Кіріспе

Тік қону және тік қонуға арналған ұшақтың түрі, зымырандық қозғалтқышта тік қону құралдары.

Құйрығымен қонушы (немесе құйрыққа отырушы) – құйрығымен көтеріліп, жерге түсетін, содан кейін алға қарай ұшу үшін көлденең қалпына келтірілетін тік қону және тік қонуға арналған ұшақтың бір түрі. 1920 жылдары өнертапқыш Никола Тесламен пайда болған, алғашқы құйрықпен қонушы конфигурациясын Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германия жасады. Мұндай ұшақтарды дамыту 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдары күшейді, себебі ұшақ конструкторлары мен қорғаныс жоспарлаушылары тік ұшып көтерілуге және тік қонуға қабілетті, сонымен қатар дәстүрлі ұшуға ауыса алатын тұрақты қанатты ұшақтардың әлеуетті құндылығын мойындады. Құйрығымен қонушы ұшақтардың негізгі мәселелері – ұшқыштың нашар көрінуі және басқарудағы қиындықтар, әсіресе тік түсу және қону кезінде. Адамдарды тасымалдауға арналған құйрықпен қонушы ұшақтарды дамыту бағдарламалары көбінесе Hawker Siddeley Harrier және Yakovlev Yak 38 сияқты ұшақтарда қолданылатын итермелеу векторының практикалық тәсілімен тоқтатылды.

Сипаттама

Ұшу және қону кезінде құйрығына тік отырып, ұшақты көлденең ұшу үшін алға қарай бұрады. Бұл көптеген басқа VTOL технологияларынан өте өзгеше, олардың фюзеляждары көлденең бағытталған. Құйрыққа отырып ұшатындар ұшып шыққаннан кейін фюзеляж бағытын өзгертеді. Олар ұшақтың артқы жағымен жерге қарай (тік бағдарда) бастайды, содан кейін ұшу кезінде көлденең бағдарға қайта бағыттайды. Кейбір құйрыққа отырып ұшатындар дәстүрлі түрде көлденең бағытта қонады, ал басқалары ұшақтың артқы жағымен жерге тік тұрып, тік қонуды мақсат етті – бұл көптеген себептермен қауіпті процедура, оның басты себебі отынның көп жұмсалуы және ұшқыштың көріс қабілетінің шектелуі.

Алғашқы жұмыстар

Ұшақтың құйрығымен отырып ұшу концепциясының бастауы Никола Теслаға байланысты, ол 1928 жылы осыған қатысты патентке өтініш берген. Дегенмен, бұл концепцияны жұмыс істейтін ұшаққа енгізуге шамамен екі он жылға дейін ешқандай тырысқандық жасалмады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германия Focke Wulf Triebflügel (қанатпен қоздырылатын) истребителінің жобасымен айналысты, ол құйрығымен отыру концепциясын өз дизайнына енгізді. Онда үш қанат фюзеляждың айналмалы бөлігінде радиалды түрде орналасқан ротор ретінде бекітілген. Бұл қанаттарды қанат ұшында орналасқан шағын реактивтік қозғалтқыштар арқылы айналдыру арқылы ұшақты жылға жылға берді. Ұшуға және қонуға ол тік көтеріліп (вертолет сияқты), содан кейін көлденеңге бұрылып, көтерілу және итермелеу күшін тудыратын өздігінен қозғалатын қанат ретінде ұшатын. Заманауи Heinkel Lerche жобасында дәстүрлі пернеге айнала орналасқан сақина тәрізді қанат болды, ал тік ұшудан алға қарай ұшуға өтетін кезде көтерілу күші қанатқа ауыстырылатын еді.

