Италия тарихы: ежелгі өркениеттен заманауи мемлекетке дейін

Италия тарихы: 850 мың жылдық ежелгі өркениеттер, Рим империясының отаны. Этрускілер, латиндер және гректердің ықпалы. Батыс Еуропаға үлкен әсер.

58 мин оқу

100%

Дереккөз: History of Italy — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Еуропадағы Италия елінде адамдар кем дегенде 850 мың жыл бұрын өмір сүрген. Классикалық антикалық дәуірден бастап, ежелгі этрусктер, түрлі итальяндық халықтар (мысалы, латын, самниттер және умбрилер), кельттер, Магна Греция отаршылары және басқа да ежелгі халықтар Италия түбегінде қоныстанған. Италия ежелгі Рим өркениетінің отаны және орталығы болды. Рим б.з.д. 753 жылы патшалық ретінде құрылып, б.з.д. 509 жылы республикаға айналды. Рим Республикасы Италияны біріктіріп, итальяндық халықтардың конфедерациясын құрды және Батыс Еуропа, Солтүстік Африка және Таяу Шығыста үстемдік орнатты. Юлий Цезарь өлтірілгеннен кейін Рим империясы ғасырлар бойы Батыс Еуропа мен Жерорта теңізі аймағын биледі, Батыс мәдениетінің, философиясының, ғылымы мен өнерінің дамуына үлкен үлес қосты. 476 жылы Рим құлағаннан кейін Италия көптеген қала-мемлекеттерге және аймақтық биліктерге бөлінді, бұл жағдай 1871 жылы ел толық біріккенге дейін сақталды. Әсіресе Венеция мен Генуя теңіз республикалары гүлденді. Орталық Италия Рим папасының мемлекетінің билігінде қалды, ал Оңтүстік Италия византиялық, араб, нормандық, испандық және Бурбон таждардың бірінен соң бірі басқаруының нәтижесінде негізінен феодалдық жүйеде болып қалды. Италиялық Ренессанс Еуропаның қалған бөлігіне таралып, гуманизмге, ғылымға, зерттеулерге және өнерге жаңа қызығушылықты тудырды, осылайша жаңа дәуір басталды. 19 ғасырдың ортасында Савой үйі бастаған итальяндық бірігу Италияның ұлттық мемлекетін құруға әкелді. Жаңа Италия патшалығы тез модернизацияланып, Африканың бір бөлігі мен Жерорта теңізі маңындағы елдерді бақылайтын отаршылдық империя құрды. Сонымен қатар, Оңтүстік Италия ауылдық және кедей болып қалды, бұл итальяндық диаспораның бастауы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыста Италия Тренто мен Триестті алып, бірігуді аяқтады және Ұлттар Лигасының атқарушы кеңесінде тұрақты орынға ие болды. Итальяндық ұлтшылдар Бірінші дүниежүзілік соғысты толыққанды жеңіс деп санамады, өйткені Италия 1915 жылғы Лондон шартында уәделенген барлық аумақтарға ие болмады, және осы сезім 1922 жылы Бенито Муссолинидің фашистік диктатурасының билікке келуіне себеп болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Италия Одақтас державаларға бас иіп, фашистік Германияның фашистік әріптестерімен бірге оккупацияланғанға дейін, содан кейін Италияның қарсылық қозғалысы мен Италияны азат ету кезінде Одақтас державалардың соғысқа қатысушы мүшесі болды. Неміс оккупациясы аяқталғаннан кейін және Бенито Муссолини өлтірілгеннен кейін 1946 жылғы итальяндық институционалдық референдум монархияны жойып, республиканы орнатты, демократияны қайта жаңғыртты, экономикалық өрлеуге қол жеткізді және Еуропалық Одақтың (Рим шарты), НАТО-ның және Алтылық тобының (кейін G7 және G20) құрылуына бірге қатысты.

none

The European country of Italy has been inhabited by humans since at least 850,000 years ago. Since classical antiquity, ancient Etruscans, various Italic peoples (such as the Latins, Samnites, and Umbri), Celts, Magna Graecia colonists, and other ancient peoples have inhabited the Italian Peninsula. Italy was the birthplace and centre of the ancient Roman civilisation. Rome was founded as a kingdom in 753 BC and became a republic in 509 BC. The Roman Republic then unified Italy forming a confederation of the Italic peoples and rose to dominate Western Europe, Northern Africa, and the Near East. After the assassination of Julius Caesar, the Roman Empire dominated Western Europe and the Mediterranean for centuries, contributing to the development of Western culture, philosophy, science and art. With the fall of Rome in AD 476, Italy was fragmented into numerous city states and regional polities, a situation that would remain until the complete unification of the country in 1871. The maritime republics, in particular Venice and Genoa, rose to prosperity. Central Italy remained under the Papal States, while Southern Italy remained largely feudal due to a succession of Byzantine, Arab, Norman, Spanish, and Bourbon crowns. The Italian Renaissance spread to the rest of Europe, bringing a renewed interest in humanism, science, exploration, and art with the start of the modern era. By the mid 19th century, Italian unification, led by the House of Savoy, led to the establishment of an Italian nation state. The new Kingdom of Italy quickly modernized and built a colonial empire, controlling parts of Africa and countries along the Mediterranean. At the same time, Southern Italy remained rural and poor, originating the Italian diaspora. In World War I, Italy completed the unification by acquiring Trento and Trieste, and gained a permanent seat in the League of Nations's executive council. Italian nationalists considered World War I a mutilated victory because Italy did not have all the territories promised by the Treaty of London (1915), and that sentiment led to the rise of the fascist dictatorship of Benito Mussolini in 1922. During World War II, Italy was part of the Axis powers until the Italian surrender to Allied powers and its occupation by Nazi Germany with Fascist collaborators and then a co belligerent of the Allies during the Italian resistance and liberation of Italy. Following the end of the German occupation and the killing of Benito Mussolini, the 1946 Italian institutional referendum abolished the monarchy and became a republic, reinstated democracy, enjoyed an economic boom, and co founded the European Union (Treaty of Rome), NATO, and the Group of Six (later G7 and G20).

Тарихқа дейінгі дәуір

Алғашқы гоминидтердің пайда болуы 850 мың жыл бұрын Монте-Поджиолода болған. *Homo neanderthalensis*-тің болуы Рим мен Верона маңындағы археологиялық қазбалар арқылы дәлелденді, олар шамамен 50,000 жыл бұрынғыға (соңғы плейстоцен) жатады. *Homo sapiens sapiens* жоғарғы палеолит кезеңінде пайда болды. Кейінгі тарихқа дейінгі дәуірдің қалдықтарына шамамен 3400–3100 ж.б.д. (мыс дәуірі) кезеңіне жататын Өтци мұз адамның қалдықтары кіреді. Мыс дәуірінде үнді-еуропалықтар Италияға төрт толқынмен қоныс аударды. Бірінші үнді-еуропалық қоныс аударуы б.з.д. 3-мыңжылдықтың ортасында, мыс өңдеуді әкелген халықтан басталды. Ремеделло мәдениеті По алқабын басып алды. Екінші толқын қола дәуірінде, б.з.д. 3-мыңжылдықтың соңынан 2-мыңжылдықтың басына дейін болды, бұл кезде Беккер мәдениетімен және қола өңдеуді қолданған тайпалар Пэдан жазығында, Тосканада және Сардиния мен Сицилия жағалауларында кездесті. Б.з.д. 2-мыңжылдықтың ортасында үшінші толқын келді, ол Апеннин цивилизациясымен және Террамар мәдениетімен байланысты. Террамар халқы аңшылар болған, бірақ үй жануарларын өсірген және егін шаруашылығымен айналысқан; олар қоладан құйма жасауға шебер металлургтар болды. Қола дәуірінің соңында, б.з.д. 2-мыңжылдықтың соңынан 1-мыңжылдықтың басына дейін төртінші толқын, прото-Вилланован мәдениеті, итальян түбегіне темір өңдеуді әкелді. Прото-Вилланован мәдениеті Орталық Еуропаның урн-филд мәдениеті жүйесінің бөлігі болған, немесе Террамар мәдениетінен туындаған болуы мүмкін. Мария Гимбутас сияқты түрлі авторлар бұл мәдениетті итальян түбегіне прото-италиялық тілдің таралуымен байланыстырды. Олар өз атауын дольмендер мен менгирлерді салған ежелгі тас құрылыстар мәдениетінен дамыған нурагик мұнараларынан алды. Бүгінде Сардинияда 7,000-нан астам нураг бар. Бұл өркениеттің жазбалары, бірнеше күдікті эпиграфикалық құжаттардан басқа, табылған жоқ. Жазбаша ақпарат тек гректер мен римдіктердің классикалық әдебиеттерінен алынған және тарихи емес, мифологиялық болып саналуы мүмкін. Сардинияда қола дәуірінде сөйленген тіл (немесе тілдер) белгісіз, өйткені бұл кезеңнен жазбалар жоқ, бірақ зерттеулер б.з.д. 8-ғасыр шамасында нурагик халқы Эвбеяда қолданылғанға ұқсас әліпбиді қабылдаған болуы мүмкін.

The arrival of the first hominins was 850,000 years ago at Monte Poggiolo. The presence of the Homo neanderthalensis has been demonstrated in archaeological findings near Rome and Verona dating to c. 50,000 years ago (late Pleistocene). Homo sapiens sapiens appeared during the upper Palaeolithic. Remains of the later prehistoric age include Ötzi the Iceman, dating to c. 3400–3100 BC (Copper Age). During the Copper Age, Indoeuropean people migrated to Italy in four waves. A first Indoeuropean migration occurred around the mid 3rd millennium BC, from a population who imported coppersmithing. The Remedello culture took over the Po Valley. The second wave occurred in the Bronze Age, from the late 3rd to the early 2nd millennium BC, with tribes identified with the Beaker culture and by the use of bronze smithing, in the Padan Plain, in Tuscany and on the coasts of Sardinia and Sicily. In the mid 2nd millennium BC, a third wave arrived, associated with the Apenninian civilization and the Terramare culture. The Terramare people were hunters, but had domesticated animals and cultivated crops; they were fairly skilful metallurgists, casting bronze in moulds. In the late Bronze Age, from the late 2nd millennium to the early 1st millennium BC, a fourth wave, the Proto Villanovan culture, brought iron working to the Italian peninsula. Proto Villanovan culture may have been part of the central European Urnfield culture system, or a derivation from Terramare culture. Various authors, such as Marija Gimbutas, associated this culture with the spread of the proto Italics into the Italian Peninsula. They take their name from the characteristic Nuragic towers, which evolved from the pre existing megalithic culture, which built dolmens and menhirs. Today more than 7,000 nuraghes appear in Sardinia. No written records of this civilization have been discovered, apart from a few possible short epigraphic documents. The only written information comes from classical literature of the Greeks and Romans, and may be considered more mythological than historical. The language (or languages) spoken in Sardinia during the Bronze Age is (are) unknown since there are no written records from the period, although research suggests that around the 8th century BC the Nuragic populations may have adopted an alphabet similar to that used in Euboea.

Рим империясы

Рим патшалығының тарихы туралы көп мәлімет жоқ, өйткені сол заманнан жазба деректердің көбі сақталмаған, ал Республика мен Империя кезінде жазылған тарихтар көбінесе аңыздарға негізделген. Римнің құрылу мифі бойынша, қала 21 сәуірде б.з.д. 753 жылы Ромул мен Ремус егіз ағайындармен құрылған, олар Троя князі Энейдің ұрпақтары және Альба Лонганың Нумитордың немерелері болған. Ливий, Плутарх, Галикарнас Дионисий және басқалар арқылы бізге жеткен дәстүрлі Рим тарихы бойынша, Римнің алғашқы ғасырларында жеті патша бірінен соң бірі билік еткен. Галлдар б.з.д. 390 немесе 387 жылы Аллия шайқасынан кейін қаланы тонағанда Римнің көптеген тарихи жазбаларын жойды. Замандас деректердің болмауына байланысты, барлық патшалар туралы мәліметтерді сақтап бағалау қажет.

Рим Республикасы

Дәстүрге және Ливий сияқты кейінгі жазушыларға сәйкес, Рим Республикасы б.з.д. 509 жылы Римнің жеті патшасының соңғысы, Гордый Таркин, Луций Юний Брутпен құлатылған кезде құрылды. Жыл сайын сайланатын магистраттар мен әртүрлі өкілдік жиналыстар жүйесі орнатылды. Конституция тексерулер мен тепе-теңдік жүйесін және биліктің бөлінуін белгіледі. Ең маңызды магистраттар – екі консул болды, олар бірлесіп атқарушы билікті жүзеге асырды, бұл империум, яки әскери басқару құқығы еді. Консулдар бастапқыда жоғары дәрежелі дворяндардың, патрицийлердің кеңесші кеңесі болған сенатпен жұмыс істеуге міндетті болды, бірақ оның көлемі мен күші артты. Б.з.д. 4 ғасырда Республикаға галлдар шабуыл жасады, олар бастапқыда жеңіске жетіп, Римді тонады. Римдіктер Камилл басшылығымен галлдарды кері қайтарды. Римдіктер түбектің басқа халықтарын біртіндеп бағындырды. Римнің Италиядағы үстемдігіне соңғы қауіп 281 жылы Грекияның ірі колониясы Тарантум Эпирдің Пиррінен көмек сұрағанда туды, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Б.з.д. 3 ғасырда Римге жаңа және күшті қарсылас – Карфагенмен күресуге тура келді. Үш Пуникалық соғыста Карфаген жойылды, ал Рим Испания, Сицилия және Солтүстік Африканы бақылауына алды. Б.з.д. 2 ғасырда Македония және Селевкид империяларын жеңгеннен кейін римдіктер Жерорта теңізі аймағының үстем халқына айналды. Геллендік патшалықтарды жаулап алу Рим және грек мәдениеттерінің қосылуына әкелді, ал бұрын ауылдық болған римдік элитасы сән-салтанатты және космополиттік болды. Осы кезде Рим әскери тұрғыдан нығайған империяға айналды және оның ірі жаулары болмады. Рим әскерлері б.з.д. 2 ғасырдың басында Испанияны басып алды, бірақ күшті қарсылыққа тап болды. Кельтиберлік бекініс Нумантия 140 және 130 жылдары испандықтардың қарсылығының орталығы болды. Нумантия құлап, б.з.д. 133 жылы жермен-жексен болды. 105 жылы кельтиберлер Цимбрилер мен Тевтондарды Солтүстік Испаниядан ығыстырып шығарды, бірақ олар Оңтүстік Галлияда римдік әскерін талқандап, рим армиясына 80 000 адамнан зиян келтірді. Испанияның жаулануы б.з.д. 19 жылы аяқталды, бірақ үлкен шығындармен. Б.з.д. 2 ғасырдың соңында Цимбрилер мен Тевтондар бастаған германдық тайпалардың үлкен көші-қоны болды. Бұл тайпалар кездесетін халықтарды басып алып, Италияға қауіп төндірді. Аква Секстия және Верцелла шайқастарында немістер дерлік жойылды. Бұл екі шайқаста тевтондықтар мен амброндардың 290 мың, цимбрилердің 220 мың адамы қаза тапты. Б.з.д. 1 ғасырдың ортасында Республика саяси дағдарыс пен әлеуметтік толқуларға тап болды. Юлий Цезарь Римдегі ең қуатты екі адамды – Марк Лициний Красс пен Помпейді татуластырды. 53 жылы Красс қайтыс болғаннан кейін Триумвират ыдырады. Галлия соғыстарында жеңіске жеткеннен кейін Цезарь Рубиконды кесіп өтіп, б.з.д. 49 жылы Римге басып кірді, Помпейді жеңді. Цезарь мәңгілік диктатураға ие болды, бірақ 44 жылы өлтірілді. Цезарьдің өлтірілуі саяси және әлеуметтік дүрбелең тудырды; диктатордың басшылығынан айырылып, Римді оның досы және әріптесі Марк Антоний басқарды. Октавиан (Цезарьдің асырап алған ұлы), Антоний және Марк Эмилий Лепид Екінші Триумвиратты құрды. Лепид Сицилияда Октавианға сатқындық жасағаннан кейін 36 жылы зейнеткерлікке шықты. Антоний сүйіктісі Клеопатра VII-мен бірге Мысырға қоныстанды, бұл сатқындық әрекеті деп есептелді. Антонийдің Александриялық сыйлықтарынан кейін Клеопатраға «Патшалардың патшайымы» атағы берілді, ал олардың балаларына жаңадан жаулап алынған Шығыс аумақтарына патшалық атақтар берілді. Октавиан мен Марк Антоний арасында соғыс басталды. Октавиан 31 жылы Актиум шайқасында Мысыр әскерін талқандады. Марк Антоний мен Клеопатра өз-өздерін өлтірді. Осылайша Рим Солтүстік теңізде, Атлантика жағалауында, Жерорта, Қызыл және Қара теңізде теңіз үстемдігіне ие болды.

According to tradition and later writers such as Livy, the Roman Republic was established around 509 BC, when the last of the seven kings of Rome, Tarquin the Proud, was deposed by Lucius Junius Brutus. A system based on annually elected magistrates and various representative assemblies was established. A constitution set a series of checks and balances, and a separation of powers. The most important magistrates were the two consuls, who together exercised executive authority as imperium, or military command. The consuls had to work with the senate, which was initially an advisory council of the ranking nobility, or patricians, but grew in size and power. In the 4th century BC, the Republic came under attack by the Gauls, who initially prevailed and sacked Rome. The Romans then drove the Gauls back, led by Camillus. The Romans gradually subdued the other peoples on the peninsula. The last threat to Roman hegemony in Italy came when Tarentum, a major Greek colony, enlisted the aid of Pyrrhus of Epirus in 281 BC, but this effort failed. In the 3rd century BC, Rome had to face a new and formidable opponent: Carthage. In the three Punic Wars, Carthage was eventually destroyed and Rome gained control over Hispania, Sicily and North Africa. After defeating the Macedonian and Seleucid Empires in the 2nd century BC, the Romans became the dominant people of the Mediterranean. The conquest of the Hellenistic kingdoms provoked a fusion between Roman and Greek cultures and the Roman elite, once rural, became a luxurious and cosmopolitan one. By this time Rome was a consolidated empire – in the military view – and had no major enemies. Roman armies occupied Spain in the early 2nd century BC but encountered stiff resistance. The Celtiberian stronghold of Numantia became the centre of Spanish resistance in the 140s and 130s BC. Numantia fell and was razed to the ground in 133 BC. In 105 BC, the Celtiberians drove the Cimbri and Teutones from northern Spain, though these had crushed Roman arms in southern Gaul, inflicting 80,000 casualties on the Roman army. The conquest of Hispania was completed in 19 BC—but at a heavy cost. Towards the end of the 2nd century BC, a huge migration of Germanic tribes took place, led by the Cimbri and the Teutones. These tribes overwhelmed the peoples with whom they came into contact and threatened Italy. At the Battle of Aquae Sextiae and the Battle of Vercellae the Germans were virtually annihilated. In these two battles the Teutones and Ambrones are said to have lost 290,000 men, and the Cimbri 220,000. In the mid 1st century BC, the Republic faced a period of political crisis and social unrest. Julius Caesar reconciled the two more powerful men in Rome: Marcus Licinius Crassus and Pompey. In 53 BC, the Triumvirate disintegrated at the death of Crassus. After being victorious in the Gallic Wars , Caesar crossed the Rubicon and invaded Rome in 49 BC, rapidly defeating Pompey. Caesar was eventually granted a dictatorship for perpetuity but was murdered in 44 BC. Caesar's assassination caused political and social turmoil; without the dictator's leadership, Rome was ruled by his friend and colleague, Mark Antony. Octavian (Caesar's adopted son), along with Antony and Marcus Aemilius Lepidus, established the Second Triumvirate. Lepidus was forced to retire in 36 BC after betraying Octavian in Sicily. Antony settled in Egypt with his lover, Cleopatra VII, which was seen as an act of treason. Following Antony's Donations of Alexandria, which gave Cleopatra the title of "Queen of Kings", and to their children the regal titles to the newly conquered Eastern territories, war between Octavian and Mark Antony broke out. Octavian annihilated Egyptian forces in the Battle of Actium in 31 BC. Mark Antony and Cleopatra committed suicide. Rome thus possessed unchallenged naval supremacy in the North Sea, Atlantic coasts, Mediterranean, Red Sea, and the Black Sea.

