Кіріспе
Ирландиялық физик Джордж Джонстон Стоуни (15 ақпан 1826 – 5 шілде 1911) – ирландиялық физик. Ол "электрдің негізгі мөлшер бірлігі" ретінде электрон терминін енгізгенімен әйгілі. Ол бұл ұғымды, бірақ осы атты емес, 1874 жылдан бастап қолданды, бастапқыда оны "электрин" деп атады, ал терминнің өзі 1891 жылы пайда болды. Өмірі бойы шамамен 75 ғылыми мақала жариялады.
George Johnstone Stoney FRS (15 February 1826 – 5 July 1911) was an Irish physicist. He is most famous for introducing the term electron as the "fundamental unit quantity of electricity". He had introduced the concept, though not the word, as early as 1874, initially naming it "electrine", and the word itself came in 1891. He published around 75 scientific papers during his lifetime.
Білім беру және жұмыспен қамту
Стоуни Ирландияның Мидлендс аймағындағы Оффли округіне қарасты Бирр маңындағы Оукли паркінде дүниеге келді. Стоунилер – ежелден келе жатқан англо-ирландтық әулет. Ол Дублин Тринити колледжінде білім алып, 1848 жылы бакалавр (B.A.) дәрежесін алды. 1848 жылдан 1852 жылға дейін Оффли округіндегі Бирр сарайында Росс 3-ші графы Уильям Парсонстың астрономия жөніндегі көмекшісі болып жұмыс істеді, онда Парсонс әлемдегі ең ірі телескопты – Парсонстаунның 72 дюймдік «Левиафанын» салдырды. Сонымен қатар Стоуни физика мен математиканы оқып, 1852 жылы Дублин Тринити колледжінің магистрі (M.A.) атанды. 1852 жылдан 1857 жылға дейін Стоуни Галвейдегі Корольдік колледжде физика профессоры болды. 1857 жылдан 1882 жылға дейін Ирландия Королевасы университетінің хатшысы қызметін атқарды, бұл Дублинде орналасқан әкімшілік қызмет болды. 1880-ші жылдардың басында ол Ирландиядағы мемлекеттік қызмет емтихандарын бақылаушы лауазымына ауысты, және 1893 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін осы қызметте болды. Сол жылы ол Лондонға (Англия) көшті. Стоуни 1911 жылы Лондонның Ноттинг-Хилл ауданындағы үйінде қайтыс болды. Оның осы саладағы зерттеулеріне қосқан үлесі 1897 жылы Дж. Дж. Томсонның бөлшекті ашуына негіз болды. Оның ғылыми жұмыстарын бос уақытында жүргізді. Стоуни жасаған гелиостат Ғылым мұражайының коллекциясында сақталады. Стоуни 1861 жылғы маусымда Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды, себебі ол «Толқындардың таралуы», «Калк шпатының талшықты үлгілерінде көрінетін сақиналар туралы» және «Молекулалық физика» тақырыптарындағы мақалалардың авторы болды, олар Корольдік ирланд академиясының еңбектерінде жарияланды және т.б., астрономия және жалпы физика ғылымындағы білімімен ерекше көзге түсті.
Стоуни бірліктері
Стоуни 1881 жылы табиғи бірліктер жүйесін ұсынды. Ол электролиз кезінде әсер ететін химиялық байланыс арқылы берілетін зарядтың белгілі бір мөлшері, элементтік заряд e, зарядтың бірлігі ретінде қолданылуы мүмкін екенін, ал осымен қатар басқа белгілі әмбебап тұрақтылар, атап айтқанда жарық жылдамдығы c және Ньютонның гравитациялық тұрақтысы G қолданылып, бірліктердің толық жүйесін құруға болатындығын түсінді. Ол масса, ұзындық, уақыт және электр заряды бірліктерін негізгі бірліктер ретінде шығару жолын көрсетті. Кулон заңының түріне байланысты 4πε0 тұрақтысы жасырын түрде енгізілді, мұнда ε0 – вакуумдық диэлектрлік тұрақтысы. Стоуни сияқты, Планк та бірнеше онжылдықтан кейін, табиғаттың басқа тұрақтыларын пайдаланып, ұқсас масштабтағы табиғи бірліктер жүйесін тәуелсіз түрде шығарды. Герман Вейль Стоуни ұзындығымен гравитациялық заряд бірлігін байланыстыру арқылы біріктірілген теорияны құруға маңызды әрекет жасады. Вейльдің теориясы маңызды математикалық жаңалықтарға әкелді, бірақ оның теориясы физикалық мағынасы жоқ деп саналады.
Отбасы
Стоуни өзінің туысы Маргарет София Стоуниге үйленді, одан екі ұлы мен үш қызы болды. Дублинде өткен көп жылдарының басым бөлігінде Стоуни Дублиннің Дандрум ауданында тұрды. Ол тұрған көше кейіннен оның құрметіне Стони Роуд деп аталды. Стоуни Лондонда қайтыс болғаннан кейін, оның күлі Дандрумдағы Сент-Нахи шіркеуіне қойылды. Стоунидің ұлдарының бірі, Джордж Джеральд Стоуни FRS ғалым болды. Оның қызы Флоренс Стоуни OBE радиолог болса, ал қызы Эдит – медицина физигінің алғашқы әйел өкілі деп есептеледі. Стоунидің ең белгілі туысы – оның немере інісі, Дублинде тұратын физик Джордж Фрэнсис Фицджеральд (1851–1901) болды. Оның ағасы инженер Биндон Блад Стоуни еді. Ол Алан Тьюрингтің анасы Этель Сара Тьюрингтің әкесінің екінші туысы болды.
Мұра
Стоуни 1902 жылдың маусым айында Дублин университетінен ғылым докторы (D. Sc.) құрметті дәрежесін алды. Стоуни мен Фицджеральд ғылыми мәселелер бойынша үнемі хабарласып тұрды. Бұдан өзге, саяси мәселелерде екеуі де Ирландияның өзін-өзі басқару қозғалысына қарсы күресті. Олардың саяси көзқарасы бойынша, ирландтық өзін-өзі басқарудың және кейіннен ирландтық ұлтшылдықтың рухы ғылымның рухына қайшы келді. 1882 жылы Стоуни Корольдік Ирландия университетінің хатшысы лауазымынан қанағаттанбағандықтан кетіп қалды, себебі үкімет жүйеге "діни ағымдарды" енгізу туралы шешім қабылдады; яғни, Стоуни жүйені конфессиялық емес деп сақтағысы келді, бірақ үкімет ирландтық католиктердің католик мекемелеріне қойылатын талаптарына келісті. 1902 жылы ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Марс пен Ай бетіндегі кратерлер оның құрметіне аталған.