Кіріспе

Габриэль Энрике Гонсалес Видела (1898–1980) – чилилік саясаткер және заңгер, 1946 жылдан 1952 жылға дейін Чилидің 24-ші президенті қызметін атқарған. Бұрын 1930 жылдан 1941 жылға дейін Депутаттар палатасының депутаты, ал 1945 жылдан 1946 жылға дейін Тарапака және Антофагаста аймақтарының сенаторы болды. Ұзақ жылдар бойы Радикалдық партияның мүшесі және жетекшісі болған ол, 1971 жылы социалистік президент Сальвадор Альендені қолдағандықтан партиядан шықты. 1973 жылдан 1980 жылы қайтыс болғанға дейін Аугусто Пиночеттің диктатурасына белсенді қатысып, серіктес болды және 1976 жылдан бастап Мемлекеттік кеңестің вице-президенті лауазымын атқарды. Кеңес төрағасының орынбасары ретінде 1980 жылғы қазіргі Чили конституциясын жасауға көмектесті.

Ерте өмір

Гонсалес 1898 жылғы 22 қарашада Ла-Серена қаласында, жағалау маңында дүниеге келді. Оның әкесі Габриэль Гонсалес Кастильо және анасы Тереза Видела Зепеда – испан тегінен шыққан адамдар еді. Ол отыз сегіз баланың үлкені болды. Ла-Серенадағы Лицеоны бітіргеннен кейін Гонсалес Чили университетінде заң білімін алды. Ол 1922 жылы бітірді, сол жылы әкесі паралич болып қалды. Әкесінің паралич болып қалуына байланысты Гонсалес отбасына көмектесу үшін Ла-Серенаға оралды. 1924 жылы ол масондыққа қатысты. 1915 жылы Гонсалес Радикалдық партияның жастар қанатына қосылды, кейін Ла-Серенаның Радикалдық Ассамблеясының мүшесі болды. Гонсалес 1924 жылы Луис Алтамирано құрған әскери үкіметке қарсы наразылықтарға қатысты. 1927 жылы ол президент Карлос Ибанеске қарсы сөздер айтты және жасырынуға мәжбүр болды. 1931 жылы Ибанестің үкіметі құлағаннан кейін Гонсалес саяси қызметін қайта бастады және 1931 жылдан 1937 жылға дейін Радикалдық партияның төрағасы болды. Гонсалес 1930 жылы Ла-Серена, Кокимбо, Эльки, Овалле, Комбарбала және Илапель аудандарын қамтитын округтен депутат болып сайланды. Бірақ 1932 жылы социалист Мармадук Гроув жасаған төңкеріс Конгрессті таратып жіберді. Гонсалес 1933 жылы осы аймақтан тағы да депутат болып сайланды және 1937 жылы қайта сайланды. 1939 жылы ол президент Педро Агирре Серда оны Францияға, содан кейін Португалияға (1940), ал соңында Бразилияға (1942) елші етіп тағайындағандықтан қызметтен кетті.

1942 жылғы президенттік науқан

1941 жылы денсаулығы күрт нашарлағандықтан президент Агирре Серда ішкі істер министрі Джеронимо Мендесті вице-президент етіп тағайындады және 1941 жылдың 25 қарашасында одан кейін қайтыс болды. 1942 жылдың 1 ақпанына президенттік сайлаулар жарияланды. Радикалдық партияның ішкі алға дауыс беруден екі күн бұрын, Радикалдық партияның солшыл қанатын ұсынған Габриэль Гонсалес Видела Хуан Антонио Риосқа үміткерлікті даулап Чилиге оралды. Нәтижелер тым жақын болғандықтан, ар-намыс трибуналы (сайлау комиссиясы) құрылды және Хуан Антонио Риос солшыл коалицияның үміткері деп жарияланды. Бұл Демократиялық одақ (lang es) Радикалдық партия, Социалистік партия, Коммунистік партия, Демократиялық партия және Жұмысшылардың Социалистік партиясынан құралды. Риос жалпы сайлауда 56% дауыспен жеңіске жетіп, 2 сәуірде қызметке кірді. 1945 жылы Гонсалес Видела Тарапака және Антофагаста провинцияларының сенаторы болып сайланды және Сан-Францискодағы Біріккен Ұлттар Ұйымының конференциясында Чилиді өкілдік етті.