Рим империясы

Октавианның басшылығымен Рим өркениетінің гүлденген кезеңі келді, ол төрт он жылға созылды. 27 ж.б.д. Август атағын қабылдауы тарихшылар тарапынан Рим империясының басталуы деп есептеледі. Ресми түрде үкімет республикалық болғанымен, Август толық билікті өз қолына алды. Сенат Октавианға барлық проконсулдарға (әскери басшылар) билік беретін, ерекше проконсулдық империум дәрежесін берді. Империяның шекарасындағы тәртіпсіз провинциялар Августтың бақылауында болды. Бейбіт сенаторлық провинциялар Сенаттың қарамағында болды. Азамат соғыстары кезінде бұрынғыдан бетер көбейген (шамамен 50) рим легиондары 28-ге дейін азайтылды. Жерорта теңізінде провинциялар құрылғанда, Рим Италиясы [[Dominus (атақ) ("провинциялардың билеушісі")] мәртебесін сақтап, әсіресе империяның алғашқы ғасырларында [[Rectrix Mundi]] ("әлемнің басшысы") деп аталды. Бұл мәртебе Италиядағы бейбіт кезеңде рим магистраттарының Империум доми (ішкі тәртіп билігі) Империум милициясынан (әскери билік) айырмашылығын білдірді. Италия тұрғындары латын құқығымен қатар діни және қаржылық жеңілдіктерге де ие болды. Рим әдебиеті латын әдебиетінің алтын ғасырында, Вергилий, Гораций, Овидий және Руф сияқты ақындардың еңбектері арқасында дамыды. Август Цезар бастаған күнтізбедегі өзгерістерді жалғастырды, соның нәтижесінде тамыз айы оның құрметіне аталды. Августтың саясатының арқасында империяда 200 жылға созылған бейбітшілік орнады, ол Pax Romana деп белгілі болды. Әскери күшіне қарамастан, империя кеңеюге көп күш жұмсаған жоқ, ең ірі жаулаулардың бірі император Клавдий (47 ж.) бастаған Британияның жаулануы және император Траянның Дакияны жаулап алуы (101–102, 105–106 ж.) болды. I және II ғасырларда рим легиондары солтүстіктегі герман тайпаларымен және шығыстағы Парфия империясымен үздіксіз соғыстарда қолданылды. Осыдан бөлек, қарулы көтерілістер (мысалы, 70 ж. Иудеядағы еврейлер көтерілісі) және қысқа мерзімді азамат соғыстары (мысалы, 68 ж. төрт императордың жылы) легиондардың назарын аударды. I ғасырдың екінші жартысында және II ғасырдың бірінші жартысындағы жетпіс жылдық еврей-рим соғыстары ұзақтығы мен қатыгездігімен ерекшеленді. Бірінші еврей көтерілісінің нәтижесінде шамамен 1 356 460 еврей қаза тапты; Екінші еврей көтерілісі (115–117 ж.) 200 000-нан астам еврейдің өліміне әкелді; ал Үшінші еврей көтерілісі (132–136 ж.) 580 000 еврей сарбазының өліміне әкелді. Теодосий I (395 ж.) қайтыс болғаннан кейін империя Шығыс және Батыс Рим империясына бөлінді. Батыс бөлігі экономикалық және саяси дағдарыстардың күшеюіне және жиі варварлардың шабуылдарына тап болды, сондықтан астана Миландан Равеннаға көшірілді. 476 ж. Одоакр соңғы Батыс императоры Ромул Августулды тақтан түсірді.

Octavian's leadership brought the zenith of the Roman civilization, which lasted for four decades. His adoption of the name Augustus in 27 BC is usually taken by historians as the beginning of the Roman Empire. Officially, the government was republican, but Augustus assumed absolute powers. The Senate granted Octavian a unique grade of Proconsular imperium, which gave him authority over all Proconsuls (military governors). The unruly imperial provinces at the borders, where the vast majority of the legions were stationed, were under the control of Augustus. The peaceful senatorial provinces were under the control of the Senate. The Roman legions, which had reached an unprecedented number (around 50) because of the civil wars, were reduced to 28. As provinces were being established throughout the Mediterranean, Roman Italy maintained a special status which made it [[Dominus (title) ("ruler of the provinces"), and – especially in relation to the first centuries of imperial stability – Rectrix Mundi ("governor of the world"). Such a status meant that, within Italy in times of peace, Roman magistrates exercised the Imperium domi (police power) as an alternative to the Imperium militiae (military power). Italy's inhabitants had Latin Rights as well as religious and financial privileges. Roman literature grew steadily in the Golden Age of Latin Literature, with poets like Vergil, Horace, Ovid and Rufus. Augustus also continued the shifts on the calendar promoted by Caesar, and the month of August is named after him. Augustus' enlightened rule resulted in 200 years of peace for the Empire, known as Pax Romana. Despite its military strength, the Empire made few efforts to expand, the most notable being the conquest of Britain, begun by emperor Claudius (47), and emperor Trajan's conquest of Dacia (101–102, 105–106). In the 1st and 2nd centuries, Roman legions were also employed in intermittent warfare with the Germanic tribes to the north and the Parthian Empire to the east. Meanwhile, armed insurrections (e. g. the Hebraic insurrection in Judea, 70) and brief civil wars (e. g. in 68 AD the year of the four emperors) demanded the legions' attention. The seventy years of Jewish–Roman wars in the second half of the 1st century and the first half of the 2nd century were exceptional in their duration and violence. An estimated 1,356,460 Jews were killed as a result of the First Jewish Revolt; the Second Jewish Revolt (115–117) led to the death of more than 200,000 Jews; and the Third Jewish Revolt (132–136) resulted in the death of 580,000 Jewish soldiers. After the death of Theodosius I (395), the Empire was divided into an Eastern and a Western Roman Empire. The Western part faced increasing economic and political crises and frequent barbarian invasions, so the capital was moved from Mediolanum to Ravenna. In 476, the last Western Emperor Romulus Augustulus was deposed by Odoacer.

Орта ғасырлар

Одоакрдың билігі Теодорих бастаған остготтардың Италияны басып алуымен аяқталды. Он жылдардан кейін, Шығыс императоры Юстинианның әскерлері Италияға Рим империясының билігін қайта орнату мақсатымен енді, бұл бүкіл елді ашаршылық пен жұқпалы аурулармен шарпыған Готика соғысына әкелді. Нәтижесінде, тағы бір герман тайпасы – ломбардтар Италияның кең аумақтарын бақылауына алды. 751 жылы ломбардтар Равеннаны жаулап алып, Византияның Солтүстік Италиядағы үстемдігін тоқтатты. Ломбардтардың жаңа шабуылына қарсы тұрып, Папалық Рим франктерден көмек сұрады. 756 жылы франк әскерлері ломбардтарды жеңіп, Папалық мемлекетті құрып, Италияның үлкен бөлігіне Папаның билігін орнатты. 800 жылы Карл Ұлы Киелі Рим империясының императоры атанды. Карл Ұлының қайтысынан кейін (814) жаңа империя оның әлсіз мұрагерлерінің кезінде ыдырап, Италияда билік бос орынға айналды, бұл Солтүстік Африка мен Таяу Шығыста исламның күшеюімен бірге болды. Оңтүстікте Омейя және Аббасид халифаттарынан шабуылдар болды. Солтүстікте коммуналардың ықпалы артып келе жатты. 852 жылы сарациндер Бариді басып алып, онда эмират құрды. 902 жылдан бастап Сицилияда ислам билігі орнады. 11 ғасырда сауда жайлап қалпына келді, қалалар қайтадан өсіп, Папалық билігін нығайтты. Шіркеулік лауазымдарға тағайындауларда діни биліктің рөліне қатысты дау – Инвеститура дауы 1122 жылы Вормс конкордатымен шешілді, бірақ мәселелер Еуропаның көптеген аймақтарында орта ғасырдың соңына дейін жалғасты. Солтүстікте ломбардтар лигасы 1176 жылы Легнано шайқасында император Фридрих Барбароссаны жеңіп, Киелі Рим империясынан тәуелсіздік алуға жетті. Оңтүстікте нормандар ломбардтар мен византиялық иеліктерді басып алды. Аз ғана тәуелсіз қала-мемлекеттер де бағындырылды. Осы кезеңде нормандар Сицилиядағы мұсылман билігін жойды. 1130 жылы Рожер II Сицилияның бірінші королі ретінде билікке келді; ол Оңтүстік Италиядағы нормандардың барлық жаулап алуларын бірыңғай патшалыққа біріктіріп, күшті орталықтандырылған үкімет құрды. 1155 жылы император Мануил Комнин Оңтүстік Италияны қайтаруға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды және 1158 жылы византиялықтар Италиядан кетуге мәжбүр болды. Норман корольдігі 1194 жылға дейін, Сицилияны неміс Гогенштауфен әулеті иеленгенге дейін сақталды. 12-13 ғасырларда Италияда Альп тауларының солтүстігіндегі феодалдық Еуропадан ерекшеленетін ерекше саяси жүйе қалыптасты. Олигархиялық қала-мемлекет үстем үкімет формасы болды. Шіркеутің тікелей бақылауын және императорлық биліктің ықпалын шектеу арқылы көптеген тәуелсіз қала-мемлекеттер сауда арқылы гүлденіп, Ренессанстың тууына жағдай жасады. Солтүстік қалалар мен мемлекеттері саудагерлік республикаларымен, әсіресе Венеция Республикасымен танымал болды. Феодалдық және абсолюттік монархиялармен салыстырғанда, саудагерлік республикалар салыстырмалы түрде саяси еркіндікке ие болды. Осы кезеңде Флоренция, Лукка, Генуя, Венеция және Сиена республикалары сияқты көптеген итальяндық қалаларда республикалық басқару формалары қалыптасты. 13-14 ғасырларда бұл қалалар ірі қаржы және сауда орталықтарына айналды. Милан, Флоренция және Венеция сияқты қала-мемлекеттер банктік іс-қағаздары мен әлеуметтік-экономикалық ұйымның жаңа формаларын жасап, қаржылық дамуда маңызды рөл атқарды. 10-13 ғасырларда бұл қалалар Жерорта теңізіндегі кең сауда желілерін қорғау және қолдау үшін кемелер флотын құрды, бұл Крестонос соғыстарында маңызды рөл атқарды. Венеция және Генуя сияқты теңіз республикалары Еуропаның Шығыспен сауда-саттыққа негізгі қақпаларына айналды, Қара теңізге дейін отарлар құрып, Византия империясымен және исламдық Жерорта теңізімен сауданың көп бөлігін бақылады. Савойя графтығы орта ғасырдың соңында өз аумағын жарты аралға кеңейтті, ал Флоренция жоғары ұйымдастырылған сауда және қаржылық қала-мемлекетіне айналды, көптеген ғасырлар бойы жібек, жүн, банктік іс және зергерлік бұйымдардың еуропалық астанасы болды. Орталық және Оңтүстік Италия солтүстікке қарағанда әлдеқайда кедей болды. Рим көбінесе қираған, ал Папалық мемлекет заң мен тәртіптің нашар сақталған, еркін басқарылатын аймағы болды. Осының салдарынан Папалық Рим Франциядағы Авиньонға көшті. Неаполь, Сицилия және Сардиния біраз уақыттан бері шетелдік үстемдікте болды. 1348 жылғы Қара өлім Италия халқының шамамен үштен бірін құртты.

Odoacer's rule ended when the Ostrogoths, under the leadership of Theodoric, conquered Italy. Decades later, the armies of Eastern Emperor Justinian entered Italy with the goal of re establishing imperial Roman rule, which led to the Gothic War that devastated the whole country with famine and epidemics. This ultimately allowed another Germanic tribe, the Lombards, to take control over vast regions of Italy. In 751 the Lombards seized Ravenna, ending Byzantine rule in northern Italy. Facing a new Lombard offensive, the Papacy appealed to the Franks for aid. In 756 Frankish forces defeated the Lombards and gave the Papacy legal authority over much of central Italy, establishing the Papal States. In 800, Charlemagne was crowned emperor of the Holy Roman Empire. After the death of Charlemagne (814), the new empire disintegrated under his weak successors, resulting in a power vacuum in Italy and coinciding with the rise of Islam in North Africa and the Middle East. In the South, there were attacks from the Umayyad Caliphate and the Abbasid Caliphate. In the North, there was a rising power of communes. In 852, the Saracens took Bari and founded an emirate there. Islamic rule over Sicily was effective from 902. In the 11th century, trade slowly recovered as the cities started to grow again and the Papacy regained its authority. The Investiture controversy, over whether secular authorities had any legitimate role in appointments to ecclesiastical offices, was resolved by the Concordat of Worms in 1122, although problems continued in many areas of Europe until the end of the medieval era. In the north, a Lombard League of communes launched a successful effort to win autonomy from the Holy Roman Empire, defeating Emperor Frederick Barbarossa at the Battle of Legnano in 1176. In the south, the Normans occupied the Lombard and Byzantine possessions. The few independent city states were also subdued. During the same period, the Normans ended Muslim rule in Sicily. In 1130, Roger II of Sicily began his rule as the first king of the Norman Kingdom of Sicily; he had succeeded in uniting all the Norman conquests in Southern Italy into one kingdom with a strong centralized government. In 1155, Emperor Manuel Komnenos attempted to regain Southern Italy, but the attempt failed and in 1158 the Byzantines left Italy. The Norman Kingdom lasted until 1194 when Sicily was claimed by the German Hohenstaufen Dynasty. Between the 12th and 13th centuries, Italy developed a peculiar political pattern, significantly different from feudal Europe north of the Alps. The oligarchic city state became the prevalent form of government. Keeping direct Church control and Imperial power at arm's length, the many independent city states prospered through commerce, ultimately creating the conditions for the artistic and intellectual changes produced by the Renaissance. Northern cities and states were notable for their merchant republics, especially the Republic of Venice. Compared to feudal and absolute monarchies, the merchant republics enjoyed relative political freedom. During this period, many Italian cities developed republican forms of government, such as the republics of Florence, Lucca, Genoa, Venice and Siena. During the 13th and 14th centuries these cities became major financial and commercial centres. Milan, Florence and Venice, among other city states, played a crucial innovative role in financial development, devising the main instruments and practices of banking and new forms of social and economic organization. From the 10th to the 13th centuries these cities built fleets of ships for their own protection and to support extensive trade networks across the Mediterranean, leading to an essential role in the Crusades. The maritime republics, especially Venice and Genoa, soon became Europe's main gateways to trade with the East, establishing colonies as far as the Black Sea and often controlling most of the trade with the Byzantine Empire and the Islamic Mediterranean world. The county of Savoy expanded its territory into the peninsula in the late Middle Ages, while Florence developed into a highly organized commercial and financial city state, becoming for many centuries the European capital of silk, wool, banking and jewellery. Central and southern Italy was far poorer than the north. Rome was largely in ruins, and the Papal States were a loosely administered region with little law and order. Partly because of this, the Papacy had relocated to Avignon in France. Naples, Sicily, and Sardinia had for some time been under foreign domination. The Black Death in 1348 killed perhaps one third of Italy's population.

Қайта өрлеу дәуірі

Орта ғасырдың соңындағы демографиялық және экономикалық апаттан қалпына келу қалалардың, сауданың және экономиканың қайта жандануына әкелді. Италия Ренессанстың негізгі орталығы болды, оның өнері, сәулеті, әдебиеті, ғылымы, тарихнамасы және саяси теориясы бүкіл Еуропаға әсер етті. Ренессанс экономика мен қала құрылысының ғана емес, сонымен қатар өнер мен ғылымның «қайта тууы» болды, бұл ежелгі мәтіндерді қайта ашумен және Шығыс Рим империясынан қашқан зиялылардың Италияға батысқа көшіп кетуімен байланысты. Константинопольдің құлауы грек ғалымдары мен мәтіндерінің Италияға көшіп келуіне алып келді, бұл грек-рим гуманизмін қайта жаңғыртуға ықпал етті. Федерико да Монтефельтро және Папа Пий II сияқты гуманистік билеушілер тиісті қалаларды құруға тырысып, сәйкесінше Урбино және Пьенцаны негіздеді. Пико делла Мирандола «Адамның қадір-қасиеті туралы сөз» атты еңбегін жазды, ол Ренессанс гуманизмінің манифесті саналады. Италиялық Ренессанс Тосканадан басталып, оңтүстікке тарады, әсіресе Римге елеулі әсер етті, ол Ренессанс папаларының күшімен қайта салынды. Италия тілінің тосканалық диалектісі бүкіл аймақта, әсіресе Ренессанс әдебиетінде басымдыққа ие болды. Бұл дәуірдің көрнекті авторлары Петрарка мен Джованни Боккаччо. Италиялық Ренессанс кезеңінің сурет және сәулет өнері кейінгі еуропалық өнерге үлкен ықпал етті. Принтер Альдо Мануцио құрған Альдин баспаханасы италика шрифтін және кішкентай, салыстырмалы түрде портативті және арзан кітаптарды жасады, оларды қалтаға салып жүруге болады. 16 ғасырдың басында Балдассаре Кастильоне «Сардар кітабы» еңбегінде идеалды джентльмен мен леди туралы өз көзқарасын білдірді, ал Никколо Макиавелли «Билеуші» еңбегінде қазіргі заманғы философияның, әсіресе қазіргі заманғы саяси философияның негізін қалады. Бұл сол кездегі басым католик және схоластикалық доктриналармен тікелей қайшылықта болды. Италиялық Ренессанс экономикалық дамуымен ерекшеленді. Венеция мен Генуя сауданың алғашқылары болды, біріншісі теңіз республикалары, содан кейін аймақтық мемлекеттер ретінде, одан кейін Милан, Флоренция және Солтүстік Италияның қалған бөлігі. Олардың ерте дамуының себептері Венеция лагуналарының салыстырмалы түрдегі әскери қауіпсіздігі, жоғары халық тығыздығы және кәсіпкерлерді шабыттандырған институционалдық құрылым болды. Венеция 9 ғасырдан бастап 14 ғасырдағы өркендеуіне дейін алғашқы халықаралық қаржы орталығы болды. Осы кезеңде сауда облигациялары ойлап табылды.

The recovery from the demographic and economic disaster of the late Middle Ages led to a resurgence of cities, trade and economy. Italy was the main centre of the Renaissance, whose flourishing of the arts, architecture, literature, science, historiography, and political theory influenced all of Europe. The Renaissance represented a "rebirth" not only of economy and urbanization but also of arts and science, fuelled by rediscoveries of ancient texts and the migration west into Italy of intellectuals fleeing the Eastern Roman Empire. The fall of Constantinople led to the migration of Greek scholars and texts to Italy, fueling the rediscovery of Greco Roman Humanism. Humanist rulers such as Federico da Montefeltro and Pope Pius II worked to establish ideal cities, founding Urbino and Pienza respectively. Pico della Mirandola wrote the Oration on the Dignity of Man, considered the manifesto of Renaissance Humanism. The Italian Renaissance began in Tuscany and spread south, having an especially significant impact on Rome, which was largely rebuilt by the Renaissance popes. The Tuscan variety of Italian came to predominate throughout the region, especially in Renaissance literature. Prominent authors of the era include Petrarch and Giovanni Boccaccio. Italian Renaissance painting and architecture exercised a dominant influence on subsequent European art. The Aldine Press, founded by the printer Aldo Manuzio, developed Italic type and the small, relatively portable and inexpensive printed book that could be carried in one's pocket. In the early 16th century, Baldassare Castiglione with The Book of the Courtier laid out his vision of the ideal gentleman and lady, while Niccolò Machiavelli in The Prince, laid down the foundation of modern philosophy, especially modern political philosophy. It was also in direct conflict with the dominant Catholic and scholastic doctrines of the time. The Italian Renaissance was remarkable in economic development. Venice and Genoa were trade pioneers, first as maritime republics and then as regional states, followed by Milan, Florence, and the rest of northern Italy. Reasons for their early development include the relative military safety of Venetian lagoons, the high population density and the institutional structure which inspired entrepreneurs. Venice was the first real international financial center, which slowly emerged from the 9th century to its peak in the 14th century. Tradeable bonds were invented during this period.

Ашық ғасыр

Осман империясын айналып өту үшін Үндістанға балама жол табуға құлшынған, теңіз үстемдігіне ие республикалардан шыққан итальяндық зерттеушілер мен теңізшілер, Ашылу дәуірінде және Американың еуропалық отарлау кезеңінде маңызды рөл атқарды. Олардың арасында ең белгілілері – Жаңа әлемді ашқан деп саналатын Христофор Колумб; 1497 жылы алғашқы еуропалық болып "Жаңа табылған жерге" (New Found Land) аяқ басқан және Солтүстік Америка құрлығының бір бөлігін зерттеген Джон Кэбот; 1501 жыл шамасында Жаңа әлемнің бастапқыда ойланғандай Азия емес, ерекше құрлық екенін алғаш дәлелдеген Америго Веспуччи (Америка оның құрметіне аталған); және 1524 жылы Флорида мен Нью-Брансуик арасындағы Солтүстік Американың Атлантикалық жағалауын зерттеген алғашқы еуропалық Джованни да Верраццано. 15 ғасырдың басында Николо Да Конти сияқты саяхатшылар мен саудагерлер Оңтүстік-Шығыс Азияға дейін сапар шекті.

