральды" газеті "Нарконон" және "Дүниежүзілік сауаттылық жорығы" да Саентологияның маңдай топтары болғанын көрсетті. Саентологияның басқа топтарына Downtown Medical, Criminon және Жақсы өмір мен білім беру қауымдастығы (ABLE) кіреді.
Саясат
Саясатта, егер бір топтың бақылауы немесе мақсаттары адал емес деп саналса, немесе ол радикалды көзқарастарды сырттай қоғамдық қолдауға ие көрінетін, бірақ ішіндегі топтың ішінде жасыруға тырысса, онда оны «жасырын ұйым» деп атауға болады. Кейбір мүдделі топтар «астротурфинг»пен айналысады, яғни лоббилік әрекеттерді халықтық қозғалыс ретінде көрсетуге тырысады.
Коммунистік майдан
Коммунистік партиялар (әсіресе марксистік-лениндік партиялар) кейде партияның идеологиясымен толық келіспейтін, бірақ оның белгілі бір тұстарын қолдайтын (кейде "бірге жүретіндер" деп аталатын) адамдардың қолдауын алу үшін фронттық ұйымдарды пайдаланды. Фронттық ұйым көбінесе өзінің бастауын жасырады және жиі жұмысқа алу құралы ретінде қолданылуы мүмкін. Басқа марксистер жиі фронттық ұйымдарды оппортунистік деп сипаттайды. Фронттық ұйым түсінігін біртұтас фронттан (жұмысшы класының немесе социалистік партиялардың коалициясы) және халық фронтынан ажырату қажет. Біртұтас фронт та, халық фронты да әдетте өз коалициясын құрайтын топтарды ашық жариялайды.
Америка Құрама Штаттары
1955 жылы АҚШ Сенатының Ішкі қауіпсіздік жөніндегі кіші комитеті дайындаған тізімге сәйкес, Коминтерн 1930 және 1940 жылдары АҚШ-та кемінде 82 маңдай ұйым құрды. Кеңес Одағының барлау қызметі Батыс елдеріндегі көптеген бейбітшілік қозғалыстарына еніп кірді. Дүниежүзілік бейбітшілік кеңесінен басқа, маңызды коммунистік маңдай ұйымдарына Дүниежүзілік кәсіподақтар федерациясы, Дүниежүзілік демократиялық жастар федерациясы және Халықаралық студенттер одағы кірді. Ричард Феликс Стаар мына ұйымдарды да аз маңызды маңдай ұйымдар деп атады: Афро-Азия халықтарының ынтымақтастық ұйымы, Христиандық бейбітшілік конференциясы, Демократиялық заңгерлердің халықаралық қауымдастығы, Қарсылық қозғалыстарының халықаралық федерациясы, Бейбітшілік жөніндегі халықаралық институт, Журналистердің халықаралық ұйымы, Әйелдердің халықаралық демократиялық федерациясы және Ғылыми қызметкерлердің әлемдік федерациясы. Жоғарыда аталған маңдай ұйымдармен байланысты, мысалы, ғылым және әлемдік істер жөніндегі Пугаш конференциясы сияқты көптеген кішігірім ұйымдар да болды. Осы ұйымдардың қолдауымен көптеген бейбітшілік конференциялары, конгрестер мен фестивальдер ұйымдастырылды. Соңғы кезде Дүниежүзілік жұмысшылар партиясы (ДЖЖП) «Халықаралық жауап» деп аталатын соғысқа қарсы маңдай ұйым құрды. («Халықаралық жауап» енді ДЖЖП-мен тығыз байланыста емес; ол ДЖЖП-ның бір бөлігі, Социализм және азаттық партиясымен тығыз байланысты, бірақ ПСЛ ұйымда ашық рөл атқарады.) Сол сияқты, «Фашизмге қарсы бірігіңдер», «Анти-нацистік лига», «Соғысты тоқтату» коалициясы және «Құрмет» – бәрі де троцкишіл Социалистік жұмысшылар партиясының (Ұлыбритания) маңдай ұйымы ретінде сынға ұшырады. 2014 жылы Эндрю Куомо әйелдер теңдігі партиясы деп аталатын саяси партия құрды. Партия Нью-Йорк штатының сайлауалды бірігу заңдарын пайдаланып, кандидаттарға бірнеше бюллетень бойынша қатысуға және барлық дауыстарын бірге санауға мүмкіндік берді. Партияның және Куомоның сыншылары партияда белгілі бір деңгейде алдау бар екенін атап өтті, өйткені Куомо әйел емес, партия өзінің қолдау саясатында әйелдерге басымдық бермеді, ал Куомоның губернаторлық науқанының қаражаты партияның негізгі кіріс көзі болып табылады.