1946 жылғы президенттік науқан

Гонсалес Видела ақыры 1946 жылы Радикалдық партияның ішкі сайлауында жеңіске жетті. Ол 1942 жылы Хуан Антонио Риосты билікке әкелген Демократиялық одақты қайта жаңғыртуға тырысты, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталды, себебі Социалистік партия одақ туралы ұсыныстан бас тарды, оған қосылудан бас тартты және халық фронтын қайта құру мүмкін болмады. Нәтижесінде, Гонсалес өзінің Радикалдық партиясы мен Коммунистік партиясының қолдауымен ғана көпшілік дауысқа ие болды. Президенттік сайлауда Гонсалес оңшыл кандидаттар Эдуардо Круз Кок пен Фернандо Алессандри және социалист Бернардо Ибаньесті жеңіп, дауыстардың 40% жинады. Гонсалес қажетті 50%-ға жетпегендіктен, сайлау Конгресс қарауына жіберілді. Ол сол жылдың 24 қазанында заңды түрде бекітілді.

Төрағалық

Габриэль Гонсалес Виделаның 1946 және 1948 жылдар аралығындағы алғашқы кабинеттерінде коммунистік министрлер болды; бірақ халықаралық суық соғыс және Чилидің ішкі қиындықтары Гонсалес Виделаны оңға қарай итермеледі. Чили тез арада суық соғысқа тартылды, өйткені Мәскеу және әсіресе Вашингтон оның ішкі істеріне араласты. Бұл шиеленіс 1946 жылы Жұмысшылар одағының (КТК) коммунистік және социалистік тармақтарға бөлінуіне және кейіннен Коммунистік партияның тыйым салынуына әкелді. Социалистер енді коммунистерге қарсы шығып, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ еңбек мүдделеріне жақындаған Америка Еңбек Федерациясының Өнеркәсіптік Ұйымдар Конгресімен (AFL CIO) бірікті. Президенттікке келгеннен кейін Гонсалес Видела коммунистік одақтастарымен келіспеушілікке ұшырады. Олар кабинетте көбірек орын талап етті, бірақ Гонсалес Видела оларға оны беруден бас тартты. Содан кейін Коммунистік партия оған қолдауын тоқтатты. Оған жауап ретінде ол оларды алдымен кабинетінен шығарды, содан кейін 1948 жылғы Демократияны тұрақты қорғау туралы заңға сәйкес толығымен тыйым салды, бұл заң коммунистік және олармен бірдей идеологиялық көзқарасты ұстанатын партияларды тыйымдады. Ол сондай-ақ Кеңес Одағымен және Варшава шартының елдерімен қарым-қатынасты үзіп жіберді. Көптеген коммунистік қайраткерлер елден қашуға мәжбүр болды, соның ішінде ақын Пабло Неруда, ол Сенатта Гонсалес Виделаны "Америка Құрама Штаттарына сатқан" деп айыптады. Қалған коммунистер тұтқындалды, бірақ оларға азаптау немесе өлім жазасы қолданылмады. Лотадағы коммунистерді қолдаған шахтерлер ереуілі қатыгездікпен басылды. Коммунистердің "нағыз заң" деп атаған заңға қарсы демонстрациялар әскери жағдайды жариялауға әкелді, бірақ олар сәтті тоқтатылды. 1948 жылы Гонсалес Видела кейбір әскери қызметкерлердің оған қарсы төңкеріс жасап, Карлос Ибанезді президент етіп орнату жоспары туралы білді. Ол дереу тергеу жүргізуді және төңкеріс басшыларын, оның ішінде операция жетекшісі генерал Рамон Вергараны тұтқындауды бұйырды. Алайда Ибанес барлық жауапкершіліктен босатылды. Бұл жоспар "шошқаның аяқтары" деп аталды, өйткені төңкеріс басшылары осы чили тағамын дайындауға маманданған мейрамханада кездесті. Коммунистерді тыйым салғаннан кейін ол оңшыл консерваторлар мен либералдардың қолдауымен билік жүргізді, олар оның антикоммунистік ұстанымын мақұлдады. Ол консерваторлар, либералдар, радикалдар, кейбір социалистер және шағын Демократиялық партия мүшелерінен тұратын жаңа кабинет құрды. Коммунистік партия 1958 жылға дейін тыйымдалып қалды. Оның көзқарасын өзгерткен себептері әлі де даулы. Гонсалес Видела мен оның жақтастарының айтуынша, коммунистерді қуғынға салу олардың үкіметке қарсы жоспарларын орындауын болдырмау үшін қажет болды, бірақ бұл мәлімдемені растайтын ешқандай дәлел табылмады. Коммунистер мен Гонсалес Виделаны сынға алғандардың айтуынша, ол АҚШ-тың қысымымен және үстем супердержавамен экономикалық және әскери байланыстарды нығайтуға ұмтылды. Тарихшылар президенттің