Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Чилидің саяси жүйесі
Political system of Chile
Чили үкіметі – өкілді демократиялық республика, онда Чили президенті мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылады, сондай-ақ ресми көп партиялық жүйеге ие. Атқару билігі президент және оның кабинеті арқылы жүзеге асырылады. Заң шығару билігі үкіметке де, Ұлттық Конгрестің екі палатасына да тиесілі. Сот жүйесі Чилидің атқару және заң шығару органдарынан тәуелсіз. Чили Конституциясы 1980 жылдың қыркүйегінде Аугусто Пиночеттің әскери диктатурасы кезінде өткен жалпыұлттық плебисцитте бекітілді. Ол 1981 жылдың наурыз айында күшіне енді. 1990 жылы Пиночет биліктен кеткеннен кейін, елдің плебисцитке дайын екенін мәлімдеп, Конституцияға болашақ түзетулер енгізуді жеңілдету үшін Конституцияға өзгерістер енгізілді. 2006 жылдың қыркүйегінде президент Рикардо Лагос Конгресс қабылдаған бірнеше конституциялық түзетулерге қол қойды. Оларға тағайындалған сенаторлар мен өмір бойына сенаторлар лауазымдарын жою, президентке қарулы күштердің бас қолбасшыларын қызметтен босату құқығын беру, президенттік мерзімді алты жылдан төрт жылға дейін қысқарту және тікелей қайта сайлануға тыйым салу кірді. V Dem Democracy индексі бойынша, 2023 жылы Чили Латын Америкасындағы сайлау демократиясы бойынша үшінші орында тұр. Статистикалық талдау көрсетіп тұрғандай, Чили Конгресіндегі саясаткерлер «халықтан кездейсоқ алынбаған, бірақ жоғары табысты топтарды артық көрсетеді». Осыған байланысты, кастилиялық басктар, палестиналықтар және еврей тегіндес чилиліктер оларда көптеп ұсынылған.
Chile's government is a representative democratic republic, whereby the President of Chile is both head of state and head of government, and of a formal multi party system. Executive power is exercised by the president and by their cabinet. Legislative power is vested in both the government and the two chambers of the National Congress. The judiciary is independent of the executive and the legislature of Chile. The Constitution of Chile was approved in a national plebiscite in September 1980, under the military dictatorship of Augusto Pinochet. It entered into force in March 1981. After Pinochet left power in 1990, saying this country was ready to keep going along with a plebiscite, the Constitution was amended to ease provisions for future amendments to the Constitution. In September 2006, President Ricardo Lagos signed into law several constitutional amendments passed by Congress. These include eliminating the positions of appointed senators and senators for life, granting the President authority to remove the commanders in chief of the armed forces, and reducing the presidential term from six to four years while also disabling immediate re election. According to the V Dem Democracy indices Chile is 2023 the third most electoral democratic country in Latin America. Statistical analysis suggests Chilean politicians in Congress "are not randomly drawn from the population, but over represent high income communities". As such Chileans of Castilian Basque, Palestinian and Jewish ancestry are overrepresented in it.
Тарих
Автократиялық және консервативті республика (1831–1861) либералды республикамен алмастырылды (1861–1891), оның кезеңінде пропорционалды өкілдік (1871) сияқты бірқатар саяси табыстарға қол жеткізілді, сондай-ақ дауыс беру құқығына ие болу үшін меншік талабы жойылып (1885) тұрды.
The autocratic and conservative republic (1831 1861) was replaced by the liberal republic (1861 1891), during which some political conquests were made, such as proportional representation (1871) and the abolition of the condition of ownership to have the right to vote (1885).
Парламенттік республика
1891 жылы парламенттік республика дәуірі басталғанда, либералдар (пипиолос) мен консерваторлар (пелюконес) арасындағы күрес көп партиялық жүйенің қалыптасуына байланысты өршіген еді. 1880-ші жылдары либералдар екі бағытқа бөлінді: секуляризмді тым жылдам енгізуге құштар емес, консерваторлармен келісімге келуге дайын болған орташа либералдар және 1863 жылы құрылған Радикалдық партияға немесе прогрессивтік, тіпті социалистік идеялары бар жаңа Демократиялық партияға қосылған радикалды либералдар. Еуропалық, әсіресе британдық компаниялар ел экономикасының ірі бөлігін (тұз, банк, теміржол, сауда) басып алғаннан кейін, президент Хосе Балмаседа (1886-1891), орташа либералдардың жетекшісі, саясатын екі бағытта жүргізуге бел буды: тұз кендерін мемлекеттік меншікке алу және мемлекеттің экономикалық істерге араласуы. Консервативті аристократияға қарсы тұрған ол банкирлерді де наразылыққа итерді. Парламенттің дауысымен және әскердің бір бөлігінің қысымымен қызметтен алынды. Ол қолдаушылары жеңілген азамат соғысының соңында өзін-өзі атып өлтірді.
When the era of the parliamentary republic began in 1891, the struggle between liberals (pipiolos) and conservatives (pelucones) had already evolved due to the emergence of a multi party system. In the 1880s, the Liberals split into two factions: the moderates, who did not want to impose secularism too quickly and were willing to compromise with the Conservatives, and the radical Liberals, who joined the Radical Party founded in 1863 or the new Democratic Party with more progressive, if not socialist, ideas. European and particularly British companies having appropriated a large part of the country's economy (saltpeter, bank, railroad, trade), President José Balmaceda (1886 1891), leader of moderate liberals, decided to react by directing his policy in two directions: the nationalization of saltpeter mines and the intervention of the State in economic matters. Already facing the conservative aristocracy, he alienated the bankers. He was dismissed by a vote of Parliament and pressure from part of the army. He committed suicide by firearm at the end of the civil war that his supporters lost.