Соғыс жүргізу

14 ғасырда Солтүстік Италия соғысқан қала-мемлекеттерге бөлінді, ең қуаттылары – Милан, Флоренция, Пиза, Сиена, Генуя, Феррара, Мантуя, Верона және Венеция. Орта ғасырлардағы Солтүстік Италия Рим папасы мен Киелі Рим империясы арасындағы билік үшін созылған күрестен кейін де екіге бөлінді. Мемлекеттер арасындағы соғыс жиі болып, Италиядан тыс жерлерден келген шабуылдар Киелі Рим императорларының сирек шабуылдарымен шектелді. 13 ғасырдан бастап әскерлер негізінен жалдамалылардан құралғандықтан, гүлденген қала-мемлекеттері халықтың азайып кетуіне қарамастан, айтарлықтай күш жинауға мүмкіндік алды. 15 ғасырда ең қуатты қала-мемлекеттері кішігірім көршілерін бағындырды: 1406 жылы Флоренция Пизаны, Венеция Падуа мен Веронаны жаулап алды, ал Милан герцогтығы жақын маңдағы Павия мен Парманы қоса алғанда, анексиялады. Ренессанстың алғашқы кезеңінде қала-мемлекеттерінің үстемдік үшін күресі барысында құрлықта да, теңізде де үнемі соғыстар болып тұрды. Құрлықтағы соғыстарды негізінен кондотьерлер деп аталатын жалдамалы әскерлер жүргізді, олар Еуропаның түкпір-түкпірінен (әсіресе Германия мен Швейцариядан) жиналған сарбаздардан тұратын және көбінесе итальяндық капитандықтар басқарды. Он жылдық соғыстардың нәтижесінде Флоренция, Милан және Венеция ең басты ойыншылар ретінде көзге түсті. Бұл үш держава 1454 жылы Лоди бейбіт шартын жасады, ол аймаққа келесі қырық жылға салыстырмалы тыныштық әкелді. Теңіздегі басты қарсыластар Пиза, Генуя және Венеция болды, бірақ ұзақ соғыстан кейін генуялықтар Пизаны басып алды. Венеция одан да күшті қарсылас болып шықты, ал 15 ғасырда Генуяның күші әлсіреген кезде Венеция теңізде үстемдік құрды. Италияға шетелдік шабуылдар (Италия соғыстары) 1494 жылы Францияның Солтүстік Италияға жасаған шабуылынан басталды, ол кең ауқымда қиратуға алып келді және көптеген қала-мемлекеттерінің тәуелсіздігін жойды. Бастапқыда Милан герцогтығы мен Неаполь корольдігі үшін династиялық даулардан туындаған соғыстар тез арада билік пен аумақ үшін жалпы күреске айналды. Француздар Киелі Рим императоры Карл V-тің қолынан Павия шайқасында (1525) және Коньяк лигасының соғысында (1526–1530) жеңіліске ұшырады. Көптеген елдердің қатысуымен және шешілмейтін күрес жылдарынан кейін, Като-Камбре бейбіт шарты (1559) Франция Италиядағы талаптарынан бас тартты, ал Италияның оңтүстігі Испанияның билігінде қалды. Венецияның көп бөлігі (бірақ қаланың өзі емес) 1499 жылы түріктермен қиратылды және 1509 жылы Камбрей лигасы тонады. Ең жаман нәрсе – 6 мамыр 1527 жылы Римді бүлікші неміс жалдамалы әскерлері тонауы, ол Ренессанс өнерінің ең ірі демеушісі ретінде Папалықтың рөлін аяқтады. Флоренцияның ұзақ қоршауы (1529–1530) оның қала маңындағы аудандарын қиратуға, экспорттық бизнесін жоюға және азаматтарының байлығын тәркілеуге әкелді. Италияның қала халқы екі есеге азайды; басқыншыларға төленген сыйлықтар мен төтенше салықтар қаржыны құртты. Ломбардияның жүн және жібек өндірісі басқыншылар тоқыма тоқымаларын жойғанда құлдырап кетті. Жанып кеткен жердің қорғаныс тактикасы жауды аздап кешіктірді және қалпына келтіруді ұзаққа соқты.

In the 14th century, Northern Italy was divided into warring city states, the most powerful being Milan, Florence, Pisa, Siena, Genoa, Ferrara, Mantua, Verona and Venice. High Medieval Northern Italy was further divided by the long running battle for supremacy between the Papacy and the Holy Roman Empire. Warfare between the states was common, and invasion from outside Italy was confined to intermittent sorties of Holy Roman Emperors. Since the 13th century, as armies became primarily composed of mercenaries, prosperous city states could field considerable forces despite their low populations. Over the 15th century, the most powerful city states annexed their smaller neighbours: Florence took Pisa in 1406, Venice captured Padua and Verona, while the Duchy of Milan annexed nearby areas including Pavia and Parma. The early Renaissance saw almost constant warfare on land and sea as the city states vied for preeminence. On land, these wars were primarily fought by armies of mercenaries known as condottieri, bands of soldiers drawn from around Europe (especially Germany and Switzerland) led largely by Italian captains. Decades of fighting saw Florence, Milan and Venice emerge as the dominant players. These three powers agreed to the Peace of Lodi in 1454, which saw relative calm brought to the region for the next forty years. At sea, the main contenders were Pisa, Genoa, and Venice, but after a long conflict, the Genoese succeeded in reducing Pisa. Venice proved to be a more powerful adversary, and with the decline of Genoese power during the 15th century Venice became pre eminent on the seas. Foreign invasions of Italy (the Italian Wars) began with the 1494 invasion by France that wreaked widespread devastation on Northern Italy and ended the independence of many of the city states. Originally arising from dynastic disputes over the Duchy of Milan and the Kingdom of Naples, the wars rapidly became a general struggle for power and territory. The French were routed by Holy Roman Emperor Charles V at the Battle of Pavia (1525) and again in the War of the League of Cognac (1526–30). After years of inconclusive fighting and involvement by multiple countries, with the Peace of Cateau Cambrésis (1559), France renounced its claims in Italy, while the south of Italy remained under Spanish rule. Much of Venice's hinterland (but not the city itself) was devastated by the Turks in 1499 and plundered by the League of Cambrai in 1509. Worst of all was the 6 May 1527 Sack of Rome by mutinous German mercenaries that all but ended the role of the Papacy as the largest patron of Renaissance art. The long Siege of Florence (1529–1530) brought the destruction of its suburbs, the ruin of its export business and the confiscation of its citizens' wealth. Italy's urban population halved; ransoms paid to the invaders and emergency taxes drained the finances. The wool and silk industries of Lombardy collapsed when their looms were wrecked by invaders. The defensive tactic of scorched earth only slightly delayed the invaders, and made the recovery much longer.

Контрреформациядан Наполеонға дейін

XVII ғасыр итальян тарихындағы құлшыныс пен саяси және әлеуметтік өзгерістерге толы кезең болды. Оның ішінде жартыаралдағы Папа билігінің күшеюі және Католик шіркеуінің ықпалы, протестанттық Реформацияға қарсы Католик реакциясы болды. Като-Камбре бейбіт шартынан бастап Испан мұрагерлік соғысына дейін испандық Габсбургтар Сицилия, Неаполь және Миланды басқарды; 1700 жылы осы аумақтар австриялық Габсбургтардың билігіне өтті. Галилейдің жаңалықтары мен барокко стилінің дамуы сияқты маңызды өнер және ғылыми жетістіктерге қарамастан, 1600 жылдан кейін Италия экономикалық құлдырауға ұшырады. 1600 жылы Солтүстік және Орталық Италия Еуропаның ең дамыған өнеркәсіптік аймақтарының біріне жатты, онда өмір сүру деңгейі ерекше жоғары болды. 1870 жылға қарай Италия экономикалық тұрғыдан артта қалған және дағдарысқа ұшыраған аймаққа айналды; оның өнеркәсіптік құрылымы дерлік құлдырады, халқы ресурстарына қарағанда көп болды, экономикасы негізінен ауыл шаруашылығына тәуелді болды. Соғыстар, саяси жікке бөліну, мемлекеттік қаржылық мүмкіндіктердің шектеулі болуы және әлемдік сауданың Солтүстік-Батыс Еуропа мен Америкаға ығысуы – бұл басты факторлар болды. Атлант мұхитындағы сауданың маңыздылығының артуы Венецияның сауда орталығы ретіндегі маңыздылығын төмендетті. Испанияның отыз жылдық соғысқа (1618–48) қатысуы, оның итальяндық иеліктерінен алынған салықтар есебінен қаржыландырылды, оңтүстіктің саудасы мен ауыл шаруашылығын қатты әлсіретті; Испания құлдыраған сайын, ол өзінің итальяндық иеліктерін де құлдыратты, қақтығыстар мен көтерілістерді (мысалы, 1647 жылғы неаполитандық салыққа байланысты «Масаниелло көтерілісін») таратып, жағдайды ушықтырды. 1630 жылы Солтүстік Италияны, әсіресе Милан мен Венецияны қамқан обадан шамамен бір миллион адам, яғни халықтың 25% көз жұмды. 1656 жылғы оба Неаполь Корольдігінің халқының 43% дейін құрбан болды. Тарихшылар халық санының (соның салдарынан экономикалық белсенділіктің) күрт төмендеуі Италияның маңызды сауда және саяси орталық ретінде құлдырауына ықпал еткенін айтады. Бір есептеу бойынша, 1500 жылы Италияның ЖІӨ Францияның ЖІӨ-сінің 106% құраса, 1700 жылы ол оның тек 75% құрады.

The 17th century was a tumultuous period in Italian history, marked by deep political and social changes. These included the increase of Papal power in the peninsula and the influence of the Catholic Church at the peak of the Counter Reformation, the Catholic reaction against the Protestant Reformation. From the Peace of Cateau Cambrésis to the war of the Spanish succession, the Spanish Habsburgs ruled Sicily, Naples, and Milan; these territories passed to the Austrian Habsburgs in 1700. Despite important artistic and scientific achievements, such as the discoveries of Galileo and the flourishing of Baroque style, after 1600 Italy experienced an economic catastrophe. In 1600 Northern and Central Italy comprised one of the most advanced industrial areas of Europe, with an exceptionally high standard of living. By 1870 Italy was an economically backward and depressed area; its industrial structure had almost collapsed, its population was too high for its resources, its economy had become primarily agricultural. Wars, political fractionalization, limited fiscal capacity and the shift of world trade to north western Europe and the Americas were key factors. The growing importance of the Atlantic trade undermined the importance of Venice as a commercial hub. Spain's involvement in the Thirty Years' War (1618–48), financed in part by taxes on its Italian possessions, heavily drained the commerce and agriculture of the south; as Spain declined, it dragged its Italian domains down with it, spreading conflicts and revolts (such as the Neapolitan 1647 tax related "Revolt of Masaniello"). The plague of 1630 that ravaged northern Italy, notably Milan and Venice, claimed possibly one million lives, or about 25% of the population. The plague of 1656 killed up to 43% of the population of the Kingdom of Naples. Historians believe the dramatic reduction in population (and, thus, in economic activity) contributed to Italy's downfall as a major commercial and political centre. By one estimate, while in 1500 the GDP of Italy was 106% of the French GDP, by 1700 it was only 75% of it.

18 ғасыр

Испания мұрагерлік соғысы (1701–1714) Испанияның соңғы Габсбург патшасы Карл II-нің ұрпақсыз қайтыс болуымен басталды, ол Испания мұрасын Франция королі Людовик XIV-нің немересі Анжу герцогы Филиппке бекітті. Еуропаның көп бөлігінде француз гегемониясының қатеріне қарсы тұру үшін Гаагада Австрия, Англия, Голландия Республикасы және басқа кішігірім мемлекеттер (соның ішінде Савой герцогтығы) арасында Ұлы одақ құрылды. Одақ Франко-испандық "Екі тәждік партиясымен" сәтті күресіп, жеңіске жетті, ал одан кейінгі Утрехт және Раштатт келісімдері Италияның көп бөлігін (Милан, Неаполь және Сардиния) Испаниядан Австрияға өткізді, ал Сицилия Савой герцогтығына берілді. Испания Италиядағы территорияларды қайтарып алуға және Төрттік одақ соғысында (1718–1720) Франция тағына ие болуға тырысты, бірақ тағы да жеңілді. Гаага келісімінің нәтижесінде Испания Италиядағы талаптарынан бас тартты, ал Савой герцогы Виктор Амадей II Сицилияны Австриямен Сардиния аралына айырбастауға келісті, содан кейін ол Сардиния королі атанды. 1738 жылы Битонто шайқасынан кейін испандар Неаполь мен Сицилияны қайта басып алды. Корсика 1769 жылы Версаль келісімінен кейін Генуя республикасынан Францияға өтті. 1859 жылға дейін итальян тілі Корсиканың ресми тілі болды.

Наполеон дәуірі

XVIII ғасырдың соңында Италияның саяси жағдайы XVI ғасырдағыдай еді. Басты айырмашылық – Австрияның Испанияны басты шетел державасы ретінде ығыстыруы (бірақ Польша мұрагерлік соғысы оңтүстікте Бурбон үйі ретінде испандықтардың қайта орналасуына әкелді), сондай-ақ Савой герцогтарының Сардиния патшалары болуы еді. 1796 жылы Наполеон басқаратын Италия армиясы Италияға басып кірді, мақсаты – Бірінші коалицияны Сардинияны тастап, Австрияны Италиядан кетуге мәжбүрлеу. Екі апта ішінде Сардинияның Виктор Амадей III-і соғыс бітіру туралы келісімге қол қоюға мәжбүр болды. Содан кейін Наполеон Миланға кірді, оны азат етуші ретінде құрметпен қарсы алды. Австрияның қарсы шабуылдарын жеңіп, алға жылжуын жалғастыра отырып, 1797 жылы Венетоға жетті. Онда француз үстемдігіне қарсы көтеріліс болды, ол Наполеонды шамамен бір аптаға тоқтатты. Наполеон 1797-1799 жылдары Италияның көп бөлігін басып алды. Жаңа заңдармен және ескі феодалдық жеңілдіктерді жойып, бірқатар жаңа республикалар құрды. Наполеонның Цизальпин республикасы Миланды орталық еткен. Генуя қаласы республикаға айналды, ал оның айналасы Лигурия республикасы болды. Рим республикасы папаның иеліктерінен құрылды, ал папа Францияға жіберілді. Неаполитен республикасы Неаполь төңірегінде құрылды, бірақ коалиция оны қайта басып алғанға дейін бес ай ғана сақталды. 1805 жылы ол Италия Корольдігін құрды, өзі патша, ал күйеу баласы вице-король болды. Бұл жаңа елдер Францияның сателлиттері болды, Парижге үлкен төлемдер жасауға және Наполеонның соғыстарына әскери көмек көрсетуге міндетті болды. Олардың саяси және әкімшілік жүйелері жаңартылды, метрикалық жүйе енгізілді, сауда кедергілері азайтылды. Еврей геттолары жойылды. Бельгия мен Пьемонт Францияның құрамына кірді. Наполеон дәуірінде, 1797 жылы, Италияның үш түсті туы алғаш рет тәуелсіз итальян мемлекеті – Циспадания республикасы (Революциялық Францияның серіктес республикасы) ұлттық ту ретінде ресми түрде қабылданды. Бұл оқиға Үш түсті күн ретінде тойланады. Италияның ұлттық түстері алғаш рет 1789 жылы үш түсті кокадада пайда болды, бұл 1796 жылы Ломбард легионы қабылдаған алғашқы жасыл, ақ және қызыл итальяндық әскери туын жеті жылға озып кетті. 1805 жылы үшінші коалицияны жеңгеннен және Пресбург бейбітшілігіне қол жеткізгеннен кейін Наполеон Венето мен Далмацияны қайтарып алды, оларды Италия Республикасына қосып, оны Италия Корольдігі деп атады. Сол жылы екінші сателлит мемлекет – Лигурия республикасы (ескі Генуя республикасының мұрагері) Францияға қосылуға мәжбүр болды. 1806 жылы ол Неаполь Корольдігін басып алып, оны ағасына, содан кейін (1808 жылдан бастап) Жоахим Муратқа берді, сондай-ақ әпкелерін Элиза мен Паолинаны Масса-Каррара және Гуасталла князьдеріне үйлендірді. 1808 жылы Марке мен Тоскананы Италия Корольдігіне қосып алды. 1809 жылы Бонапарт Римді басып алып, папаны алдымен Савонаға, содан кейін Францияға жер аударды. Ресейден кейін Еуропаның басқа мемлекеттері одақтасып, Лейпциг шайқасында Наполеонды жеңді, содан кейін оның итальяндық одақтастары оны Австриямен одақтасуға тастады. Наполеонның билігі құлдырағанда, ол орнатқан басқа монархтар ұлтшылдық сезімдерді оятып, тақтарын сақтап қалуға тырысты. Олардың арасында Италияның вице-королі Эжен де Боарна, Италия Корольдігіне өзінің мұрагерлігі үшін Австрияның мақұлдауын алуға тырысқан, және Иоахим Мурат, Италияның бірігуі үшін итальян патриоттарының көмегін сұраған. Наполеон 1814 жылдың 6 сәуірінде жеңілді. Нәтижесінде Вена конгресі (1814) 1795 жылғы жағдайға жақын жағдайды қалпына келтірді, Италияны Австрия (солтүстік-шығыста және Ломбардия), Сардиния Корольдігі, Екі Сицилия Корольдігі (оңтүстікте және Сицилияда), Тоскана, Папа мемлекеттері және орталықтағы басқа да кіші мемлекеттер арасында бөліп берді. Алайда, Венеция мен Генуя сияқты ескі республикалар қайта құрылмады, Венеция Австрияға, ал Генуя Сардиния Корольдігіне өтті. Наполеон Францияға оралғанда (Жүз күн), ол Мураттың қолдауын қайта алды, бірақ Мурат Римини жариялауымен итальяндықтарды Наполеон үшін күресуге көндіре алмады және жеңіліп, қаза болды. Осылайша Италия патшалықтары құлдырап, Италияның қалпына келтіру кезеңі басталды, көптеген Наполеонға дейінгі билеушілер тақтарына оралды. Пьемонт, Генуя және Ницца біріктірілді, Сардиния (кейіннен Савойя мемлекетін құрды), ал Ломбардия, Венето, Истрия және Далмация Австрияға қайта қосылды. Парма және Модена герцогтықтары қайта құрылды, ал Папа мемлекеттері мен Неаполь Корольдігі Бурбондарға қайтарылды. Италияның қалпына келтіру кезеңіндегі саяси және әлеуметтік оқиғалар (1815–1835) түкпір-түкпірде халық көтерілістеріне әкеп соқты және Италияның тәуелсіздік соғыстарының қалыптасуына үлкен әсер етті. Бұлдың бәрі жаңа Италия Корольдігінің құрылуына және итальяндық бірігуге әкелді. Фридрих Арц итальяндықтардың алған пайдасын атап көрсетеді:

At the end of the 18th century, Italy was almost in the same political conditions as in the 16th century; the main differences were that Austria had replaced Spain as the dominant foreign power (though the War of the Polish Succession resulted in the re installment of the Spanish in the south, as the House of Bourbon Two Sicilies), and that the dukes of Savoy had become kings of Sardinia. In 1796 the French Army of Italy under Napoleon invaded Italy, with the aims of forcing the First Coalition to abandon Sardinia and forcing Austria to withdraw from Italy. Within only two weeks Victor Amadeus III of Sardinia was forced to sign an armistice. Napoleon then entered Milan, where he was welcomed as a liberator. Subsequently, beating off Austrian counterattacks and continuing to advance, he arrived in the Veneto in 1797. Here occurred the Veronese Easters, an act of rebellion against French oppression, that tied down Napoleon for about a week. Napoleon conquered most of Italy in 1797–99. He set up a series of new republics, complete with new codes of law and abolition of old feudal privileges. Napoleon's Cisalpine Republic was centered on Milan. Genoa the city became a republic while its hinterland became the Ligurian Republic. The Roman Republic was formed out of the papal holdings while the pope himself was sent to France. The Neapolitan Republic was formed around Naples, but it lasted only five months before the Coalition recaptured it. In 1805, he formed the Kingdom of Italy, with himself as king and his stepson as viceroy. All these new countries were satellites of France, and had to pay large subsidies to Paris, as well as provide military support for Napoleon's wars. Their political and administrative systems were modernized, the metric system introduced, and trade barriers reduced. Jewish ghettos were abolished. Belgium and Piedmont became integral parts of France. During the Napoleonic era, in 1797, the first official adoption of the Italian tricolour as a national flag by a sovereign Italian state, the Cispadane Republic, a sister republic of Revolutionary France, took place. This event is celebrated by the Tricolour Day. The Italian national colours appeared for the first time on a tricolour cockade in 1789, anticipating by seven years the first green, white and red Italian military war flag, which was adopted by the Lombard Legion in 1796. In 1805, after the French victory over the Third Coalition and the Peace of Pressburg, Napoleon recovered Veneto and Dalmatia, annexing them to the Italian Republic and renaming it the Kingdom of Italy. Also that year a second satellite state, the Ligurian Republic (successor to the old Republic of Genoa), was pressured into merging with France. In 1806, he conquered the Kingdom of Naples and granted it to his brother and then (from 1808) to Joachim Murat, along with marrying his sisters Elisa and Paolina off to the princes of Massa Carrara and Guastalla. In 1808, he annexed Marche and Tuscany to the Kingdom of Italy. In 1809, Bonaparte occupied Rome, exiling the Pope first to Savona and then to France. After Russia, the other states of Europe re allied themselves and defeated Napoleon at the Battle of Leipzig, after which his Italian allied states abandoned him to ally with Austria. As Napoleon's reign began to fail, other national monarchs he had installed tried to keep their thrones by feeding nationalistic sentiments. Among these was the viceroy of Italy, Eugène de Beauharnais, who tried to get Austrian approval for his succession to the Kingdom of Italy, and Joachim Murat, who called for Italian patriots' help for the unification of Italy under his rule. Napoleon was defeated on 6 April 1814. The resulting Congress of Vienna (1814) restored a situation close to that of 1795, dividing Italy between Austria (in the north east and Lombardy), the Kingdom of Sardinia, the Kingdom of the Two Sicilies (in the south and in Sicily), and Tuscany, the Papal States and other minor states in the centre. However, old republics such as Venice and Genoa were not recreated, Venice went to Austria, and Genoa went to the Kingdom of Sardinia. On Napoleon's return to France (the Hundred Days), he regained Murat's support, but Murat proved unable to convince the Italians to fight for Napoleon with his Proclamation of Rimini and was beaten and killed. The Italian kingdoms thus fell, and Italy's Restoration period began, with many pre Napoleonic sovereigns returned to their thrones. Piedmont, Genoa and Nice came to be united, as did Sardinia (which went on to create the State of Savoy), while Lombardy, Veneto, Istria and Dalmatia were re annexed to Austria. The dukedoms of Parma and Modena re formed, and the Papal States and the Kingdom of Naples returned to the Bourbons. The political and social events in the restoration period of Italy (1815–1835) led to popular uprisings throughout the peninsula and greatly shaped what would become the Italian Wars of Independence. All this led to a new Kingdom of Italy and Italian unification. Frederick Artz emphasizes the benefits the Italians gained:
For nearly two decades the Italians had the excellent codes of law, a fair system of taxation, a better economic situation, and more religious and intellectual toleration than they had known for centuries. Everywhere old physical, economic, and intellectual barriers had been thrown down and the Italians had begun to be aware of a common nationality.