АҚШ-ты қанағаттандыруды қалағанын, АҚШ-тың Чили коммунистеріне қарсы шаралар қабылдауға шақырғанын және АҚШ үкіметі Гонсалес Виделаның іс-қимылын бағалап, одан кейін Чилиге берілетін қарыздардың, инвестициялардың және техникалық миссиялардың көлемін кеңейткенін анықтады. АҚШ пен Чили Гонсалес Видела президенттігі кезінде әскери көмек туралы келісімге келді. Алайда, АҚШ оны тікелей әрекет етуге итермелегенін көрсететін нақты дәлелдер жоқ. Гонсалес Видела коммунистік ниеттерден қорқып, АҚШ үкіметінің қалауын құрметтегенімен, ҚКП-ға қарсы шығудың басқа да себептері болды. Ол өзінің үкіметінің оңшыл сыншыларын, әсіресе шаруалар бірлестіктеріне мораторийді жалғастыратын жер иелерін тыныштандыруды үміттенеді. Ол әскери төңкеріс үшін кез келген идеологиялық негізді жоюға тырысты. Ол сонымен қатар экономикалық белгісіздік, өсудің баяулауы және инфляцияның өсуі кезінде жұмысшы қозғалысын әлсіретуді қалаған, ал ҚКП ереуілдерді насихаттады. Гонсалес Виделаның коммунистерді тыйым салуы өнеркәсіптік өсуді ынталандыру үшін әлеуметтік реформадан бас тартумен бірге жүрді. 1930 жылдардағы экономикалық дағдарыстан кейін АҚШ-пен экономикалық байланыстар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін нығайтылды; АҚШ-тың Чилидегі инвестициялары 1945 жылы 414 миллион доллардан 1950 жылы 540 миллион долларға дейін өсті, негізінен мыс өндірісіне. 1952 жылы АҚШ Чили үкіметіне 342 миллион доллар қарыз берді. Техниктер мен профессорлардың алмасуы екі ел арасындағы техникалық және мәдени байланыстарды нығайтуға көмектесті. Гонсалес Виделаның президенттігі оңшылдардың саяси жағдайының күшеюіне әкелді. 1940 және 1952 жылдар аралығында Чили халқы 5 миллионнан 6,35 миллионға дейін өсті, ең көп өсім қалалық аймақтарда байқалды, ол 1940 жылы халықтың 52 пайызын, ал 1952 жылы 60 пайызын құрады. Өндіріс халық өсіміне жақын темппен өсті. Алайда, әлеуметтік теңсіздіктер айтарлықтай азайтылмады, әлеуметтік қамсыздандыру көбірек чилиліктерге таратылды және 1949 жылы әйелдерге дауыс беру құқығы берілді. 1949 жылғы парламент сайлауында үкіметтік партиялар жеңіске жетті. Алайда, оңшыл партиялар мен радикалдар мен социалистер арасындағы біртіктелгендік ұзаққа соқпады. Радикалдар оңшыл қаржы министрі Хорхе Алессандридің экономикалық саясатына наразы болды, инфляцияны бақылауда ұстауға қаншалықты сәтті болса да. 1950 жылы мемлекеттік қызметкерлердің наразылығы болған кезде, радикалдар дереу наразылардың талаптарын қолдады. Оңшылдар Гонсалес кабинетінен кетіп, үкіметтік көпшілікті жоғалтты. Одан кейін көп нәрсеге жете алмады, бірақ әйелдер құқығында маңызды жақсартулар жасады. Гонсалес кабинетінде Латын Америкасындағы алғашқы әйел министр (Адриана Ольгуин) болды, ол алғашқы әйел елшіні тағайындады және Әйелдер кеңсесін құрды. Президенттігі кезінде ол Антарктидаға сапар шеккен алғашқы мемлекет басшысы болды. Чилилік Гонсалес Видела Антарктикалық базасы оның құрметіне аталды.

Зейнеткерлік және өлім

1952 жылы өкілеттік мерзімі аяқталғаннан кейін, оның есімі 1958 жылы партиялық іріктеулерде (праймеризде) айтылды, бірақ ол президенттікке түспейтінін мәлімдеді. 1964 жылы ол радикалдық президенттік үміткер Хулио Дуранды белсенді түрде қолдады, ол да коммунизмге қарсы болды. Гонсалестің енді солшыл бағытқа бұрған Радикалдық партиядағы ықпалы төмендеді, ал 1971 жылы социалистік Сальвадор Альендеге партияның қолдау көрсетуіне ашуланып, партиядан кетті. Гонсалес Альендеге қарсы оппозицияда маңызды рөл атқарды және 1973 жылы Аугусто Пиночеттің Альендені құлатып жіберген төңкерілін қолдады. Гонсалес Пиночет президенттігі кезінде Чилидің жаңа Конституциясын жасаған Мемлекеттік кеңестің вице-президенті болды. Ол жердегі жұмысын аяқтағаннан кейін Гонсалес саясаттан толыққанды түрде қанағаттанды және 1980 жылдың 22 тамызында Сантьягода жүрек тоқтауынан қайтыс болды.