Жұмысшылар күресi мен әлеуметтiк реформалар
Азамат соғысынан жаңа парламенттік режим туды; ол Fronda aristocrática үкіметі болды. 1906 жылдан бастап Радикалдық партия әлеуметтік реформалар мен демократиялық режим орнатуды талап етті. Сол жылы Жұмысшылар федерациясының жетекшісі Луис Эмилио Рекабаррен палатаға сайланды, бірақ оның сайлауы палата тарапынан жойылды. 1912 жылы ол Социалистік жұмысшылар партиясын құрды. Елдің экономикалық көрсеткіштері жақсы болғанына қарамастан, халықтың көп бөлігі үшін өмір қиын болып қала берді (жұмысшылар үшін 12 немесе 14 сағаттық жұмыс күні, өте төмен жалақы, 1900–1910 жылдары 50%-дан астам адамның сауатсыздығы және т.б.). Кәсіби одақтар ұйымдастырылды және күрес жүргізілді; ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары көбейді, кейде олар өте қатал жазаланды: Сантьягодағы жалпы ереуіл (1905), Антофагастадағы теміржолдар мен кеніштер (1906), Икикедегі демонстрация (1907). 1911 жылдан 1920 жылға дейін 293 ереуіл болды. Кейбір жазалау шаралары жүздеген адамның өміне саяды. Жұмысшылар қозғалысы 1910 жылдары Чилидің аймақтық жұмысшылар федерациясының (1913) және Дүниежүзілік өнеркәсіп жұмысшыларының Чили бөлімшесінің (1919) құрылуымен ұйымдастырылды. 1920 жылы экономикалық дағдарыс орта таптың тұрмыс деңгейін нашарлатты, бұл топ саяси тұрғыдан жұмысшы табына жақын болды. Бұл жаңа жағдай Артуро Алессандри Палманың сайлануына әкелді. Өкілеттігінің алғашқы кезеңінде ол прогрессивті саясатты жүргізді: еңбек заңнамасы, мүлікке салынатын салықты енгізу, Ұлттық банк құру, әлеуметтік қорларды құру және т.б. Дегенмен, ол үнемі консерваторлар бақылауындағы Сенатпен келісім табуға тиіс болды, ол оның реформаларын жүйелі түрде тоқтатуға тырысты. Биліктен кетуге асыққанда ол Чилиде нағыз демократияның бастауы деп есептелетін жаңа Конституцияны жасады. Бұл Конституция дін мен мемлекеттің бөлінуін және діни бостандықты бекітеді, бастауыш білім беруді міндетті деп жариялайды, президентті жалпыға бірдей сайлау арқылы сайлап, президенттік жүйені қайта жаңартады, және ең бастысы, меншік оның әлеуметтік функциясын қамтамасыз ететіндей етіп реттелуі керек деп мәлімдейді.
A new parliamentary regime emerged from the civil war; it was the government of Fronda aristocrática. From 1906 onwards, the Radical Party demanded social reforms and the establishment of a democratic regime. That same year, the leader of the Federation of Workers, Luis Emilio Recabarren, was elected to the House but his election was canceled by the House. In 1912 he founded the Socialist Workers Party. Despite the country's good economic performance, life remains particularly hard for a large part of the population (12 or 14 hour working days for workers, very low wages, illiteracy of more than 50% in the years 1900–1910, etc.). Trade unionism was organized and fought; strikes and workers' demonstrations multiplied, sometimes very harshly repressed: general strike in Santiago (1905), railroads and mines in Antofagasta (1906), a demonstration in Iquique (1907). From 1911 to 1920, there were 293 strikes. Some repressions kill hundreds of people. The workers' movement was organized in the 1910s with the creation of the Chilean Regional Workers' Federation in 1913 and the Chilean branch of the Industrial Workers of the World in 1919. In 1920, the economic crisis worsened the standard of living of the middle classes, which were politically closer to the working classes. This new situation led to the election of Arturo Alessandri Palma. During his first term in office, he pursued a progressive policy: labor law, the establishment of the tax on property income, the establishment of the Central Bank, creation of social security funds, etc. However, it must constantly deal with the Senate, always under Conservative control, which systematically tries to block its reforms. Shortly before his withdrawal from power, he drew up a new Constitution that was considered to be the advent of true democracy in Chile. This Constitution enshrines the separation of Church and State and religious freedom, declares compulsory primary education, restores presidentialism by electing the president by universal suffrage, and above all proclaims that property must be regulated in such a way as to ensure its social function.
Құқықтық жүйе
Чилидің құқықтық жүйесі азаматтық құқыққа негізделген. Ол негізінен 1855 жылғы Азаматтық кодекске негізделген, ол испандық заңнан және 19 ғасырдың соңғы жартысындағы еуропалық заңдардың ықпалымен қабылданған келесі кодекстерден туындаған. Чили Халықаралық соттың міндетті юрисдикциясын қабылдамайды. 2000 жылдан бастап Чили қылмыстық әділет жүйесін толығымен жаңартты; АҚШ үлгісіндегі жаңа бәсекелестік жүйе ел бойынша біртіндеп енгізілді, ал Сантьяго агломерациясы аймағында енгізудің соңғы кезеңі 2001 жылдың 9 маусымында аяқталды.
Chile's legal system is civil law based. It is primarily based on the Civil code of 1855, derived from Spanish law and subsequent codes influenced by European law of the last half of the 19th Century. It does not accept compulsory ICJ jurisdiction. From the year 2000 onwards, Chile completely overhauled its criminal justice system; a new, US style adversarial system has been gradually implemented throughout the country with the final stage of implementation in the Santiago metropolitan region completed on June 9, 2001.