Шамамен екі онжылдық бойы итальяндықтардың заңдарының тамаша кодекстері, әділ салық жүйесі, жақсы экономикалық жағдай және ғасырлар бойы білмегеннен гөрі діни және зияли толеранттылығы болды. Барлық жерде ескі физикалық, экономикалық және зияли кедергілер жойылды және итальяндықтар ортақ ұлттылыққа ие болды.

Біріктіру (18141861)

Ризорджименто – Италия жарым аралының әртүрлі мемлекеттерін біріктірген саяси және әлеуметтік процесс. Италияның қайта бірігуінің басталуы мен аяқталуының нақты мерзімдерін анықтау қиын, бірақ көптеген ғалымдар оны 1815 жылы Наполеон билігінің аяқталуымен және Вена конгресімен басталып, шамамен 1871 жылы Франко-прусс соғысымен аяқталды деп санайды. Бірақ соңғы "irredente" қалалары Бірінші дүниежүзілік соғыста Италияның жеңісінен кейін ғана қосылды. 1820 жылы испандықтар Конституциясы бойынша туындаған дауларға наразылық білдіріп, көтеріліс жасады, бұл Италиядағы ұқсас қозғалыстың дамуына ықпал етті. Екі Сицилия патшалығы армиясындағы, Карбонаро (құпия республикалық ұйымның мүшесі) Гульельмо Пепе басқарған полк көтеріліс ұйымдастырып, Екі Сицилияның құрлық бөлігін басып алды. Патша Фердинанд I жаңа конституцияны қабылдауға келісті. Алайда, революционерлер халықтың қолдауын ала алмады және Киелі одақтың австриялық әскерлеріне жеңілді. Фердинанд конституцияны жойып, революционерлерді жүйелі түрде қуғынға алып, олардың көптегені елден қуылды. 1821 жылы Пьемонттағы революциялық қозғалыстың жетекшісі Санторре ди Сантароса болды, ол австриялықтарды қуғысы келіп, Италияны Савой үйімен біріктіргісі келді. Пьемонттағы көтеріліс Алессандрия қаласынан басталды. Патшаның регенті, принц Карл Альберт, король Карл Феликс елден кеткен кезде, революционерлерді тыныштандыру үшін жаңа конституцияны бекітті, бірақ король қайтып келген соң конституцияны мойындамай, Киелі одақтан көмек сұрады. Ди Сантаросаның әскері жеңілді, ал Пьемонт революционері Парижге қашып кетті. Көркемдік және әдеби көңіл-күй де ұлтшылдыққа қарай бұрылды; бәлкім, прото-ұлтшылдық туындылардың ең танымалсы – 1827 жылы жарық көрген Алессандро Манзонидің "I Promessi Sposi" ("Келісім шарттасқандар") романы болды. "I Promessi Sposi" романының 1840 жылғы нұсқасында тоскан диалектісінің стандартталған түрі қолданылды, бұл автордың тілді қалыптастыру және оны үйренуге адамдарды мәжбүр ету үшін жасаған саналы әрекеті болды. Сол кезде Италияның бірігуі үшін күрес негізінен Австрия империясымен және Габсбургтермен жүргізілді деп есептелді, өйткені олар қазіргі Италияның негізінен итальян тілінде сөйлейтін солтүстік-шығыс бөлігін тікелей бақылап, бірігуге қарсы ең күшті күш болды. Австрия империясы ұлтшылдық сезімдерді қатаң түрде басады. Австрия канцлері Франц Меттерних Вена конгресінде ықпалды дипломат болғандықтан, Италия сөзінің "географиялық атау" ғана екенін айтты. Біріктіруді жақтағандар, әсіресе Папа мемлекеттерімен конфедерация құруға тырысқаннан кейін, Киелі Тақтың қарсылығына тап болды, бұл Папалыққа аймақта белгілі бір автономияны қалдырған болар еді. Пий IX аймақтағы биліктен бас тартса, итальяндық католиктер қудалануы мүмкін деп қорқыды. Тіпті аралдың бірігуін қалағандардың арасында да әртүрлі топтар біріккен мемлекеттің қандай формада болатыны туралы келісе алмады. Винченцо Джоберти Рим папасының басшылығымен итальян мемлекеттерінің конфедерациясын ұсынды. Оның "Италиялықтардың рухани және азаматтық үстемдігі туралы" атты кітабы 1843 жылы жарық көрді және Папалық пен Рисорджименто арасындағы байланысты орнатты. Көптеген революционерлер республика құруды қалаған, бірақ ақырында Италия мемлекеттерін монархия ретінде біріктіру билігі патша мен оның бас министріне тиді. Ең ықпалды революциялық топтардың бірі – Карбонари (көмір жағушылар) болды, бұл 19 ғасырдың басында Оңтүстік Италияда құрылған құпия ұйым. Француз революциясының қағидаларынан шабыт алған оның мүшелері негізінен орта тап пен зиялы қауымнан шыққан. Вена конгресінен кейін Карбонари қозғалысы Папа мемлекеттеріне, Сардиния Корольдігіне, Тоскананың Ұлы Герцогтігіне, Модена Герцогтігіне және Ломбардия-Венеция Корольдігіне тарады. Революционерлерден қорқу соншалық, биліктегі билік Карбонари жиналысына қатысқандарды өлім жазасына кесу туралы жарлық шығарды. Карбонарилер Наполеон III-ті Италияны біріктіре алмағаны үшін өлім жазасына кесті және 1858 жылы оны өлтіруге жақын болды. Бірлестік қозғалысының көптеген басшылары бір кезде осы ұйымның мүшелері болған. Осыған байланысты 1847 жылы 1946 жылдан бері итальян ұлттық әнұраны болып табылатын Il Canto degli Italiani әні алғаш рет орындалды. Біріктіру қозғалысындағы екі көрнекті радикалды тұлға – Джузеппе Маццини мен Джузеппе Гарибальди. Көңілді конституциялық монархиялық тұлғаларға Кавур графы мен Виктор Эммануил II кірді, ол кейін біріккен Италияның алғашқы патшасы болды. Маццинидің революциялық қозғалыстардағы белсенділігі оны қосылғаннан кейін қамауға алуға себеп болды. Түрмеде ол Италияны біріктіруге болатынын және осылай болуы керектігін түсінді және еркін, тәуелсіз және республикалық ұлтты құру жоспарын жасады, астанасы Рим болды. Маццини 1831 жылы босатылғаннан кейін Марсельге кетіп, Италияны біріктіруді көздейтін La Giovine Italia (Жас Италия) атты жаңа саяси қоғамды ұйымдастырды. Гарибальди 1834 жылы Пьемонттағы көтеріліске қатысып, өлім жазасына кесілді және Оңтүстік Америкаға қашып кетті. Ол 1848 жылы Италияға оралды. Италия Корольдігінің құрылуы – итальян ұлтшылдарының және Савой үйіне адал монархистердің Италия жарым аралының барлық бөлігін қамтитын бірыңғай корольдік құруға жасаған бірлескен күш-жігерінің нәтижесі болды. Сардиния 1830 жылдан бастап өнеркәсіптік дамуға ұшырады. Либералдық қысыммен 1848 жылы төңкеріс жылы Статуто Альбертино конституциясы қабылданды. Сол қысыммен Австрияға қарсы Бірінші итальян соғысы жарияланды. Алғашқы табысқа жеткеннен кейін соғыс нашарлап, Сардиния Корольдігі жеңіліске ұшырады. 1848 жылғы төңкерістерден кейін Италияның бірігу қозғалысының көрінетін жетекшісі Гарибальди болды, ол Оңтүстік Италияда танымал болды. Гарибальди Оңтүстік Италиядағы республикалық біріктіру күшін басқарды, бірақ Солтүстік Италияның Савой үйінің монархиясы, Камилло Бенсо графы басқарған Пьемонт-Сардиния Корольдігі де бірыңғай итальян мемлекетін құруды мақсат етті. Корольдік Римге физикалық байланысы болмаса да (Италияның табиғи астанасы деп есептелген), ол екінші итальян соғысында Австрияға қарсы сәтті күресіп, Ломбардия-Венецияны австриялық үстемдіктен босатты. Пломбьер келісіміне сәйкес, Сардиния Корольдігі Францияға Савойя мен Ниццаны берді, бұл Ниццалық эмиграцияға әкелді, яғни Ниццалық итальяндықтардың төрттен бірі Италияға көшті. Корольдік Ұлыбритания мен Франция сияқты маңызды одақтастарды да құрды, бұл итальян бірігу мүмкіндігін арттырды. Гарибальди 1871 жылы Ниццадағы Ұлттық Ассамблеяда сайланды, онда ол өз туған қаласын итальяндық бірыңғай мемлекетке қосуды жақтады, бірақ оған сөз сөйлеуге рұхсат берілмеді. Осы теріске беруге байланысты 1871 және 1872 жылдары Ниццада Гарибальдинилер ұйымдастырған "Ниццалық кеш" деп аталатын тәртіпсіздіктер болды, ол қала мен оның аймағын Италияға қосуды талап етті. Көтеріліске қатысқан он бес Ницца тұрғыны сотталып, жазаланды.

The Risorgimento was the political and social process that unified different states of the Italian Peninsula. It is difficult to pin down exact dates for the beginning and end of Italian reunification, but most scholars agree that it began with the end of Napoleonic rule and the Congress of Vienna in 1815, and approximately ended with the Franco Prussian War in 1871, though the last "città irredente" did not join until the Italian victory in World War I. In 1820, Spaniards successfully revolted over disputes about their Constitution, which influenced the development of a similar movement in Italy. A regiment in the army of the Kingdom of Two Sicilies, commanded by Guglielmo Pepe, a Carbonaro (member of the secret republican organization), mutinied, conquering the peninsular part of Two Sicilies. The king, Ferdinand I, agreed to enact a new constitution. The revolutionaries, though, failed to court popular support and fell to Austrian troops of the Holy Alliance. Ferdinand abolished the constitution and began systematically persecuting revolutionaries, many of whom were forced into exile. The leader of the 1821 revolutionary movement in Piedmont was Santorre di Santarosa, who wanted to remove the Austrians and unify Italy under the House of Savoy. The Piedmont revolt started in Alessandria. The king's regent, prince Charles Albert, acting while the king Charles Felix was away, approved a new constitution to appease the revolutionaries, but when the king returned he disavowed the constitution and requested assistance from the Holy Alliance. Di Santarosa's troops were defeated, and the would be Piedmontese revolutionary fled to Paris. Artistic and literary sentiment also turned towards nationalism; perhaps the most famous of proto nationalist works was Alessandro Manzoni's I Promessi Sposi (The Betrothed), published in 1827. The 1840 version of I Promessi Sposi used a standardized version of the Tuscan dialect, a conscious effort by the author to provide a language and force people to learn it. At the time, the struggle for Italian unification was perceived to be waged primarily against the Austrian Empire and the Habsburgs, since they directly controlled the predominantly Italian speaking northeastern part of present day Italy and were the single most powerful force against unification. The Austrian Empire vigorously repressed nationalist sentiment. Austrian Chancellor Franz Metternich, an influential diplomat at the Congress of Vienna, stated that the word Italy was nothing more than "a geographic expression." Those in favour of unification also faced opposition from the Holy See, particularly after failed attempts to broker a confederation with the Papal States, which would have left the Papacy with some measure of autonomy over the region. Pius IX feared that giving up power in the region could mean the persecution of Italian Catholics. Even among those who wanted to see the peninsula unified, different groups could not agree on what form a unified state would take. Vincenzo Gioberti suggested a confederation of Italian states under the rulership of the Pope. His book, Of the Moral and Civil Primacy of the Italians, was published in 1843 and created a link between the Papacy and the Risorgimento. Many leading revolutionaries wanted a republic, but eventually, it was a king and his chief minister who had the power to unite the Italian states as a monarchy. One of the most influential revolutionary groups was the Carbonari (charcoal burners), a secret organization formed in southern Italy early in the 19th century. Inspired by the principles of the French Revolution, its members were mainly drawn from the middle class and intellectuals. After the Congress of Vienna, the Carbonari movement spread into the Papal States, the Kingdom of Sardinia, the Grand Duchy of Tuscany, the Duchy of Modena and the Kingdom of Lombardy–Venetia. The revolutionaries were so feared that the reigning authorities passed an ordinance condemning to death anyone who attended a Carbonari meeting. The Carbonari condemned Napoleon III to death for failing to unite Italy, and the group almost succeeded in assassinating him in 1858. Many leaders of the unification movement were at one time members of this organization. In this context, in 1847, the first public performance of the song Il Canto degli Italiani, the Italian national anthem since 1946, took place. Two prominent radical figures in the unification movement were Giuseppe Mazzini and Giuseppe Garibaldi. The more conservative constitutional monarchic figures included the Count of Cavour and Victor Emmanuel II, who would later become the first king of a united Italy. Mazzini's activity in revolutionary movements caused him to be imprisoned soon after he joined. While in prison, he concluded that Italy could – and therefore should – be unified and formulated his program for establishing a free, independent, and republican nation with Rome as its capital. After Mazzini's release in 1831, he went to Marseille, where he organized a new political society called La Giovine Italia (Young Italy) seeking the unification of Italy. Garibaldi participated in an uprising in Piedmont in 1834, was sentenced to death, and escaped to South America. He returned to Italy in 1848. The creation of the Kingdom of Italy was the result of concerted efforts by Italian nationalists and monarchists loyal to the House of Savoy to establish a united kingdom encompassing the entire Italian Peninsula. Sardinia industrialized from 1830 onward. A constitution, the Statuto Albertino was enacted in the year of revolutions, 1848, under liberal pressure. Under the same pressure, the First Italian War of Independence was declared on Austria. After initial success, the war took a turn for the worse and the Kingdom of Sardinia lost. After the Revolutions of 1848, the apparent leader of the Italian unification movement was Garibaldi, popular amongst southern Italians. Garibaldi led the Italian republican drive for unification in southern Italy, but the northern Italian monarchy of the House of Savoy in the Kingdom of Piedmont Sardinia whose government was led by Camillo Benso, Count of Cavour, also had the ambition of establishing a united Italian state. Although the kingdom had no physical connection to Rome (deemed the natural capital of Italy), the kingdom had successfully challenged Austria in the Second Italian War of Independence, liberating Lombardy–Venetia from Austrian rule. On the basis of the Plombières Agreement, the Kingdom of Sardinia ceded Savoy and Nice to France, an event that caused the Niçard exodus, that was the emigration of a quarter of the Niçard Italians to Italy. The kingdom also had established important alliances which helped it improve the possibility of Italian unification, such as Britain and France in the Crimean War. Garibaldi was elected in 1871 in Nice at the National Assembly where he tried to promote the annexation of his hometown to the Italian unitary state, but he was prevented from speaking. Because of this denial, between 1871 and 1872 there were riots in Nice, promoted by the Garibaldini and called "Niçard Vespers", which demanded the annexation of the city and its area to Italy. Fifteen Nice people who participated in the rebellion were tried and sentenced.

Оңтүстік мәселесі және итальяндық диаспора

Оңтүстікте ("Mezzogiorno") бұл жағдай оңай болған жоқ. Біріктіру мен жаңғырту жолы Солтүстік және Оңтүстік Италия арасына қабат жібітіп алды. Неапольдің оңтүстігіндегі барлық аймақ көптеген терең экономикалық және әлеуметтік проблемалармен ауырсынып жатты. Дегенмен, Оңтүстікке қарсы жаңа үкіметтің қақтығысы нәтижесінде Оңтүстіктің саяси проблемаларының көп бөлігі және оның "бейтарап" немесе жалқау (саяси мағынада) деген беделі қалыптасты. Басқа жағынан, көлік қиындықтары, топырақтың құнарлылығы төмендігі, кең ауқымдағы эрозия, орманның кең аумағы жойылды, көптеген кәсіпорындар жоғары қорғау тарифтерінің арқасында ғана ашық бола алды, ірі меншіктер көбінесе нашар басқарылды, шаруалардың көпшілігі өте шағын жерлерге ие болды, және жұмыссыздық пен қылмыс жоғары деңгейде болды. Кавур негізгі проблеманың нашар үкімет екенін шешті және оны Пьемонт заң жүйесін қатаң қолдану арқылы түзетуге болатынына сенді. Бұл күшті нәтижесі – қастандықтардың өршуіне және шамамен он жылға созылған қанды азамат соғысына әкелді. Көтеріліс негізінен Базиликата және Солтүстік Апулияда, қастандықтар Кармин Крокко мен Микеле Карузо басшылығымен өршіді. Оңтүстіктегі толқулар аяқталғаннан кейін, итальяндық диаспорада миллиондаған шаруалар АҚШ және Оңтүстік Америкаға ағылды. Басқалары Генуя, Милан және Турин сияқты солтүстік өнеркәсіптік қалаларға көшіп, үйлеріне ақша жіберді. Кедейлік эмиграцияның басты себебі болды, әсіресе жердің жетіспеушілігі, себебі Италияда, әсіресе Оңтүстікте, мезадриялық жер бөлісімі гүлденді және меншік ұрпақтар бойы бөлінді. Әсіресе Оңтүстік Италияда жағдай қиын болды. Тағы бір фактор – бірігуден кейін Оңтүстік Италияның әлеуметтік-экономикалық жағдайларының жақсаруы нәтижесінде халық санының өсуі. Бұл демографиялық жарылысқа әкеліп соқты және жаңа буынды 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында, көбінесе Америкаға жаппай эмиграцияға мәжбүр етті. Капиталдың жаңа ағыны әлемде миллиондаған білікті емес жұмыс орындарын құрды және "жұмыс пен нан" іздеген итальяндықтардың бір мезгілде жаппай эмиграциясына себеп болды. Біріктіру оңтүстікте орта ғасырлардан бері сақталған феодалдық жер жүйесін жойды, әсіресе жер аристократтардың, діни ұйымдардың немесе патшаның ажырамас меншігі болған жерлерде. Феодализмнің ыдырауы мен жерді қайта бөлу оңтүстіктегі шағын шаруалардың егістік жерге ие болуына міндетті түрде әкелмеді. Көптеген адамдар жерсіз қалды, ал жер учаскелері кішірейіп, өнімділігі төмендеді, себебі жер мұрагерлер арасында бөлінді. Біріктіруге бағытталған кейбір мемлекеттер (terre irredente), Трентино-Альто-Адидже және Юлиан Марш, Италия Бірінші дүниежүзілік соғыста Австрия-Мажарстанды жеңгеннен кейін 1918 жылға дейін Италия Корольдігіне қосылмады. Осы себепті тарихшылар кейде бірігу кезеңін тек 1918 жылдың 4 қарашасында Вилла-Джиустидегі қарулы келісіммен аяқталды деп сипаттайды. Парламенттік демократия 19-шы ғасырда едәуір дамыды. 1848 жылғы Сардинияның Статуто Альбертино 1861 жылы бүкіл Италия Корольдігіне таратылды, негізгі бостандықтар қарастырылды, бірақ сайлау заңдары мүліктік жағдайы нашар және білімсіз топтарды сайлаудан шеттетуге алып келді. Италияның саяси аренасы сол және оң жақтағы кең лагерьлер арасында қатаң бөлінді, бұл жиі дау тудырып, үкіметті сақтауға тырысуға әкелді. Марко Мингетти 1876 жылы билігін жоғалтып, оның орнына Демократ Агостино Депретис келді, ол 1880-жылдары саяси үстемдік кезеңін бастады, бірақ билікті сақтау үшін оппозицияны қанағаттандыруға тырысты. Депретис өзінің өкілеттігін Trasformismo (трансформатизм) деп аталатын эксперименталды саяси идеяны бастаумен бастады. Трансформатизм теориясы бойынша, кабинет партиялық емес көзқараспен әртүрлі орташа және қабілетті саясаткерлерді таңдауы керек еді. Іс жүзінде трансформатизм авторитарлық және жемқор болды: Депретис, егер олар Депретистен оңтайлы жеңілдіктер алғысы келсе, округтерге өз үміткерлеріне дауыс беруге қысым жасады, нәтижесінде 1876 жылы оң жақтан тек төрт өкіл сайланды. Депретис қоғамдық жиналыстарға тыйым салу, "қауіпті" адамдарды алыс аралдарға жер аудару және милитаристік саясат қабылдау сияқты авторитарлық шараларды қабылдады. Депретис сол кездегі дау тудыратын заңдарды қабылдады, мысалы, қарыз үшін қамауға алуды жою, бастауыш білім беруді тегін және міндетті ету, ал бастауыш мектептердегі міндетті діни оқытуды тоқтату. Депретистің бірінші үкіметі оның Ішкі істер министрін қызметтен босатудан кейін құлап, 1877 жылы оның отставкасына әкелді. Депретистің екінші үкіметі 1881 жылы басталды. Депретистің мақсаттары 1882 жылы сайлау құқығын кеңейту және салық төлеуге жататын итальяндықтардың ең төменгі талаптарын кеңейту арқылы итальяндықтардан салық түсімдерін арттыру және жаңа сайлау жүйесін құру болды. 1887 жылы Депретис жылдар бойы саяси құлдыраудан кейін қызметтен алынды. Франческо Криспи 1887 жылдан 1891 жылға дейін және қайтадан 1893 жылдан 1896 жылға дейін премьер-министр болды. Тарихшы Р.Дж.Б. Босворт оның сыртқы саясаты туралы былай дейді: Криспи "ашық агрессивті сипаты Фашисттік режимнің кезеңіне дейін теңдессіз саясат жүргізді. Оның саясаты Италияның Франциямен саудасы үшін де, тіпті Шығыс Африкадағы колониялық амбициялары үшін де қиындықтар тудырды". Криспидің 1887–91 жылдардағы басты мәселесі Италияны Австрия-Мажарстаннан қорғау болды. Криспи Италияны әскери шығыстарды арттыру, экспансионизмді жақтау және Германияның қолдауын алуға тырысу арқылы ұлы держава ретінде құруға жұмыс істеді, тіпті Үштік Одаққа қосылуға дейін барды. Италияның стратегиялық дамуына көмектессе де, ол трансформатизмді жалғастырды және авторитарлық болды, бір рет оппозициялық партияларды тыйым салу үшін әскери жағдайды қолдануды ұсынды. Авторитарлық болғанына қарамастан, Криспи 1888 жылғы Халық денсаулығы заңы және үкіметтің зәбірлеушілігіне шағымдану үшін арнаулы соттар құру сияқты либералдық саясаттарды жүзеге асырды. Сыртқы саясатқа арналған үлкен назар аудару шаруашылыққа көмек қажет болған ауылдық қауымды наразылыққа түсірді. Италия парламентінің радикалдық және консервативтік күштері үкіметтен ауыл шаруашылығын жақсарту жолдарын зерттеуді талап етті. Зерттеу көрсетті, ауыл шаруашылығы жақсармағанын, жер иелері жерлерінен түскен кірісті жұтып алып, жерді дамытуға ешқандай үлес қоспағанын. Төменгі тап итальяндықтары жердің бөлінуіне наразылық білдірді, ол тек жер иелеріне пайда келтірді. Ауыл шаруашылығы жерлеріндегі жұмысшылардың көпшілігі шаруалар емес, ең көп дегенде бір жыл жұмыс істейтін уақытша жұмысшылар еді. Тұрақты табысы жоқ шаруалар аз тағаммен күн көруге мәжбүр болды, аурулар жылдам тарады, індеттер тіркелді, соның ішінде кем дегенде 55 000 адамды өлтірген холера індеті болды. Италия үкіметі үлкен шығындар салдарынан үлкен қарызға батқандықтан жағдаймен тиімді күресе алмады. Италия 1870-жылдар мен 1880-жылдарда Францияның шарап индустриясы өсімдік ауруларынан зардап шеккен кезде шараптың ең ірі экспорттаушысы болғандықтан экономикалық қиындықтарға тап болды. Осы уақытта Италия Еуропадағы шараптың ең ірі экспорттаушысы болды, бірақ Францияның 1888 жылы қалпына келгеннен кейін Оңтүстік Италия шарапты артық өндіріп, екіге бөлінді, бұл үлкен жұмыссыздық пен банкроттықтарға әкелді. 1901 жылдан 1914 жылға дейін итальян тарихы мен саясатын Джованни Джолитти бағыттап отырды. Ол Криспи саясатының тудырған кең тараған наразылық толқынымен күресті: авторитарлық репрессия емес, наразылықтарды қабылдау, демек, ереуілдерді, олар зорлықсыз және саяси болмаса, қабылдау, (сәтті) социалистерді елдің саяси өміріне енгізу мақсатымен. Джолиттидің ең маңызды шаралары әлеуметтік және еңбек заңнамасы, ерлерге жалпы сайлау құқығы, теміржолдар мен сақтандыру компанияларын мемлекеттендіру, мемлекеттік қарызды азайту және ...