Ресей
1991 жылғы сәуірде КСРО Коммунистік партиясы басшылығы мен КГБ Ресейде марионеттік саяси партия – КСРО Либералды-демократиялық партиясын (ЛДПСРО) құрды, ол елдегі екінші ресми тіркелген партия болды. КГБ генералы Филипп Бобковтың сөзіне қарағанда, бұл «КГБ бақылауындағы Зубатовтың псевдо-партиясы, ол белгілі бір әлеуметтік топтардың мүдделері мен көңіл-күйін басқарды». Бұрынғы Кеңес Одағының Саяси бюро мүшесі Александр Николаевич Яковлев өзінің кітабында КГБ директоры Владимир Крючковтың Михаил Горбачевпен бірлескен отырыста марионеттік партия жобасын қалай ұсынғанын, сондай-ақ партия басшыларын іріктеу және Коммунистік партия қаражатынан қаржыландыру механизмі туралы хабарлағанын айтты. Ол сонымен қатар 1991 жылғы тамыздағы төңкеріс талпынысын қолдады.
Қытай
Біріккен майдан – Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) ықпалында немесе бақылауында болатын және оның мүдделерін ілгерілету үшін қолданылатын топтар мен маңызды тұлғалардың саяси стратегиясы және желісі. Бұл дәстүрлі түрде сегіз заңды түрде рұқсат етілген саяси партияны қамтитын халықтық майдан: Қытай Халық саяси кеңесшіл конференциясы (ҚХСК), Бүкіл Қытай өнеркәсіп және коммерция федерациясы, Халықаралық сауданы ілгерілету жөніндегі Қытай кеңесі, Бүкіл Қытай шетелден оралған қытайлар федерациясы және басқа да халықтық ұйымдар. Қытай Коммунистік партиясы Бас хатшысы Си Цзиньпиннің кезінде біріккен майданның және оның ықпал ету нысандарының көлемі мен ауқымы кеңейді. Біріккен майданды негізінен, бірақ ғана Біріккен майдан жұмыс бөлімі (БМЖБ) басқарады.
Басқа
Мұсылман әлеміндегі исламға қарсы феминистік топ та жасырын ұйым деп айыпталып отыр. Ирактағы Әйелдер Бостандығы Ұйымы Ирак Жұмысшы Коммунистік Партиясының алдынан жасалған ұйым деген айып тағылды.
Тыйым салынған жарымәскери ұйымдар
Тыйым салынған жарымәскери ұйымдар кейде ақша жинау, оппозициялық партиялармен келіссөздер жүргізу, жауынгерлерді тарту және үгіт-насихат тарату үшін жұрт алдындағы бет-бейнесін көрсету үшін көлеңкелі ұйымдарды пайдаланады. Мысалы, тыйым салынған жарымәскери ұйымдардың көбінесе ашық түрде жұмыс істейтін саяси партиялары болады, бірақ осы партиялардың өзі жиі тыйым салынады. Партиялар тар мағынада көлеңкелі ұйымдар болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін (олардың әртүрлі дербестік деңгейлері бар, ал қарым-қатынастар көбінесе жасырын болмайды), бірақ олар солай деп есептеледі, әсіресе олардың саяси қарсыластары тарапынан. Мысалы, 1980-ші жылдардағы Ирландиядағы Уақытша ИРА мен Синн Фэйн арасындағы, немесе Испаниядағы баск тобы ЭТА (жарымәскери) мен Батасуна (партия) арасындағы қарым-қатынасты қарастыруға болады. Сол сияқты, АҚШ-та Коммунистік партияның беделі төмендеген кезде, ол көбінесе көлеңкелі ұйымдар арқылы жұмыс істеді. Сонымен қатар, Уақытша ИРА есірткіге қарсы «Тікелей әрекет» деп аталатын көлеңкелі ұйымды да басқарды. Ирландиядағы «Түркістан» кезінде лоялистер де, республикашылдар да бейбіт тұрғындарға қарсы сектанттық шабуылдар жасағанда жасырын аттарды қолданды. Уақытша ИРА және Ирландия Ұлттық Азаттық Армиясы сияқты республикалық топтар азаматтарға жасалған шабуылдарға жауапкершілікті қабылдау үшін «Оңтүстік Армаг Республикалық Әрекет Тобы», «Католик Реакция Тобы» және «Халық Республикалық Армиясы» сияқты көлеңкелі аттарды қолданды. «Ольстер еріктілері» және «Ольстер Қорғаныс Одағы» сияқты лоялистер азаматтарға қарсы шабуылдар жасағанда «Протестант Әрекет Тобы», «Ольстер Азаттық Күрескерлері» және «Қызыл қол қорғаушылары» сияқты әртүрлі көлеңкелі аттарды қолданды, олардың көп бөлігі католик азаматтарына бағытталған. Германиядағы Веймар Республикасы кезінде антисемит және ұлтшыл «Консул» ұйымының «Бавария ағаш өнімдері компаниясы» деген атаумен компаниясы болған деген хабар бар.
Корпоративтік маңдай ұйымдары
Корпорациялар, азық-түлік, фармацевтика және энергетика сияқты түрлі салаларда жұмыс істейтін, өздерінің мүддесін қорғау үшін жасырын топтар құрады. Кейбір фармацевтикалық компаниялар денсаулық сақтау ұйымдары мен заң шығарушыларды өз өнімдерін қабылдауға итермелеу үшін «науқастар тобын» жамылғы ұйым ретінде құрды. Мысалы, Biogen «Қолжетімділік үшін әрекет» атты науқанын ұйымдастырды, ол өзін тәуелсіз ұйым және көптеген склерозбен ауыратын адамдардың дауысы деп таныстырды. Сайтқа кіріп, науқанға тіркелгендер бұл нағыз тәуелсіз пациенттер тобы емес екенін білмеді. Соңғы 15 жылда семіздік туралы алаңдаушылықтың күшеюі Coca-Cola компаниясына сусындарындағы қант мөлшерін азайту үшін әлеуметтік қозғалыс белсенділерінен қысым әкелді. Coca-Cola «Бірге келу» сияқты науқандары арқылы тұтынушылардың денсаулыққа пайдалы өмір салтына қатысуын жарияласа да, белсенділер Coca-Cola компаниясының әлеуметтік қозғалыс белсенділерін сынап, корпоративтік іс-әрекеттерді заңды деп санайтын жасырын топтарды қаржыландыратынын анықтады. Тұтынушылардың бостандығы орталығы (CCF) және Жаһандық энергия теңгерімі желісі (GEBN) – Coca-Cola компаниясы атынан белсенділермен жұмыс істейтін екі негізгі топ, бірақ олар Coca-Cola компаниясымен байланысты екені жарияланбады. Зерттеулер көрсеткендей, «жауапкершілікті насихаттау және тұтынушылардың таңдауын қорғау» миссиясын жүзеге асыратын CCF семіздікті «жеке жауапкершілік» деп сипаттау үшін сөздік және визуалдық стратегияларды қолданады, осылайша индустрияны корпоративтік жауапкершіліктен қорғайды. Темекі компаниялары өздерінің пікірлерін жариялауда 1980-ші жылдарға қарағанда азырақ және жасырын түрде болса да, көбінесе жасырын топтар мен дәрігерлерді пайдаланады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы темекі индустриясының темекіге қарсы шараларды әлсірету үшін көріне бермейтін ғылыми ұйымдарды қаржыландырғанын айыптады, әсіресе Халықаралық өмір ғылымдары институтын атады. Темекіге қарсы денсаулық сақтау шараларына қарсы күрестің тағы бір жолы – лоббилік әрекеттер мен науқандарға қаржы жұмсау. Мысалы, АҚШ-тағы екінші ірі темекі компаниясы RJ Reynolds 1994 жылы темекіге қатысты федералдық реттеуге қарсы күресу үшін «Үкіметті бізден алыс ұстайық» («GGOOB») деген жасырын топты құрды. Темекі индустриясымен байланысын жасырып, GGOOB темекі индустриясының дәлелдерді бұрмалау беделінен аулақ болды және қоғамдық және заңнамалық деңгейде үлкен қолдауға ие болып, темекіге қатысты кең ауқымды ережелерге қауіптің алдын алды. АҚШ-тағы корпоративтік жасырын топтардың тізімін Multinational Monitor жүргізеді. Кейбір ой-санау орталықтары корпоративтік жасырын топтар болып табылады. Бұл ұйымдар өздерін зерттеу ұйымдары ретінде таныстырады және атауларында «Зерттеу институты» сияқты сөздерді қолданады. Аты бейтараптықты білдіретіндіктен, олар өздерін қолдайтын корпорациялардың коммерциялық стратегияларын саяси лоббиден гөрі объективті әлеуметтанулық немесе экономикалық зерттеу ретінде көрсетуге мүмкіндік алады. Сонымен қатар, «Регулятивтік тиімділік орталығы» қоршаған ортаға зиян келтіретін қызметтерін реттеуді тежеуге тырысатын түрлі салалық органдардың жасырын ұйымы ретінде сынға ұшырады.
Астротурфинг
Астротурфинг – «халықтық бастамаға» негізделген сөз тіркесі. Бұл американдық термин, саясаткерге, өнімге, қызметке немесе оқиғаға қарсы спонтанды халықтық қолдаудың туындайтындай көрінуге тырысатын ресми қарым-қатынастар жобаларын сынау үшін қолданылады. Корпорациялар «астротурфинг» жасағаны белгілі, бірақ олар ғана жасаған деген айыптар бар. Соңғы жылдары талапкерлердің адвокаттары ұйымдары заңгерлік реформаға қарсы тұру үшін «Құрбандар мен отбасылар біріктігі» сияқты ұйымдар құрды.