The transition was not smooth for the south (the "Mezzogiorno"). The path to unification and modernization created a divide between Northern and Southern Italy. The entire region south of Naples was afflicted with numerous deep economic and social liabilities. However, many of the South's political problems and its reputation of being "passive" or lazy (politically speaking) was due to the new government that alienated the South. On the other hand, transportation was difficult, soil fertility was low with extensive erosion, deforestation was severe, many businesses could stay open only because of high protective tariffs, large estates were often poorly managed, most peasants had only very small plots, and there was chronic unemployment and high crime rates. Cavour decided the basic problem was poor government, and believed that could be remedied by strict application of the Piedmontese legal system. The main result was an upsurge in brigandage, which turned into a bloody civil war that lasted almost ten years. The insurrection reached its peak mainly in Basilicata and northern Apulia, headed by the brigands Carmine Crocco and Michele Caruso. With the end of the southern riots, there was an outflow of millions of peasants in the Italian diaspora, especially to the United States and South America. Others relocated to the northern industrial cities such as Genoa, Milan and Turin, and sent money home. Poverty was the main reason for emigration, specifically the lack of land as mezzadria sharecropping flourished in Italy, especially in the South, and property became subdivided over generations. Especially in Southern Italy, conditions were harsh. Another factor was related to the overpopulation of Southern Italy as a result of the improvements in socioeconomic conditions after Unification. That created a demographic boom and forced the new generations to emigrate en masse in the late 19th century and the early 20th century, mostly to the Americas. The new migration of capital created millions of unskilled jobs around the world and was responsible for the simultaneous mass migration of Italians searching for "work and bread"
Unification broke down the feudal land system, which had survived in the south since the Middle Ages, especially where land had been the inalienable property of aristocrats, religious bodies or the king. The breakdown of feudalism, however, and redistribution of land did not necessarily lead to small farmers in the south winding up owning arable land. Many remained landless, and plots grew smaller and smaller and so less and less productive, as land was subdivided amongst heirs. Some of the states that had been targeted for unification (terre irredente), Trentino Alto Adige and Julian March, did not join the Kingdom of Italy until 1918 after Italy defeated Austria Hungary in the First World War. For this reason, historians sometimes describe the unification period as reaching completion only with the Armistice of Villa Giusti on 4 November 1918. Parliamentary democracy developed considerably in the 19th century. The Sardinian Statuto Albertino of 1848, extended to the whole Kingdom of Italy in 1861, provided for basic freedoms, but the electoral laws excluded the non propertied and uneducated classes from voting. Italy's political arena was sharply divided between broad camps of left and right which created frequent deadlock and attempts to preserve governments. Marco Minghetti lost power in 1876 and was replaced by the Democrat Agostino Depretis, who began a period of political dominance in the 1880s, but continued attempts to appease the opposition to hold power. Depretis began his term by initiating an experimental political idea called Trasformismo (transformism). The theory of Trasformismo was that a cabinet should select a variety of moderates and capable politicians from a non partisan perspective. In practice, trasformismo was authoritarian and corrupt: Depretis pressured districts to vote for his candidates if they wished to gain favourable concessions from Depretis when in power, resulting in only four representatives from the right being elected in 1876. Depretis put through authoritarian measures, such as banning public meetings, placing "dangerous" individuals in internal exile on remote penal islands, and adopting militarist policies. Depretis enacted controversial legislation for the time, such as abolishing arrest for debt, making elementary education free and compulsory while ending compulsory religious teaching in elementary schools. The first government of Depretis collapsed after his dismissal of his Interior Minister, and ended with his resignation in 1877. The second government of Depretis started in 1881. Depretis' goals included widening suffrage in 1882 and increasing the tax intake from Italians by expanding the minimum requirements of who could pay taxes and the creation of a new electoral system. In 1887, Depretis was finally pushed out of office after years of political decline. Francesco Crispi was Prime Minister from 1887 until 1891 and again from 1893 until 1896. Historian R. J. B. Bosworth says of his foreign policy that Crispi "pursued policies whose openly aggressive character would not be equaled until the days of the Fascist regime His policies were ruinous, both for Italy's trade with France, and, more humiliatingly, for colonial ambitions in East Africa." Crispi's major concerns during 1887–91 was protecting Italy from Austria Hungary. Crispi worked to build Italy as a great world power through increased military expenditures, advocation of expansionism, and trying to win Germany's favor even by joining the Triple Alliance. While helping Italy develop strategically, he continued trasformismo and was authoritarian, once suggesting the use of martial law to ban opposition parties. Despite being authoritarian, Crispi put through liberal policies such as the Public Health Act of 1888 and establishing tribunals for redress against abuses by the government. The overwhelming attention paid to foreign policy alienated the agricultural community which needed help. Both radical and conservative forces in the Italian parliament demanded that the government investigate how to improve agriculture. The investigation showed that agriculture was not improving, that landowners were swallowing up revenue from their lands and contributing almost nothing to development of the land. There was aggravation by lower class Italians to the break up of communal lands which benefited only landlords. Most of the workers on the agricultural lands were not peasants but short term labourers who at best were employed for one year. Peasants without stable income were forced to live off meager food supplies, disease was spreading rapidly, plagues were reported, including a major cholera epidemic which killed at least 55,000 people. The Italian government could not deal with the situation effectively due to the mass overspending that left Italy in huge debt. Italy also suffered economically because of overproduction of grapes in the 1870s and 1880s when France's vineyard industry was suffering from vine disease. Italy during that time prospered as the largest exporter of wine in Europe but following the recovery of France in 1888, southern Italy was overproducing and had to split in two which caused greater unemployment and bankruptcies. From 1901 to 1914, Italian history and politics was dominated by Giovanni Giolitti. He first confronted the wave of widespread discontent that Crispi's policy had provoked: no more authoritarian repression, but acceptance of protests and therefore of strikes, as long as they are neither violent nor political, with the (successful) aim of bringing the socialists in the political life of the country. Giolitti's most important interventions were social and labor legislation, universal male suffrage, the nationalization of the railways and insurance companies, the reduction of state debt, and the development of infrastructure and industry. In foreign policy, there was a movement away from Germany and Austria Hungary and toward the Triple Entente of France, Britain and Russia. Starting from the late 19th century, Italy developed its own colonial Empire. It took control of Somalia. Its attempt to occupy Ethiopia failed in the First Italo–Ethiopian War of 1895–1896. In 1911, Giolitti's government sent forces to occupy Libya and declared war on the Ottoman Empire. Italy soon annexed Libya (then divided in Tripolitania and Cyrenaica) and the Dodecanese Islands after the Italo Turkish War. Nationalists advocated Italy's domination of the Mediterranean Sea by occupying Greece as well as the Adriatic coastal region of Dalmatia but no attempts were made. In June 1914 the left became repulsed by the government after the killing of three anti militarist demonstrators. The Italian Socialist Party declared a general strike in Italy. The protests that ensued became known as "Red Week", as leftists rioted and various acts of civil disobedience occurred such as seizing railway stations, cutting telephone wires and burning tax registers.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және либералды мемлекеттің сәтсіздіктері

Италия 1915 жылы ұлттық біртүтастықты аяқтау мақсатымен Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты: осы себепті, тарихи тұрғыдан қарағанда, бұл Италияның төртінші тәуелсіздік соғысы болып саналады, ол Италияның бірігуінің аяқталуын көрсетеді. Соғыс Германия және Австриямен одақ құру мәселесін шешуді талап етті. Италия алты ай бойы бейтараптық саясатын ұстанды, себебі Үштік одақ тек қорғаныс мақсатында құрылған еді. Италия 1915 жылдың көктемінде соғысқа қатысуға бастама көтерді, бірақ халықтың және элитаның көп бөлігі бейтараптықты жақтады. Италия үлкен, кедей ел болатын, саяси жүйесі тұрақсыз, қаржысы қиын жағдайда болды және әскері жақсы дайындалмаған еді. Үштік одақ итальяндықтар мен австриялықтар үшін маңызды болған жоқ. Премьер-министр Антонио Саландра және Сыртқы істер министрі Сидни Соннино екі тараппен де құпия келісімдер жүргізіп, ең қолайлы шарттарды алуға тырысты. Нәтижесінде, Антантадан Италияға Австро-Венгрия империясының үлкен бөлігін, соның ішінде Тироль мен Триестті беруге, сондай-ақ Албанияны протекторат етуге уәде берілді. Ресей Италияға Далмацияны беруге вето қойды. Ұлыбритания Австрияның оңтүстік фланкіне қауіп төндіретін 36 миллион итальяндықтарды одақтас ретінде алу үшін субсидиялар мен қарыздар беруге дайын болды. 1915 жылдың мамырында Лондон келісімі жарияланғанда, соғысқа қарсы күштер наразылық білдірді. Италияның түкпір-түкпірінен келген хабарлар халықтың соғыстан қорқуын және аумақтық иемденулерге немқұрайлы қарауын көрсетті. Соғысты қолдаушылар көшелерде наразылық акцияларын өткізді. Соғысқа деген құлшыныс – билеуші топтың сәтсіздіктеріне, наразылығына және ақымақтығына қарсы қатал наразылықты білдірді. Бенито Муссолини Il Popolo d'Italia газетін құрды, ол бастапқыда социалистер мен революционерлерді соғысты қолдауға көндіруге тырысты. Италияны соғысқа тартуға мүмікіндік іздеген одақтас мемлекеттер газетті қаржылық тұрғыдан қолдады. Кейіннен, соғыс аяқталғаннан кейін, бұл басылым фашистік қозғалыстың ресми органына айналды. Италия 875 мың адамнан тұратын әскермен соғысқа кірді, бірақ әскер нашар басқарылды, ауыр артиллерия мен пулеметтер жетіспеді, ал 1911-1912 жылдардағы Түркияға қарсы соғыста соғыс жабдықтарының көп бөлігі жойылған еді. Италия соғысты тиімді жүргізе алмады, өйткені үш жыл бойы Изонцо өзенінің бойындағы тар майданда шайқастар болды, онда австриялықтар биік жерлерді бақылап тұрды. 1916 жылы Италия Германияға соғыс жариялады. Шамамен 650 мың итальяндық сарбаз қаза тауып, 950 мың адам жарақат алды, ал экономиканың аман қалуы үшін одақтастардың үлкен қаржылық көмегі қажет болды. Соғысқа дейін үкімет еңбек мәселесіне назар бөлмеген, бірақ енді соғыс өндірісін ұйымдастыру үшін араласуға мәжбүр болды. Басты жұмысшы партиясы – Социалистік партия соғыс күшін қолдауға ықыласты болмағандықтан, ереуілдер жиі болып, ынтымақтастық өте төмен болды, әсіресе Пьемонт пен Ломбардиядағы социалистік бекіністерде. Үкімет жоғары жалақы мөлшерлемелерін, ұжымдық келісімдер мен әлеуметтік сақтандыру жүйелерін енгізді. Көптеген ірі компаниялар күрт өсті. Инфляция өмір сүру құнын екі есеге арттырды. Өнеркәсіптік жалақылар өсті, бірақ шаруалардың жалақысы артпады. Ауылдық жерлердегі наразылық жоғары болды, өйткені көптеген ер адамдар әскерге алынды, өнеркәсіптік жұмыс орындары жетіспеді, жалақы баяу өсті және инфляция да нашар болды. Италияның жеңісі, туралы хабарлаған Bollettino della Vittoria және Bollettino della Vittoria Navale, итальяндық майдандағы соғыстың аяқталуын белгіледі, Австро-Венгрия империясының таралуын қамтамасыз етті және бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтауға екі аптадан аз уақыт кетті. 651 мыңнан астам итальяндық жауынгер майдан даласында қаза тапты. Италиялық азаматтардың 589 мың адам тамақтанудың нашарлауы мен азық-түлік тапшылығынан қайтыс болды. Соғыс аяқталғаннан кейін Италияның премьер-министрі Витторио Эммануэле Орландо Ұлыбританияның премьер-министрі Дэвид Ллойд Джордж, Францияның премьер-министрі Жорж Клемансо және АҚШ президенті Вудро Вильсонмен Версальде Еуропаның шекараларын қайта анықтау мәселесін талқылау үшін кездесті, бұл болашақтағы еуропалық соғыстың алдын алуға көмектесер еді. Келіссөздер Италияға көптеген аумақтық пайда әкелмеді, өйткені Вильсон барлық еуропалық ұлттарға өздерінің ұлттық мемлекеттерін құруға еркіндік берді. Нәтижесінде Версаль келісімінде Далмация мен Албания Италияға берілмеді. Сонымен қатар, британдықтар мен француздар Германияның теңіз артындағы колонияларын өздерінің мандаттарына бөлді, Италия ешқандай үлес алмады. Италия Осман империясының ыдырауынан да ешқандай аумақ алмады. Бұған қарамастан, Орландо Версаль келісіміне қол қоюға келісті, бұл үкіметіне қарсы наразылық тудырды. Сен-Жермен-ан-Ле келісімі (1919) және Рапалло келісімі (1920) Трентино-Альто-Адидже, Жулиан Марш, Истрия, Кварнер, сондай-ақ Далмация қаласы Зараны қоса алғанда, Италияға қосылуға мүмкіндік берді. Бейбіт келісімге наразы болған итальяндық ұлтшыл ақын Габриэле Д'Аннунцио 1919 жылдың қыркүйегінде наразылық білдірген соғыс ардагерлері мен ұлтшылдармен бірге Фиуме еркін мемлекетін құрды. Ұлтшылдар арасындағы оның танымалдылығы оны "Иль Дуче" ("Жетеуші") деп атауға әкелді, ол Фиумені басып алу үшін қара көйлектерді киген жартылай әскери жасақтарды қолданды. "Дуче" лауазымы мен қара көйлектерді киген жартылай әскери жасақ формасы кейіннен Бенито Муссолинидің фашистік қозғалысы тарапынан қабылданды. Фиумені Италияға қосу туралы талап саяси спектрдің барлық жағына тарады. Нәтижесінде, Рим келісімі (1924) Фиуме қаласын Италияға қосуға әкелді. Италияның аумақтық иемденудің жетіспеуі нәтижесі "бұзылған жеңіс" деп айыпталды. "Бұзылған жеңіс" риторикасын Муссолини қабылдады және итальяндық империализмді күшейтуге және Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі либералдық Италияның жетістіктерін жасыруға пайдаланды. Тарихшылар "бұзылған жеңісті" фашистердің итальяндық империализмді күшейту және Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі либералдық Италияның жетістіктерін жасыру үшін пайдаланған "саяси миф" деп санайды. Италия сонымен қатар Ұлттар лигасының атқару кеңесінде тұрақты орын алды.

Italy entered into the First World War in 1915 with the aim of completing national unity: for this reason, it is also considered the Fourth Italian War of Independence, in a historiographical perspective that identifies in the latter the conclusion of the unification of Italy. The war forced the decision whether to honor the alliance with Germany and Austria. For six months Italy remained neutral, as the Triple Alliance was only for defensive purposes. Italy took the initiative in entering the war in spring 1915, despite strong popular and elite sentiment in favor of neutrality. Italy was a large, poor country whose political system was chaotic, its finances were heavily strained, and its army was very poorly prepared. The Triple Alliance meant little either to Italians or Austrians. Prime Minister Antonio Salandra and Foreign Minister Sidney Sonnino negotiated with both sides in secret for the best deal, and got one from the Entente, which was quite willing to promise large slices of the Austro Hungarian Empire, including the Tyrol and Trieste, as well as making Albania a protectorate. Russia vetoed giving Italy Dalmatia. Britain was willing to pay subsidies and loans to get 36 million Italians as new allies who threatened the southern flank of Austria. When the Treaty of London was announced in May 1915, there was an uproar from antiwar elements. Reports from around Italy showed the people feared war, and cared little about territorial gains. Pro war supporters mobbed the streets. The fervor for war represented a bitterly hostile reaction against politics as usual, and the failures, frustrations, and stupidities of the ruling class. Benito Mussolini created the newspaper Il Popolo d'Italia, which at first attempted to convince socialists and revolutionaries to support the war. The Allied Powers, eager to draw Italy to the war, helped finance the newspaper. Later, after the war, this publication would become the official newspaper of the Fascist movement. Italy entered the war with an army of 875,000 men, but the army was poorly led and lacked heavy artillery and machine guns, their war supplies having been largely depleted in the war of 1911–12 against Turkey. Italy proved unable to prosecute the war effectively, as fighting raged for three years on a very narrow front along the Isonzo River, where the Austrians held the high ground. In 1916, Italy declared war on Germany. Some 650,000 Italian soldiers died and 950,000 were wounded, while the economy required large scale Allied funding to survive. Before the war the government had ignored labor issues, but now it had to intervene to mobilize war production. With the main working class Socialist party reluctant to support the war effort, strikes were frequent and cooperation was minimal, especially in the Socialist strongholds of Piedmont and Lombardy. The government imposed high wage scales, as well as collective bargaining and insurance schemes. Many large firms expanded dramatically. Inflation doubled the cost of living. Industrial wages kept pace but not wages for farm workers. Discontent was high in rural areas since so many men were taken for service, industrial jobs were unavailable, wages grew slowly and inflation was just as bad. The Italian victory, which was announced by the Bollettino della Vittoria and the Bollettino della Vittoria Navale, marked the end of the war on the Italian Front, secured the dissolution of the Austro Hungarian Empire and was chiefly instrumental in ending the First World War less than two weeks later. More than 651,000 Italian soldiers died on the battlefields. The Italian civilian deaths were estimated at 589,000 due to malnutrition and food shortages. As the war came to an end, Italian Prime Minister Vittorio Emanuele Orlando met with British Prime Minister David Lloyd George, Prime Minister of France Georges Clemenceau and United States President Woodrow Wilson in Versailles to discuss how the borders of Europe should be redefined to help avoid a future European war. The talks provided little territorial gain to Italy as Wilson promised freedom to all European nationalities to form their nation states. As a result, the Treaty of Versailles did not assign Dalmatia and Albania to Italy as had been promised. Furthermore, the British and French decided to divide the German overseas colonies into their mandates, with Italy receiving none. Italy also gained no territory from the breakup of the Ottoman Empire. Despite this, Orlando agreed to sign the Treaty of Versailles, which caused uproar against his government. The Treaty of Saint Germain en Laye (1919) and the Treaty of Rapallo (1920) allowed the annexation of Trentino Alto Adige, Julian March, Istria, Kvarner as well as the Dalmatian city of Zara. Furious over the peace settlement, the Italian nationalist poet Gabriele D'Annunzio led disaffected war veterans and nationalists to form the Free State of Fiume in September 1919. His popularity among nationalists led him to be called Il Duce ("The Leader"), and he used black shirted paramilitary in his assault on Fiume. The leadership title of Duce and the blackshirt paramilitary uniform would later be adopted by the fascist movement of Benito Mussolini. The demand for the Italian annexation of Fiume spread to all sides of the political spectrum. The subsequent Treaty of Rome (1924) led to the annexation of the city of Fiume to Italy. Italy's lack of territorial gain led to the outcome being denounced as a mutilated victory. The rhetoric of mutilated victory was adopted by Mussolini and led to the rise of Italian fascism, becoming a key point in the propaganda of Fascist Italy. Historians regard mutilated victory as a "political myth", used by fascists to fuel Italian imperialism and obscure the successes of liberal Italy in the aftermath of World War I. Italy also gained a permanent seat in the League of Nations's executive council.

Фашизмнің билікке көтерілуі

Бенито Муссолини 1919 жылы «Fasci di Combattimento» немесе «Жауынгерлік лиганы» құрды. Бастапқыда оған итальяндық социалистік партияның пацифистік саясатына қарсы шыққан патриоттық социалистік және синдикалистік ардагерлер басым болды. Бұл ертедегі фашистік қозғалыстың платформасы сол жаққа көбірек бейімделген, әлеуметтік революцияны, сайлаудағы пропорционалды өкілдікті, әйелдердің сайлау құқығын (1925 жылы ішінара жүзеге асырылған) және егіндіктердің жеке меншігін бөлуді уәде етті. Олар кейінгі фашизмнен цензураға, милитаризмге және диктатураға қарсылық білдіруімен ерекшеленді. Сонымен қатар, соғыстан кейінгі екі жылда экономикалық дағдарыс, жоғары жұмыссыздық және саяси тұрақсыздық жағдайында «Қызыл биенье» (Biennio Rosso) деп аталатын оқиғалар тізбегі болды. 1919–1920 жылдар аралығындағы кезең жаппай ереуілдермен, жұмысшылардың демонстрацияларымен, сондай-ақ жер мен зауыттарды басып алу арқылы өзін-өзі басқару тәжірибелерімен сипатталды. Турин мен Миланда жұмысшылар кеңестері құрылды және анархо-синдикалистердің басшылығымен көптеген зауыттар басып алынды. Агитация Падан жазығының ауыл шаруашылығы аймақтарына да тарады және шаруалар ереуілдерімен, ауылдағы тәртіпсіздіктермен және сол және оң жақтағы әскери топтар арасындағы партизандық қақтығыстармен бірге болды. Содан бері «Fasci di Combattimento» (1921 жылы Ұлттық фашистік партияның алғысы) итальяндық ұлтшылдардың талаптары мен орта таптың тәртіп пен қалыпқа келтіруге ұмтылысын табысты пайдаланды. 1922 жылдың қазан айында Муссолини жалпы ереуілді пайдаланып, Италия үкіметінен фашистік партияға саяси билік беруді немесе төңкеріске ұшырауды талап етті. Бірден жауап келмегендіктен, 30 000 фашист Италия арқылы Римге ұзақ сапарға шықты (Римге науқан), фашистер заң мен тәртіпті қалпына келтіруге ниетті екенін мәлімдеді. Фашистер премьер-министр Луиджи Фактаның отставкасын және Муссолинидің осы лауазымға тағайындалуын талап етті. Италия армиясы фашистік жасақтардан әлдеқайда жақсы қаруланған болса да, либералдық жүйе мен король Виктор Эммануил III терең саяси дағдарысқа тап болды. Король Италиядағы екі бәсекелес қозғалыстың қайсысы үкімет құратынын таңдауға мәжбүр болды: Муссолини фашистері немесе итальяндық социалистік партия. Ол фашистерді таңдады. Муссолини ұлтшылдар мен либералдармен коалиция құрды және 1923 жылы сайлау Acerbo заңын қабылдады, ол дауыс берудің кемінде 25% -ын алған партияға орындықтардың үштен екісін берді. Фашистік партия 1924 жылғы сайлауда басымдыққа жету үшін зорлық-зомбылық пен қорқытуды қолданды, осылайша Парламентке бақылау орнатты. Социалистік депутат Джакомо Маттеотти дауыс беруді жоюды талап еткеннен кейін өлтірілді. Парламент оппозициясы Маттеоттидің өлтірілуіне Авентиндік сецессиямен жауап берді. Келесі төрт жылда Муссолини өзінің билігін тежейтін барлық тежегіштер мен тепе-теңдіктерді жойды. 1925 жылдың 24 желтоқсанында ол өзінің тек патшаға ғана жауапты екенін мәлімдеген заң қабылдады, бұл оны Парламенттің күн тәртібін анықтай алатын жалғыз адам етті. Жергілікті билік таратылды, ал тағайындалған лауазымды адамдар («Podestà» деп аталады) сайланған әкімдер мен кеңестердің орнына келді. 1928 жылы барлық саяси партияларға тыйым салынды, ал парламент сайлауы плебисциттермен алмастырылды, онда Фашизмнің Ұлы кеңесі 400 үміткердің бір тізімін ұсынды. Кристофер Дуган өзінің режимі Муссолинидің танымал тартуын пайдаланып, 1930 жылдардағы басқа фашистік режимдердің диктаторлары еліктеген тұлға культін жасады деп айтады. Тарихшы Стэнли Пейн Италиядағы фашизмнің: Негізінен саяси диктатура болды. Фашистік партияның өзі толықтай бюрократиялық және мемлекетке бағынышты, бірақ үстем емес болып қалды. Үлкен бизнес, өнеркәсіп және қаржы, әсіресе алғашқы жылдары, кең ауқымды автономияны сақтады. Қарулы күштер де едәуір дербестікке ие болды. Фашистік милиция әскердің бақылауына алынды. Сот жүйесі негізінен сақталып, салыстырмалы түрде дербес болды. Полиция мемлекеттік қызметкерлердің басшылығымен жұмыс істеді, оны партия басшылары өз қолдарына алмады, сондай-ақ жаңа полиция элитасы құрылмады. Шіркеуді жалпыға бірдей бағынуға әкелу туралы ешқашан сөз болған емес. Италияның мәдени өмірінің едәуір салалары ауқымды автономияны сақтады, ал мемлекеттік үгіт-насихат және мәдениет министрлігі болған жоқ. Муссолини режимі аса қанды да, аса қуғын-сүргінші де емес еді.

Benito Mussolini created the Fasci di Combattimento or Combat League in 1919. It was originally dominated by patriotic socialist and syndicalist veterans who opposed the pacifist policies of the Italian Socialist Party. This early Fascist movement had a platform more inclined to the left, promising social revolution, proportional representation in elections, women's suffrage (partly realized in 1925) and dividing rural private property held by estates. They also differed from later Fascism by opposing censorship, militarism and dictatorship. At the same time, the so called Biennio Rosso (red biennium) took place in the two years following the war in a context of economic crisis, high unemployment and political instability. The 1919–20 period was characterized by mass strikes, worker manifestations as well as self management experiments through land and factory occupations. In Turin and Milan, workers councils were formed and many factory occupations took place under the leadership of anarcho syndicalists. The agitations also extended to the agricultural areas of the Padan plain and were accompanied by peasant strikes, rural unrests and guerilla conflicts between left wing and right wing militias. Thenceforth, the Fasci di Combattimento (forerunner of the National Fascist Party, 1921) successfully exploited the claims of Italian nationalists and the quest for order and normalization of the middle class. In October 1922, Mussolini took advantage of a general strike to announce his demands to the Italian government to give the Fascist Party political power or face a coup. With no immediate response, a group of 30,000 Fascists began a long trek across Italy to Rome (the March on Rome), claiming that Fascists were intending to restore law and order. The Fascists demanded Prime Minister Luigi Facta's resignation and that Mussolini be named to the post. Although the Italian Army was far better armed than the Fascist militias, the liberal system and King Victor Emmanuel III were facing a deeper political crisis. The King was forced to choose which of the two rival movements in Italy would form the government: Mussolini's Fascists, or the marxist Italian Socialist Party. He selected the Fascists. Mussolini formed a coalition with nationalists and liberals, and in 1923 passed the electoral Acerbo Law, which assigned two thirds of the seats to the party that achieved at least 25% of the vote. The Fascist Party used violence and intimidation to achieve the threshold in the 1924 election, thus obtaining control of Parliament. Socialist deputy Giacomo Matteotti was assassinated after calling for a nullification of the vote. The parliament opposition responded to Matteotti's assassination with the Aventine Secession. Over the next four years, Mussolini eliminated nearly all checks and balances on his power. On 24 December 1925, he passed a law that declared he was responsible to the king alone, making him the sole person able to determine Parliament's agenda. Local governments were dissolved, and appointed officials (called "Podestà") replaced elected mayors and councils. In 1928, all political parties were banned, and parliamentary elections were replaced by plebiscites in which the Grand Council of Fascism nominated a single list of 400 candidates. Christopher Duggan argues that his regime exploited Mussolini's popular appeal and forged a cult of personality that served as the model that was emulated by dictators of other fascist regimes of the 1930s. In summary, historian Stanley G. Payne says that Fascism in Italy was:
A primarily political dictatorship. The Fascist Party itself had become almost completely bureaucratized and subservient to, not dominant over, the state itself. Big business, industry, and finance retained extensive autonomy, particularly in the early years. The armed forces also enjoyed considerable autonomy. The Fascist militia was placed under military control. The judicial system was left largely intact and relatively autonomous as well. The police continued to be directed by state officials and were not taken over by party leaders, nor was a major new police elite created. There was never any question of bringing the Church under overall subservience. Sizable sectors of Italian cultural life retained extensive autonomy, and no major state propaganda and culture ministry existed. The Mussolini regime was neither especially sanguinary nor particularly repressive.

Римдіктер сұрағының соңы

XIX ғасырдың ортасында Италия бірігу кезінде Папалық мемлекет жаңа мемлекетке қосылуға қарсы тұрды. Италия Корольдігі 1860 жылы Романьяны (Папалық мемлекеттің шығыс бөлігі) басып алып, оккупациялады, нәтижесінде Папаның иелігінде тек Лацио қалды. Лацио, оның ішінде Римнің өзі де 1870 жылы басып алынып, аннексияланды. Келесі алпыс жыл бойы Папалық пен Италия үкіметі арасындағы қарым-қатынас шиеленісті болды, ал Папаның мәртебесі "Рим мәселесі" деп белгілі болды. Латеран шарты 1929 жылғы Латеран келісімдерінің бір бөлігі болды, бұл Италия Корольдігі (король Виктор Эммануил III басшылығымен) мен Ватиканның (Папа Пий XI басшылығымен) арасындағы мәселені шешу үшін жасалған келісімдер. Шарты мен қосымша келісімдерге 1929 жылдың 11 ақпанында қол қойылды. Шарты Ватикан қаласын Ватиканның егемендігіндегі тәуелсіз мемлекет ретінде мойындады. Италия үкіметі сондай-ақ Папалық мемлекеттерді жоғалтқаны үшін Рим католик шіркеуіне қаржылық өтемақы төлеуге келісті. 1948 жылы Латеран шарты Италия Конституциясында мемлекет пен Католик шіркеуі арасындағы қарым-қатынасты реттейтін құжат ретінде танылды. 1984 жылы шартқа маңызды өзгерістер енгізілді, осымен католицизмнің жалғыз мемлекеттік дін ретіндегі мәртебесі жойылды.

Сыртқы саясат

Ли Муссолини сыртқы саясатында үш негізгі тақырыпты анықтады. Біріншісі – бұрынғы либералдық үкіметтің сыртқы саяси мақсаттарының жалғасы болды. Либералдық Италия Германия мен Австриямен одақтасып, Балқан және Солтүстік Африкада үлкен амбицияларға ие болды. 1896 жылы Эфиопиядағы жеңіліс салдарынан, осы елді басып алуға күшті талаптар туды. Екіншісі – Бірінші дүниежүзілік соғыстағы ауыр шығындардан кейін терең көңіл көшіру болды; Австриядан алынған шағын аумақтық пайдалар өтемақы ретінде жеткіліксіз болды. Үшіншісі – Муссолинидің Рим империясының мәртебесі мен даңқын қайта жаңғырту туралы уәдесі. Италия фашизмі итальяндық национализмге негізделген және ең бастысы, Италия мемлекетіне Италия Ирредентаны (қайтарылмаған Италия) қосып, Рисорджиментоның аяқталмаған жобасын аяқтауға ұмтылады. Италияның шығысында фашистер Далмацияны итальяндық мәдениеттің жері деп мәлімдеді. Оңтүстікте фашистер Ұлыбританияға тиесілі Мальта және Грекияға тиесілі Корфу аралдарын, солтүстікте Италияның Швейцариясын, ал батыста Францияға тиесілі Корсика, Ницца және Савойяны талап етті. Муссолини Италияны Еуропадағы үлкен держава ретінде қайтаруға, «Жаңа Рим империясын» құруға және Жерорта теңізінде билік орнатуға уәде берді. Фашистер үгіттерінде ежелгі Римнің «Mare Nostrum» (латынша «Біздің теңіз») деген ұранын Жерорта теңізін сипаттау үшін пайдаланды. Осы себепті фашистік режим Еуропадағы араласушы сыртқы саясатты жүргізді. 1923 жылы Грекиядағы Корфу аралы Италия тарапынан қысқа мерзімге басылып алынды, себебі Грекия аумағында генерал Теллини қаза тапқан болатын. 1925 жылы Тирана шарттарының нәтижесінде Албания Италияның күшті ықпалына ілесіп, Италияға Балқанда беделді ұстанымдар берді. Франциямен қарым-қатынас әртүрлі болды. Фашистік режим Францияда итальяндықтар қоныстанған аймақтарды қайтаруды жоспарлады. Нацизмнің күшеюімен Германияның Италияға төнетін қаупіне алаңдаушылық артты. Германияның экспансионизміне байланысты Италия 1935-1936 жылдары Франция мен Ұлыбританиямен бірге Стреза майданына қосылды. Фашистік режим Югославиямен жағымсыз қарым-қатынаста болды, себебі ол Далмацияға талап етуді жалғастырды. Испанияда Франсиско Франко басқаратын социалистік республикашылар мен ұлтшылдар арасындағы азаматтық соғыста Италия ұлтшылдарға көмек көрсету үшін қару-жарақ пен 60 мыңнан астам әскер жіберді. Бұл Италияның испандық порттарға теңіз жолымен қол жеткізуін қамтамасыз етті және Жерорта теңізіндегі итальяндық ықпалды арттырды. 1930 жылдары Италия теңіз күштерін қайта жарақтандыру саясатын белсенді түрде жүргізді; 1940 жылы Regia Marina әлемдегі төртінші ірі теңіз күші болды. Муссолини мен Адольф Гитлер алғаш рет 1934 жылдың маусым айында кездесті, онда Муссолини нацистік Германияның Еуропада үстемдік етпеуін қамтамасыз ету үшін Германияның Австрияны аннексиялау жоспарына қарсы болды. Көрермендер алдындағы қойылымдар мен үгіт-насихаттар Муссолини мен Гитлердің жақындығын және итальяндық фашизм мен неміс ұлттық социализмінің ұқсастықтарын үнемі көрсетіп тұрды. Екі идеологияның да маңызды ұқсастықтары болғанымен, екі тарап та бір-біріне күдікпен қарады және екі көшбасшы да әлемдік ықпал үшін бәсекелесті. 1935 жылы Муссолини Эфиопияға шабуыл жасауға шешім қабылдады; 2313 итальяндық және 275 000 эфиопиялық қаза тапты. Екінші итало-эфиопия соғысы Италияның халықаралық оқшаулануына әкелді; Италияның агрессиясын қолдаған жалғыз ел Германия болды. Ұлттар Лигасы Италияны айыптағаннан кейін, Италия 1937 жылдың 11 желтоқсанында Лигадан шығуға шешім қабылдады. Муссолинидің халықаралық саясатта Гитлермен бірлесуден басқа амалы қалмады, сондықтан ол Австрияның тәуелсіздігін қолдаудан бас тартты. Муссолини кейіннен Мюнхен конференциясында Судет аймағына қатысты неміс талаптарын қолдады. 1938 жылы Гитлердің ықпалымен Муссолини Италияда антисемиттік нәсілдік заңдарды қабылдауға қолдау көрсетті. 1939 жылдың наурыз айында Германия Чехословакияны аннексиялағаннан кейін Италия Албанияға басып кіріп, оны Италияның протектораты етті. 1939 жылы соғыс жақындаған сайын фашистік режим Францияға қарсы агрессивті баспасөз науқанын күшейтті, француз халқында тұратын итальяндықтар қудаланғанын мәлімдеді. Бұл одақ үшін маңызды болды, өйткені екі режим де Францияға өзара талаптар қойды: Германия Эльзас-Лотарингияға, Германия халқы қоныстанған аймаққа, ал Италия Ницца мен Корсикаға, итальяндық және француздық халқы бар аймақтарға. 1939 жылдың мамыр айында Германиямен «Болат шарт» деп аталатын ресми одаққа қол қойылды. Муссолини Италияның жақын арада соғысқа қатыса алмайтынына қарамастан, шартқа қол қоюға міндетті болды. Бұл міндеттеме оның итальяндықтарға империя құруға уәде беруінен және Гитлердің Еуропада үстемдік етпеуіне жеке құштарлығынан туындады. Муссолини Германия мен Кеңес Одағы арасындағы Молотов-Риббентроп келісімін, оған сәйкес Германия мен Кеңес Одағы Екінші Польша Республикасын неміс және кеңестік аймақтарға бөлісуге келісті, жақтырмады. Фашистік үкімет бұл Антикоминтерн шартының сатқындығы деп қарады, бірақ ресми түрде үнсіздік сақтауға шешім қабылдады.

Lee identifies three major themes in Mussolini's foreign policy. The first was a continuation of the foreign policy objectives of the preceding Liberal regime. Liberal Italy had allied itself with Germany and Austria, and had great ambitions in the Balkans and North Africa. Ever since it had been badly defeated in Ethiopia in 1896, there was a strong demand for seizing that country. Second was a profound disillusionment after the heavy losses of the First World War; the small territorial gains from Austria were not enough to compensate. Third was Mussolini's promise to restore the pride and glory of the Roman Empire. Italian Fascism is based upon Italian nationalism and in particular, seeks to complete what it considers as the incomplete project of Risorgimento by incorporating Italia Irredenta (unredeemed Italy) into the state of Italy. To the east of Italy, the Fascists claimed that Dalmatia was a land of Italian culture. To the south, the Fascists claimed Malta, which belonged to the United Kingdom, and Corfu, which belonged to Greece, to the north claimed Italian Switzerland, while to the west claimed Corsica, Nice and Savoy, which belonged to France. Mussolini promised to bring Italy back as a great power in Europe, building a "New Roman Empire" and holding power over the Mediterranean Sea. In propaganda, Fascists used the ancient Roman motto "Mare Nostrum" (Latin for "Our Sea") to describe the Mediterranean. For this reason the Fascist regime engaged in interventionist foreign policy in Europe. In 1923, the Greek island of Corfu was briefly occupied by Italy, after the assassination of General Tellini in Greek territory. In 1925, Albania came under heavy Italian influence as a result of the Tirana Treaties, which also gave Italy a stronger position in the Balkans. Relations with France were mixed. The Fascist regime planned to regain Italian populated areas of France. With the rise of Nazism, it became more concerned about the potential threat of Germany to Italy. Due to concerns about German expansionism, Italy joined the Stresa Front with France and the United Kingdom, which existed from 1935 to 1936. The Fascist regime held negative relations with Yugoslavia, as it continued to claim Dalmatia. During the Spanish Civil War between the socialist Republicans and Nationalists led by Francisco Franco, Italy sent arms and over 60,000 troops to aid the Nationalist faction. This secured Italy's naval access to Spanish ports and increased Italian influence in the Mediterranean. During the 1930s, Italy strongly pursued a policy of naval rearmament; by 1940, the Regia Marina was the fourth largest navy in the world. Mussolini and Adolf Hitler first met in June 1934, when Mussolini opposed German plans to annex Austria to ensure that Nazi Germany would not become hegemonic in Europe. Public appearances and propaganda constantly portrayed the closeness of Mussolini and Hitler and the similarities between Italian Fascism and German National Socialism. While both ideologies had significant similarities, the two factions were suspicious of each other, and both leaders were in competition for world influence. In 1935 Mussolini decided to invade Ethiopia; 2,313 Italians and 275,000 Ethiopians died. The Second Italo Ethiopian War resulted in the international isolation of Italy; the only nation to back Italy's aggression was Germany. After being condemned by the League of Nations, Italy decided to leave the League on 11 December 1937. Mussolini had little choice but to join Hitler in international politics, thus he reluctantly abandoned support of Austrian independence. Mussolini later supported German claims on Sudetenland at the Munich Conference. In 1938, under the influence of Hitler, Mussolini supported the adoption of anti semitic racial laws in Italy. After Germany annexed Czechoslovakia in March 1939, Italy invaded Albania and made it an Italian protectorate. As war approached in 1939, the Fascist regime stepped up an aggressive press campaign against France claiming that its Italian residents were suffering. This was important to the alliance as both regimes mutually had claims on France: Germany on German populated Alsace Lorraine and Italy on the mixed Italian and French populated Nice and Corsica. In May 1939, a formal alliance with Germany was signed, known as the Pact of Steel. Mussolini felt obliged to sign the pact in spite of his own concerns that Italy could not fight a war in the near future. This obligation grew from his promises to Italians that he would build an empire for them and from his personal desire to not allow Hitler to become the dominant leader in Europe. Mussolini was repulsed by the Molotov–Ribbentrop Pact agreement where Germany and the Soviet Union agreed to partition the Second Polish Republic into German and Soviet zones for an impending invasion. The Fascist government saw this as a betrayal of the Anti Comintern Pact, but decided to remain officially silent.

Екінші дүниежүзілік соғыс және фашизмнің құлдырауы

1939 жылы 1 қыркүйекте Германия Польшаға басып кірген кезде, Муссолини Гитлерді қолдайтынын мәлімдегенмен, соғысқа қатыспауды таңдады. Соғыс жоспарларын жасауда Муссолини және фашистік режим Италияның Африка мен Таяу Шығыстың үлкен бөліктерін аннексиялауға тырысатынын шешті. Патша мен әскери қолбасшы Пьетро Бадольо күмәндануын сақтап, Муссолиниге Италияда ұзақ мерзімді соғыс жүргізу үшін жеткіліксіз танк, бронетранспорт және ұшақ бар екенін ескертті. Муссолини мен фашистік режим Францияны 1940 жылы маусымда Германия басып алғанша (Франция шайқасы) араласуға шешім қабылдамай күтті. Италия 10 маусымда 1940 жылы «Сталь келісімі» бойынша міндеттемелерін орындай отырып соғысқа кірді. Муссолини Савойя, Ницца, Корсика және Тунис пен Алжирдің африкалық колонияларын француздардан тез басып алуға үміттенді, бірақ Германия (22 маусым: Компиендегі екінші келісім) маршал Филипп Петенмен келісімге келді. Бұл келісім Виши Франциясын құрды, ол Оңтүстік Франция мен колонияларды бақылауда ұстады. Бұл шешім фашистік режимді ашуландырды. 1940 жылдың жазында Муссолини Палестинаны бомбалауға және Британдық Сомалилендті басып алуға бұйрық берді. Қыркүйекте ол Мысырға шабуыл жасауға бұйрық берді; бастапқы табысқа қарамастан, итальяндық күштер британдықтар тарапынан тез қайтарылды (Компас операциясын қараңыз). Гитлер Солтүстік Африкадағы науқанда негізгі күш болған Африка корпусын жіберуге мәжбүр болды. 28 қазанда Муссолини Грекияға шабуыл жасады. Корольдік әуе күштері итальяндықтардың басып кіруіне жол бермеді және гректерге итальяндықтарды Албанияға итеруге мүмкіндік берді. Гитлер Балқан арқылы гректерге шабуыл жасап, Муссолиниге көмектесті. Балқандағы науқан Югославияның ыдырауына және Грекияның жеңілісіне әкелді. Италия Оңтүстік Словения, Далмация, Черногорияны иеленді және Хорватия мен Грекияның марионеттік мемлекеттерін құрды. 1942 жылы Италия экономикасы соғыс жағдайларына бейімделе алмағандықтан әлсіреп, итальяндық қалалар одақтастар тарапынан қатты бомбаға ұшырады. Сонымен қатар, Роммельдің жетістіктеріне қарамастан, Солтүстік Африкадағы науқан 1942 жылдың соңында сәтсіз аяқтала бастады. Елге қарсы соғыстағы шешулі жеңілістен кейін толық құлдырау орын алды. 1943 жылы Италия барлық майданда жеңіліп барады. Совет Одағында соғысқан итальяндық күштердің жартысы жойылды, Африкадағы науқан сәтсіз аяқталды, Балқан аймағы тұрақсыз болып қалды, ал итальяндықтар соғыстың аяқталуын қалады. 1943 жылдың шілдесінде одақтастар Италияны соғыстан шығарып, Еуропаға табан тіреуге тырысып, Сицилияға басып кірді. 25 шілдеде Муссолиниді Фашизмнің Ұлы кеңесі құлатты және король Виктор Эммануэль III-нің бұйрығымен тұтқындалды, ол генерал Пьетро Бадольоны жаңа премьер-министр етіп тағайындады. Бадольио Ұлттық фашистік партияны тыйым салу арқылы фашистік биліктің соңғы қалдықтарын жойды, содан кейін одақтас қарулы күштермен келісімге қол қойды. Дональд Детвилер: «Италияның соғысқа кіруі оның әскери күші тек сыртқы қабық екенін көрсетті». Тарихшылар Италияның әскери күші мен фашистік режимі соғыста неге соншалықты тиімсіз болғанын ұзақ уақыт бойы талқылады, бұл олардың өзіндік ерекшелігінің орталық бөлігі болды. Макгрегор Нокс түсіндіргендей, «бұл Италияның әскери мәдениеті мен әскери институттарының сәтсіздігінен туды». Норман Полмар мен Томас Б. Аллен «Регия әуе күштері қазіргі заманғы қақтығыстарда тиімді әрекет ете алмады» деді. Джеймс Садкович итальяндықтардың сәтсіздіктерін ең қайырымдылықпен түсіндірді, нашар жабдықтарды, артық кеңейтуді және әскери бөлімдер арасындағы бәсекелестікті айыптады. Олардың күштері «көптеген кемшіліктерге» тап болды.

When Germany invaded Poland on 1 September 1939 beginning World War II, Mussolini chose to stay non belligerent, although he declared his support for Hitler. In drawing out war plans, Mussolini and the Fascist regime decided that Italy would aim to annex large portions of Africa and the Middle East. Hesitance remained from the King and military commander Pietro Badoglio who warned Mussolini that Italy had too few tanks, armoured vehicles, and aircraft available to be able to carry out a long term war. Mussolini and the Fascist regime thus waited as France was invaded by Germany in June 1940 (Battle of France) before deciding to get involved. Italy entered the war on 10 June 1940, fulfilling its obligations towards the Pact of Steel. Mussolini hoped to quickly capture Savoy, Nice, Corsica, and the African colonies of Tunisia and Algeria from the French, but Germany signed an armistice (22 June: Second Armistice at Compiègne) with Marshal Philippe Pétain establishing Vichy France, that retained control over southern France and colonies. This decision angered the Fascist regime. In summer 1940, Mussolini ordered the bombing of Mandatory Palestine and the conquest of British Somaliland. In September, he ordered the invasion of Egypt; despite initial success, Italian forces were soon driven back by the British (see Operation Compass). Hitler had to intervene with the sending of the Afrika Korps that was the mainstay in the North African campaign. On 28 October, Mussolini launched an attack on Greece. The Royal Air Force prevented the Italian invasion and allowed the Greeks to push the Italians back to Albania. Hitler came to Mussolini's aid by attacking the Greeks through the Balkans. The Balkans Campaign had as a result the dissolution of Yugoslavia and Greece's defeat. Italy gained south Slovenia, Dalmatia, Montenegro and established the puppet states of Croatia and Hellenic State. By 1942, it was faltering as its economy failed to adapt to the conditions of war and Italian cities were being heavily bombed by the Allies. Also, despite Rommel's advances, the campaign in North Africa began to fail in late 1942. The complete collapse came after the decisive defeat at El Alamein. By 1943, Italy was losing on every front. Half of the Italian forces fighting in the Soviet Union had been destroyed, the African campaign had failed, the Balkans remained unstable, and Italians wanted an end to the war. In July 1943, the Allies invaded Sicily in an effort to knock Italy out of the war and establish a foothold in Europe. On 25 July, Mussolini was ousted by the Great Council of Fascism and arrested by order of King Victor Emmanuel III, who appointed General Pietro Badoglio as new Prime Minister. Badoglio stripped away the final elements of Fascist rule by banning the National Fascist Party, then signed an armistice with the Allied armed forces. Donald Detwiler notes that "Italy's entrance into the war showed very early that her military strength was only a hollow shell." Historians have long debated why Italy's military and its Fascist regime were so remarkably ineffective at war, which was central to their identity. MacGregor Knox says the explanation, "was first and foremost a failure of Italy's military culture and military institutions." Norman Polmar and Thomas B. Allen argue that "the Regia Aeronautica failed to perform effectively in modern conflict." James Sadkovich gives the most charitable interpretation of Italian failures, blaming inferior equipment, overextension, and inter service rivalries. Its forces had "more than their share of handicaps."

Азамат соғысы, одақтастардың ілгерілеуі және азаттық

Ол құлатылғаннан кейін көп ұзамай Муссолиниді "Эйх" операциясы кезінде неміс коммандосы құтқарып алды. Немістер Муссолиниді Солтүстік Италияға әкелді, онда ол фашистік қуыршақ мемлекет – Италия әлеуметтік республикасын (ИСР) құрды. Осы уақытта одақтастар Оңтүстік Италияға қарай жылды. 1943 жылдың қыркүйегінде Неапольде неміс басқыншыларына қарсы көтеріліс болды. Одақтастар бірқатар роялистік итальяндық әскерлерді Италиялық қақтығыс армиясына біріктірді, ал басқа әскерлер нацистік Германиямен бірге Ұлттық Республикалық армияда (Esercito Nazionale Repubblicano) күресін жалғастырды. Ірі итальяндық қарсылық қозғалысы неміс және фашистік күштерге қарсы ұзақ партизандық соғыс бастады, ал фашистік ИСР армиясы мен роялистік Италиялық қақтығыс армиясы арасындағы қақтығыстар сирек болды. Немістер, көбінесе фашистердің көмегімен, итальяндық азаматтарға қарсы бірнеше қырқындар жасады, мысалы, Ардеатин қырғыны және Сант’Анна ди Стаццема қырғыны. Италия Корольдігі 1943 жылдың 13 қазанында нацистік Германияға соғыс жариялады; Сицилияны қорғауға жасаған тыңайсыздан кейін, Ось державалары мен итальяндық әскерилер арасындағы шиеленіс күшейді. Югослав партизандары соғыс кезінде және одан кейін жергілікті итальян халқына қарсы қылмыстар жасады, соның ішінде фойб қырғындары да болды. Германиядан айырмашылығы, Италия мен Югославияда соғыс қылмыстары бойынша сотталғандардың саны аз болды. 1945 жылдың 25 сәуірінде Солтүстік Италияның Ұлттық Азаттық Комитеті әлі де нацистер басып алған барлық аумақтарда жалпы көтеріліс жариялады, Солтүстік Италиядағы еріктік корпусының құрамындағы барлық партизандық күштерге фашистік және неміс гарнизондарын басып алуды бұйырды, одақтас әскерлері келгенге бірнеше күн бұрын. Сонымен қатар, Солтүстік Италияның Ұлттық Азаттық Комитеті «Италия халқының атынан және Италия үкіметінің өкілі ретінде» билікті өз қолына алып, заң шығарушы декреттерді қабылдады, олардың ішінде барлық фашистік жетекшілерге өлім жазасы қарастырылды. Бүгінде Италияда осы оқиға 25 сәуірде Азаттық күні, 1946 жылдың 22 сәуірінде жарияланған Ұлттық мереке ретінде тойланады, ол елдің фашизмнен азаттығын мерекелейді. Муссолини 1945 жылдың 27 сәуірінде тұтқындалды және келесі күні мемлекеттік қасақаналық үшін өлім жазасына кесілді. 1945 жылдың 2 мамырында Италиядағы неміс әскерлері капитуляциялады. 1944 жылдың 9 маусымында Бадольоның орнына фашизмге қарсы көшбасшы Иваное Бономи премьер-министр болды. 1945 жылдың маусым айында Бономи өз кезегінде Ферруччо Парримен алмастырылды, ол 1945 жылдың 4 желтоқсанында Алкиде де Гаспериге жол берді. Ақырында, Де Гаспери 1946 жылдың 9 мамырында Витторио Эмануэле III-тің тақтан басқанын күзеді, оның ұлы Умберто II («Мамыр патшасы») бір ай билік етті және монархияны жойған Конституциялық референдум өтті; Де Гаспери 1946 жылдың 18 маусымында қысқа мерзімге мемлекет басшысы және премьер-министр болып тағайындалды, бірақ он күннен кейін бұл лауазымды Уақытша президент Энрико де Николаға тапсырды.

Soon after being ousted, Mussolini was rescued by a German commando in Operation Eiche ("Oak"). The Germans brought Mussolini to northern Italy where he set up a Fascist puppet state, the Italian Social Republic (RSI). Meanwhile, the Allies advanced in southern Italy. In September 1943, Naples rose against the occupying German forces. The Allies organized some royalist Italian troops into the Italian Co Belligerent Army, while other troops continued to fight alongside Nazi Germany in the Esercito Nazionale Repubblicano, the National Republican Army. A large Italian resistance movement started a long guerrilla war against the German and Fascist forces, while clashes between the Fascist RSI Army and the Royalist Italian Co Belligerent Army were rare. The Germans, often helped by Fascists, committed several atrocities against Italian civilians in occupied zones, such as the Ardeatine massacre and the Sant'Anna di Stazzema massacre. The Kingdom of Italy declared war on Nazi Germany on 13 October 1943; tensions between the Axis Powers and the Italian military were rising following the failure to defend Sicily.|group=nb

During World War II, Italian war crimes included extrajudicial killings and ethnic cleansing by the deportation of about 25,000 people, mainly Jews, Croats, and Slovenians, to the Italian concentration camps, such as Rab, Gonars, Monigo, Renicci di Anghiari and elsewhere. Yugoslav Partisans perpetrated their own crimes against the local ethnic Italian population during and after the war, including the foibe massacres. In Italy and Yugoslavia, unlike in Germany, few war crimes were prosecuted. On 25 April 1945 the National Liberation Committee for Northern Italy proclaimed a general insurrection in all the territories still occupied by the Nazis, indicating to all the partisan forces active in Northern Italy that were part of the Volunteer Corps of Freedom to attack the fascist and German garrisons by imposing the surrender, days before the arrival of the Allied troops; at the same time, the National Liberation Committee for Northern Italy personally issued legislative decrees, assuming power "in the name of the Italian people and as a delegate of the Italian Government", establishing among other things the death sentence for all fascist hierarchs, Today the event is commemorated in Italy every 25 April by the Liberation Day, National Day introduced on 22 April 1946, which celebrates the liberation of the country from fascism. Mussolini was captured on 27 April 1945 and the next day was executed for high treason. On 2 May 1945, the German forces in Italy surrendered. On 9 June 1944, Badoglio was replaced as Prime Minister by anti fascist leader Ivanoe Bonomi. In June 1945 Bonomi was in turn replaced by Ferruccio Parri, who in turn gave way to Alcide de Gasperi on 4 December 1945. Finally, De Gasperi supervised the transition to a Republic following the abdication of Vittorio Emanuele III on 9 May 1946, the one month long reign of his son Umberto II ("King of May") and the Constitutional Referendum that abolished the monarchy; De Gasperi briefly became acting Head of State as well as Prime Minister on 18 June 1946, but ceded the former role to Provisional President Enrico de Nicola ten days later.

Муссолини режиміне қарсы антифашизм

Италияда Муссолинидің фашистік режимі қарсыластарын сипаттау үшін «антифашист» терминін қолданды. Муссолинидің құпия полициясы ресми түрде «Антифашизмді қадағалау және репрессия ұйымы» (OVRA) деп аталды. 1920 жылдары антифашистер, олардың көпшілігі жұмысшы қозғалысынан шыққан, қатыгез қара көйлектерге және фашистік көшбасшы Бенито Муссолининің билікке келуіне қарсы күресті. 1921 жылдың 3 тамызында Италия Социалистік партиясы (PSI) Муссолинимен және оның «Жауынгерлік фасцияларымен» бейбітшілік келісіміне қол қойғаннан кейін, кәсіподақтар заңды және бейбітшілік стратегиясын қабылдағаннан кейін, жұмысшы қозғалысының мүшелері бұл стратегиямен келіспеді. Олар «Халықтың Әрекетшілері» (Arditi del Popolo) құрды. Италияның Жалпы Еңбек Конфедерациясы (CGL) және PSI антифашистік милицияны ресми түрде мойындаудан бас тарды және зорлық-зомбылықсыз, заңды стратегияны сақтады, ал Италияның Коммунистік партиясы (PCd'I) өз мүшелеріне ұйымнан шығуға бұйрық берді. ПКДИ кейбір жауынгерлік топтарды ұйымдастырды, бірақ олардың іс-әрекеті салыстырмалы түрде шағын болды. 1922 жылы Римге жасалған науқаннан кейін Аргентинаға жер аударылған итальяндық анархист Северино Ди Джованни итальяндық фашистік қауымға қарсы бірнеше жарылыс ұйымдастырды. Италиялық либерал антифашист Бенедетто Кроче 1925 жылы жарық көрген «Антифашистік зиялылар манифесін» жазды. Сол кездегі басқа да белгілі итальяндық либерал антифашистер Пьеро Гобетти мен Карло Росселли болды. Concentrazione Antifascista Italiana, ресми түрде Concentrazione d'Azione Antifascista (Антифашистік әрекеттерді үйлестіру орталығы) деп аталды, 1927 жылдан 1934 жылға дейін Италияда фашизмге қарсы күрес үшін эмигранттардың әрекеттерін ілгерілетуге және үйлестіруге тырысқан антифашистік топтардың итальяндық коалициясы болды; олар «La Libertà» атты үгіт-насихат газетін шығарды. Giustizia e Libertà – 1929-1945 жылдары белсенді болған итальяндық антифашистік қарсылық қозғалысы, ол фашизмге қарсы белсенді және тиімді қарсылықты жақтады, бұл ескі итальяндық антифашистік партиялардан ерекшеленді. Giustizia e Libertà сондай-ақ Гаэтано Сальвеминидің жұмысының арқасында халықаралық қауымдастықты Италиядағы фашизмнің нақты жағдайы туралы хабардар етті. 1920 мен 1943 жылдар аралығында бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Италияға қосылған аумақтарда словендер мен хорваттар арасында бірнеше антифашистік қозғалыстар белсенді болды, олар Юлиандық наурыз деп аталды. Ең ықпалдысы – көптеген саботаждар мен фашистік партия және әскери шенеуніктерге шабуылдар жасаған жауынгерлік TIGR ұйымы болды. Ұйымның жер асты құрылымының көп бөлігі 1940 және 1941 жылдары OVRA-мен анықталып, таратылды, ал 1941 жылдың маусымынан кейін оның көптеген бұрынғы белсенділері словен партизандарына қосылды. Италиялық қарсылық қозғалысының көптеген мүшелері үйлерін тастап, тауларға көшіп, Италия азаматтық соғысы кезінде итальяндық фашистерге және неміс нацистеріне қарсы күресті. Италияның көптеген қалалары, соның ішінде Турин, Неаполь және Милан антифашистік көтерілістердің нәтижесінде азат етілді.

In Italy, Mussolini's fascist regime used the term anti fascist to describe its opponents. Mussolini's secret police was officially known as the Organization for Vigilance and Repression of Anti Fascism (OVRA). During the 1920s, anti fascists, many of them from the labour movement, fought against the violent Blackshirts and against the rise of the fascist leader Benito Mussolini. After the Italian Socialist Party (PSI) signed a pacification pact with Mussolini and his Fasces of Combat on 3 August 1921, and trade unions adopted a legalist and pacified strategy, members of the workers' movement who disagreed with this strategy formed Arditi del Popolo. The Italian General Confederation of Labour (CGL) and the PSI refused to officially recognize the anti fascist militia and maintained a non violent, legalist strategy, while the Communist Party of Italy (PCd'I) ordered its members to quit the organization. The PCd'I organized some militant groups, but their actions were relatively minor. The Italian anarchist Severino Di Giovanni, who exiled himself to Argentina following the 1922 March on Rome, organized several bombings against the Italian fascist community. The Italian liberal anti fascist Benedetto Croce wrote his Manifesto of the Anti Fascist Intellectuals, which was published in 1925. Other notable Italian liberal anti fascists around that time were Piero Gobetti and Carlo Rosselli. Concentrazione Antifascista Italiana , officially known as Concentrazione d'Azione Antifascista (Anti Fascist Action Concentration), was an Italian coalition of Anti Fascist groups which existed from 1927 to 1934, trying to promote and to coordinate expatriate actions to fight fascism in Italy; they published a propaganda paper entitled La Libertà. Giustizia e Libertà was an Italian anti fascist resistance movement, active from 1929 to 1945 which shared a belief in active, effective opposition to fascism, compared to the older Italian anti fascist parties. Giustizia e Libertà also made the international community aware of the realities of fascism in Italy, thanks to the work of Gaetano Salvemini. Between 1920 and 1943, several anti fascist movements were active among the Slovenes and Croats in the territories annexed to Italy after World War I, known as the Julian March. The most influential was the militant insurgent organization TIGR, which carried out numerous sabotages, as well as attacks on representatives of the Fascist Party and the military. Most of the underground structure of the organization was discovered and dismantled by the OVRA in 1940 and 1941, and after June 1941 most of its former activists joined the Slovene Partisans. Many members of the Italian resistance left their homes and went to live in the mountains, fighting against Italian fascists and German Nazi soldiers during the Italian Civil War. Many cities in Italy, including Turin, Naples and Milan, were freed by anti fascist uprisings.

Республиканың құрылуы

Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан Италия экономикасы қирады, қоғам екіге бөлінді және фашистік режимді қолдағандығы үшін монархияға деген ашу-ыза күшейді. Бұл жағдайлар итальяндық республикашыл қозғалыстың қайта жандануына себеп болды. Умберто II тағы бір азамат соғысының қаупінен қорқып, 1946 жылы Италияның монархия болып қалуы немесе республикаға айналуы мәселесін шешу үшін итальяндық институционалдық референдум өткізуге мәжбүр болды. 2 маусым 1946 жылы республикашылдар дауыс берудің 54% -ын алып, Италия ресми түрде республика болып жарияланды. 1947 жылғы Италиямен жасалған бейбіт келісімге сәйкес, Истрия, Кварнер, Юлиан Маршының көп бөлігі және Далмациядағы Зара қаласы Югославияға қосылды, бұл Истрия-Далмациялық эксдусқа (көші-қонға) әкелді. Оның салдарынан 230 000 мен 350 000 аралығындағы этникалық итальяндықтар (Истриялық итальяндықтар мен Далмациялық итальяндықтар) эмиграцияға кетті, ал қалғандары – словеньдер, хорваттар және истро-румындар итальяндық азаматтығын сақтауды жөн көрді. Кейіннен Триесттің еркін аумағы екі мемлекет арасында бөлісті. Италия барлық отарлық иеліктерін жоғалтып, Италия империясының ресми түрде таратылуымен аяқталды. 1950 жылы Итальяндық Сомали 1 шілде 1960 жылға дейін итальяндық әкімшілік басқаруымен Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімгерлік аумағы болып табылды. Қазіргі итальяндық шекара 1975 жылдан бері сақталып келеді, осы жылы Триест ресми түрде Италияға қайта қосылды. 1946 жылғы жалпы сайлау, Конституциялық референдуммен бірге өткізіліп, 556 мүшеден тұратын Конституциялық Ассамблея сайланды. Жаңа конституция бекітіліп, парламенттік демократия құрылды. 1947 жылы американдықтардың қысымымен коммунистер үкіметтен қуылды. 1948 жылғы итальяндық жалпы сайлауда христиан демократтары үлкен жеңіске жетіп, келесі қырық жыл бойы саяси жүйеге үстемдік етті. Италия Маршалл жоспарына (ERP) және НАТО-ға қосылды. 1950 жылға қарай экономика тұрақтап, қарқынды дамуды бастады. 1957 жылы Италия Еуропалық экономикалық қауымдастықтың (кейіннен Еуропалық Одаққа (ЕО) айналған) құрылтайшы мүшесі болды. Маршалл жоспарының ұзақ мерзімді нәтижесі Италия экономикасын жаңғыртуға көмектесу болды. 1953 жылға қарай өнеркәсіптік өндіріс 1938 жылғы көрсеткіштермен салыстырғанда екі есеге өсті, ал өнімділіктің жылдық өсім деңгейі 6,4% құрады, бұл британдық көрсеткіштен екі есе жоғары.

The aftermath of World War II left Italy with a destroyed economy, a divided society, and anger against the monarchy for its endorsement of the Fascist regime. These frustrations contributed to a revival of the Italian republican movement. Umberto II was pressured by the threat of another civil war to call the 1946 Italian institutional referendum to decide whether Italy should remain a monarchy or become a republic. On 2 June 1946, the republican side won 54% of the vote and Italy officially became a republic. Under the Treaty of Peace with Italy, 1947, Istria, Kvarner, most of the Julian March as well as the Dalmatian city of Zara was annexed by Yugoslavia causing the Istrian Dalmatian exodus, which led to the emigration of between 230,000 and 350,000 local ethnic Italians (Istrian Italians and Dalmatian Italians), the others being ethnic Slovenians, ethnic Croatians, and ethnic Istro Romanians, choosing to maintain Italian citizenship. Later, the Free Territory of Trieste was divided between the two states. Italy also lost all of its colonial possessions, formally ending the Italian Empire. In 1950, Italian Somaliland was made a United Nations Trust Territory under Italian administration until 1 July 1960. The Italian border that applies today has existed since 1975, when Trieste was formally re annexed to Italy. The General Elections of 1946, held at the same time as the Constitutional Referendum, elected 556 members of a Constituent Assembly. A new constitution was approved, setting up a parliamentary democracy. In 1947, under American pressure, the communists were expelled from the government. The Italian general election, 1948 saw a landslide victory for Christian Democrats, that dominated the system for the following forty years. Italy joined the Marshall Plan (ERP) and NATO. By 1950, the economy had largely stabilized and started booming. In 1957, Italy was a founding member of the European Economic Community, which later transformed into the European Union (EU). The Marshall Plan's long term legacy was to help modernize Italy's economy. By 1953, industrial production had doubled compared with 1938 and the annual rate of productivity increase was 6.4%, twice the British rate.

Экономикалық керемет

1950-1960 жылдары ел ұзаққа созылған экономикалық өркендеуге қол жеткізді, бұл қарапайым итальяндықтардың тұрмыс деңгейінің күрт жоғарылауымен қатар жүрді. Италияның экономикалық кереметі деп аталатын осы кезең 1969-1970 жылдардағы "Қызыл күздің" жаппай ереуілдері мен әлеуметтік толқуларға дейін, содан кейін 1973 жылғы мұнай дағдарысымен бірігіп, экономиканы бірте-бірте баяулатты. Есептеулер бойынша, Италия экономикасының ЖІӨ-сі 1951-1963 жылдар аралығында жылына орташа 5,8%-ға, ал 1964-1973 жылдар аралығында жылына 5,0%-ға өсті. 1955-1971 жылдар аралығында Италияда шамамен 9 миллион адам аймақтар аралық көші-қонға қатысып, тұтас қауымдастарды өздерінің туған жерлерінен айырды. Көші-қон ең көп "өнеркәсіптік үшбұрыш" деп аталатын өндіріс орталықтарына – Милан мен Туриннің ірі өндірістік орталықтары мен Генуя портына бағытталды. Жаңарып жатқан экономиканың қажеттіліктері жаңа көлік және энергетикалық инфрақұрылымдарды талап етті. Басты қалаларды байланыстыру үшін рекордтық жылдамдықпен мыңдаған шақырым теміржол мен тас жол салынды, ал бүкіл Италия бойынша, көбінесе геологиялық және экологиялық жағдайларды ескермей, су тоғандары мен электр станциялары салынды. Қалалардың қарқынды өсуі бақылаусыз қалалық кеңістіктің таралуына әкелді. Өнеркәсіптік кеңейімнің табиғи ортаға үздіксіз қауіп төндіруі Ваджонт су тоғанының суға батуы және Севесо химиялық апаты сияқты экологиялық апаттарға соқты.

Қорғасынның ұзақтығы

1970 жылдары Италияда саяси зорлық-зомбылық күрт өсті. 1969 жылдан 1980 жылға дейін неофашистік шабуылдар қайталап, 1969 жылы Пьяцца-Фонтанадағы жарылыс сияқты оқиғалар болды. Қызыл бригадалар және көптеген басқа да топтар революциялық стратегия ретінде қарулы шабуылдар жасауға бекінді. Олар 1977 жылы Рим мен Болоньяда болғандай, қалалық тәртіпсіздіктер ұйымдастырды. Бұл кезең "Қоңыр жылдар" деп аталды, оны кең таралған әлеуметтік қақтығыстар және парламенттік емес қозғалыстар жасаған террористік актілер сипаттайды. Христиан демократиясы (ХД) партиясының басшысы Алдо Мороның қазасы ХД мен Коммунистік партия (КП) арасындағы "тарихи келісімге" нүкте қойды. 1980 жылдары алғаш рет екі үкіметті христиан демократ емес, республикашыл (Джованни Спадолини 1981–82) және социалист (Беттино Кракси 1983–87) басқарды. Қоңыр жылдардың соңында КП Энрико Берлингюердің еңбегі арқасында дауыстарын біртіндеп арттырды. Беттино Кракси басқаратын Социалистік партия (СП) коммунистер мен Кеңес Одағына қатысты сын тұрғысынан көбірек айтыла бастады; Краксидің өзі АҚШ президенті Рональд Рейганның Италияға Першинг II зымырандарын орналастыруын жақтады.

Екінші республика (1992 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Италия 1992-1993 жылдар аралығында Сицилиялық мафия жасаған бірнеше террористик шабуылдарға тап болды. Бұл, «Maxi Trial» кезінде шығарылған бірнеше өмір бойына сотталудың және үкімет бастаған мафияға қарсы жаңа шаралардың салдары болды. 1992 жылы екі ірі динамит шабуылы екі судьяның өліміне әкелді, ал бір жылдан кейін туристік орындардағы шабуылдар 10 адамның қаза табуына және 93 адамның жаралануына, сондай-ақ Уффици галереясы сияқты мәдени мұра нысандарына ауыр зақым келтірді. Католик шіркеуі мафияны ашық айыптады, нәтижесінде екі шіркеу бомбаланды және Римде мафияға қарсы дін қызметкері атып өлтірілді. 1992 жылдан 1997 жылға дейін Италия саяси паралич, үлкен мемлекеттік қарыз, кең ауқымды сыбайлас жемқорлық және ұйымдасқан қылмыстың саяси жүйеге зор ықпалынан көңілі қалған сайлаушылармен байланысты маңызды қиындықтарға тап болды, бұл жүйе «Тангентополи» деп аталды. «Тангентополи» сот тергеулерінің бір бөлігі «Mani pulite» (итальян тілінде «таза қолдар») атымен жүргізілді, осыған байланысты сайлаушылар саяси, экономикалық және этикалық реформалар талап етті. 1992-1994 жылдар аралығында DC ауыр дағдарысқа ұшырап, таратылды және бірнеше бөлікке бөлінді. PSI (басқа кішігірім үкіметтік партиялармен бірге) толығымен таратылды. 1994 жылғы жалпы сайлауда бұқаралық ақпарат құралдарының магнаты Сильвио Берлускони («Азаттық полюсі» коалициясының басшысы) премьер-министр болып сайланды. Берлускони 1994 жылдың желтоқсанында оның «Север лигасы» серіктестері қолдауын кері тартып алғаннан кейін отставкаға кетті. Берлускони үкіметінен кейін Ламберто Дини басқаратын техникалық үкімет құрылды. 1996 жылғы жалпы сайлауда Романо Проди солшыл-орталық коалицияны жеңіспен бастап кетті. 1998 жылдың қазан айында ол сенімсіздік дауысынан тартысқандықтан жеңіліп қалды. Жаңа үкіметті солшыл демократтардың жетекшісі Массимо Д’Алема құрды, бірақ 2000 жылдың сәуірінде аймақтық сайлаудағы коалицияның нашар нәтижелерінен кейін ол отставкаға кетті. Одан кейінгі солшыл үкіметті Джулиано Амато (социал-демократ) басқарды, ол бұрын 1992 жылдан 1993 жылға дейін және 2000 жылдың сәуірінен 2001 жылдың маусымына дейін премьер-министр болып қызмет еткен. Сол жылы оңшыл-орталық коалиция үкімет құрды және Сильвио Берлускони билікті қайтарып алып, бес жылдық мерзімге толыққандай сақтап, соғыстан кейінгі Италиядағы ең ұзақ қызмет еткен үкіметке айналды. Берлускони АҚШ бастаған көпұлтты коалицияға Иракта қатысты. 2006 жылғы жалпы сайлауда Проди үкіметке оралды, ол 11 партиядан тұратын коалицияны («Одақ») басқарды. Проди экономиканы либерализациялау және мемлекеттік қарызды азайту саясатын ұстанды. Берлускони 2008 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жетті. Италия 2008-2009 жылдардағы Ұлы рецессия мен одан кейінгі Еуропалық қарыз дағдарысынан ең көп зардап шеккен елдердің бірі болды. Ұлттық экономика жеті тоқсандық рецессия кезінде 6,76%-ға төмендеді. 2011 жылдың қарашасында Италияның 10 жылдық облигацияларының жоқталған түсімі 6,74%-ды құрады, бұл Италияның қаржы нарықтарына қол жеткізу мүмкіндігінен айырылуы мүмкін деп есептелетін 7% деңгейіне жақындады. 2011 жылдың 12 қарашасында Берлускони отставкаға кетті, ал экономист Марио Монти технократиялық үкімет басшылығымен премьер-министр болып ант берді. Қарыз дағдарысынан аулақ болу және экономикалық өсімді қозғау үшін Монтидің ұлттық бірлік үкіметі үлкен ауқымдағы үнемдеу шараларын іске қосты, бұл тапшылықты азайтты, бірақ 2012 және 2013 жылдары екі рет рецессияға түсірді. 2013 жылдың 24 және 25 ақпанында жалпы сайлау өтті, нәтижесінде Демократиялық партияның басшысы Пьер Луиджи Берсани басқаратын солшыл-орталық коалиция депутаттар палатасында аздап көпшілікке ие болды, бірақ Сенатты бақылауға алмады. 24 сәуірде президент Наполитано Демократиялық партияның хатшысының орынбасары Энрико Леттаға үкімет құруды тапсырды. Летта қысқа мерзімді ірі коалициялық үкімет құрды, ол 2014 жылдың 22 ақпанына дейін сақталды. Маттео Ренци кейбір центристтік партиялардың қолдауымен жаңа үкімет құрды. Үкімет көптеген реформаларды жүзеге асырды, соның ішінде сайлау жүйесіне өзгерістер енгізілді, экономикалық өсімді ынталандыру мақсатында еңбек және жұмыспен қамту заңдары жеңілдетілді, мемлекеттік басқару түбегейлі реформаланды және бір жынысты азаматтық одақтар енгізілді. Алайда Ренци 2016 жылдың желтоқсанында конституциялық референдумда жеңілгеннен кейін отставкаға кетті, оның орнын Паоло Джентилони басты. Орталық солшыл кабинеттер Еуропалық қарыз дағдарысы мен Еуропалық көші-қон дағдарысының салдарына тап болды, бұл популистік және оңшыл партияларға қолдау көрсетті. 2018 жылғы жалпы сайлауда тағы да парламентте дауыс беруге мүмкіндік болмады, бұл Джузеппе Конте басқаратын күтпеген популистік үкіметке әкелді. Алайда, он төрт айдан кейін «Лига» қолдауын кері тартып алды, ал Конте Демократиялық партиямен және басқа кіші солшыл партиялармен одақтасып, жаңа кабинет құрды. 2020 жылы Италия COVID-19 пандемиясынан ауыр зардап шекті. 2020 жылдың наурыз айынан мамыр айына дейін Конте үкіметі таралуды шектеу үшін ұлттық карантин енгізді. Шаралар, халық пікірінің көп бөлігімен мақұлданғанмен, республика тарихындағы конституциялық құқықтардың ең ірі шектеуі ретінде де сипатталды. 100 000-нан астам расталған өлім-жәбірмен Италия коронавирустық пандемиядағы ең көп өлім-жәбір көрген елдердің бірі болды. Пандемия сонымен қатар ауыр экономикалық бұзылысқа әкелді. 2021 жылдың ақпанында осы ерекше жағдайлар Еуропалық Орталық Банктің бұрынғы президенті Марио Драги басқаратын ұлттық коалициялық үкіметтің құрылуына әкелді. 2022 жылдың қаңтарында президент Серджо Маттарелла қайта сайланды. 2022 жылдың 21 шілдесінде үкіметтік дағдарыстан кейін Драги отставкаға кетті. Қосымша сайлауда оңшыл-орталық коалиция абсолютті көпшілікке ие болды. 2022 жылдың 22 қазанында Джорджа Мелони Италияның алғашқы әйел премьер-министрі болып ант берді.

Italy faced several terror attacks between 1992 and 1993, perpetrated by the Sicilian Mafia as a consequence of several life sentences pronounced during the "Maxi Trial", and of the new anti mafia measures launched by the government. In 1992, two major dynamite attacks killed two judges, and a year later tourist spots, leaving 10 dead and 93 injured and causing severe damage to cultural heritage such as the Uffizi Gallery. The Catholic Church openly condemned the Mafia, and two churches were bombed and an anti Mafia priest shot dead in Rome. From 1992 to 1997, Italy faced significant challenges as voters disenchanted with political paralysis, massive government debt, extensive corruption, and organised crime's considerable influence collectively called the political system Tangentopoli. As Tangentopoli was under a set of judicial investigations by the name of Mani pulite (Italian for "clean hands"), voters demanded political, economic, and ethical reforms. Between 1992 and 1994 the DC underwent a severe crisis and was dissolved, splitting up into several pieces. The PSI (along with other minor governing parties) completely dissolved. The 1994 general election also swept media magnate Silvio Berlusconi (Leader of "Pole of Freedoms" coalition) into office as Prime Minister. Berlusconi was forced to step down in December 1994 when his Lega Nord partners withdrew support. The Berlusconi government was succeeded by a technical government headed by Lamberto Dini. At the 1996 general election, Romano Prodi led a centre left coalition to victory. He narrowly lost a vote of confidence in October 1998. A new government was formed by Democrats of the Left leader Massimo D'Alema, but in April 2000, following poor performance by his coalition in regional elections, he resigned. The succeeding centre left government was headed by Giuliano Amato (social democratic), who previously served as Prime Minister from 1992 to 1993 and again from April 2000 until June 2001. That same year, a centre right coalition formed the government and Silvio Berlusconi was able to regain power and keep it for a complete five year mandate, becoming the longest serving government in post war Italy. Berlusconi participated in the US led multinational coalition in Iraq. The 2006 general election returned Prodi to government, leading a coalition of 11 parties (The Union). Prodi followed a cautious policy of economic liberalisation and reduction of public debt. Berlusconi won the 2008 general election. Italy was among the countries hit hardest by the Great Recession of 2008–09 and the subsequent European debt crisis. The national economy shrunk by 6.76% over seven quarters of recession. In November 2011, the Italian bond yield was 6.74 per cent for 10 year bonds, nearing a 7% level where Italy is thought to lose access to financial markets. On 12 November 2011, Berlusconi resigned, and the economist Mario Monti was sworn in as Prime Minister at the head of a technocratic government. To avoid the debt crisis and kick start economic growth, Monti's national unity government launched a massive programme of austerity measures; that reduced the deficit but precipitated a double dip recession in 2012 and 2013. On 24 and 25 February 2013, a general election was held; a centre left coalition led Pier Luigi Bersani, Leader of the Democratic Party, won a slight majority in the Chamber of Deputies but did not control the Senate. On 24 April, President Napolitano gave to the Vice Secretary of the Democratic Party, Enrico Letta, the task of forming a government. Letta formed a short lived grand coalition government which lasted until 22 February 2014. Matteo Renzi formed a new government with the support of some centrist parties. The government implemented numerous reforms, including changes to the electoral system, a relaxation of labour and employment laws with the intention of boosting economic growth, a thorough reformation of the public administration and the introduction of same sex civil unions. However, Renzi resigned after losing a constitutional referendum in December 2016, and was succeeded by Paolo Gentiloni. The centre left Cabinets were plagued by the aftermath of the European debt crisis and the European migrant crisis, which fuelled support for populist and right wing parties. The 2018 general election resulted in a hung parliament once again, which led to an unlikely populist government led by Giuseppe Conte. However, after only fourteen months, the League withdrew its support and Conte allied with the Democratic Party and other smaller left wing parties to form a new Cabinet. In 2020, Italy was severely hit by the COVID 19 pandemic. From March to May 2020, Conte's government imposed a national lockdown to limit the spread. The measures, despite being widely approved by public opinion, were also described as the largest suppression of constitutional rights in the history of the republic. With more than 100,000 confirmed fatalities, Italy had one of the highest total number of deaths in the coronavirus pandemic. The pandemic caused also a severe economic disruption. In February 2021, these extraordinary circumstances resulted in the formation of a national coalition government led by former President of the European Central Bank Mario Draghi. In January 2022, President Sergio Mattarella was re elected. On 21 July 2022, following a government crisis, Draghi resigned. A snap election resulted in the centre right coalition gaining an absolute majority. On 22 October 2022, Giorgia Meloni was sworn in as Italy's first female prime minister.