Салқын соғыс дәуірі

1950 жылдары әлемдегі ұшақ құрастырушылар тік ұшып-қону және қалыпты ұшуға өту мүмкіндігі бар, тұрақты қанатты ұшақтарды жасау бағдарламаларымен айналысты. Авиация авторы Фрэнсис К. Мейсонның айтуынша, мұндай қасиеттері бар әскери ұшақ дәстүрлі қону-көтеру жолақтарына тәуелділікті азайтып, тік ұшып-қону арқылы оларды тиімсіз ететін еді. Сондықтан, қолданысқа жарамды тік ұшып-қону (VTOL) ұшақтарын жасау соғыстан кейінгі кезеңдегі әскери жоспарлаушылар үшін өте маңызды болды. Турбореактивті қозғалтқыштардың қуаты ұшақты көтеруге жеткілікті болғанда, конструкторлар VTOL кезеңіндегі ұшу кезінде тұрақтылықты сақтау жолдарын іздеуге кірісті. VTOL зерттеулерімен айналысқан компаниялардың бірі – француздық SNECMA қозғалтқыш өндірушісі. Олар 1956 жылдан бастап Atar Volant деп аталатын қанаттары жоқ сынақ стендтерін құрастырды. Біріншісі ұшқышсыз, ал екіншісі бос ұшты, екеуі де аутригерлердегі газ сорғыларымен тұрақтандырылды. Үшіншісінде фюзеляж тік болғанда ұшқыш тік отыруына мүмкіндік беретін еңкейтілген орындық және бос ұшуға арналған бүйірлік ауа түйіспелері болды, бірақ ол әрқашан жылдамды биекке бекітіліп жұмыс істеді. Бұл тәжірибелерді Аугуст Морель жүргізді. Дегенмен, Atar Volant – жеке мақсат емес, ол үлкен тұрақты қанатты ұшақтың прототипі болуы тиіс еді. Бұл жұмыстардан тәуелсіз, даму бағытына елеулі әсерін австриялық инженер-конструктор Гельмут фон Зборовский көрсетті. Ол «қуат стансасы, ұшатын қанаттың фюзеляжы және соққыны азайтатын корпус» ретінде жұмыс істейтін инновациялық, пончик тәрізді сақиналы қанатты жобалады. Мұндай қанаттың рамджет қозғалтқышы ретінде жұмыс істеп, ұшақты үстіркіш жылдамдықпен қозғауы мүмкін еді, бұл жойғыш ұшаққа қолайлы болар еді. Coléoptère ұшағының ерекше дизайны халықтың назарын аударды, тіпті халықаралық деңгейде де. Автор Джереми Дэвис бұл ұшақтың халықаралық күш-жігерге әсер еткенін айтты, ол АҚШ Әскери-теңіз күштерін американдық вертолет өндірушісі Kaman Aircraft компаниясымен келісімшарт жасауға итермеледі. XFY 1954 жылдың 5 қарашасында ұшу режимдерінің толық ауысуын сәтті көрсетті. Lockheed XFV Salmon да осыған ұқсас болды, ол X тәрізді құйрығымен тік қанатты біріктірді, бірақ XFV маңызды ұшу ауысуына қол жеткізбеді. Бірақ ұшу сынақтары кезінде мұндай VTOL ұшақтарын тек тәжірибелі ұшқыштар ғана ұшатыны анық болды, тіпті барлық техникалық мәселелер шешілген жағдайда да. Сондықтан, VTOL истребителін әр кемеге орналастыру мүмкін емес еді. Сонымен қатар, реактивті истребительдердің ең жоғары жылдамдығы 2 Махқа жуық болса, турбовинтті VTOL истребителінің ең жоғары жылдамдығы 1 Махтан төмен болды. Осы жағдайлардың нәтижесінде XFY жұмысы тоқтатылды. 1955 жылы АҚШ реактивті қозғалтқышта жұмыс істейтін Райан X-13 Vertijet ұшағын сынақтан өткізді. Екі прототип жасалды, екеуі де ұшып, көлденең ұшуға және одан өтуге сәтті өтті және қонды. X-13 ұшағының соңғы сынақ ұшуы 1957 жылы Вашингтон маңында жүргізілді. Мұндай құйрығымен отыратын конструкциялардың барлық дизайнындағы негізгі мәселе – тік түсу және қону кезінде, әсіресе жерге қарағанда, ұшқыштың нашар көрінісі болды. Ақырында, ұшқыш ұшақтарына қолдану бойынша жұмыстардың көпшілігі VTOL-дің практикалық түрі пайда болған кезде тоқтатылды, ол соққы бағытын өзгерту түрінде, Hawker Siddeley Harrier және Yakovlev Yak 38 сияқты өндірістік ұшақтарда қолданылды. Ұшқышсыз ұшу аппараты (ҰҰА) ұшқыштың күйіне қатысты мәселелерді тудырмайды. Dornier Aerodyne – бұл колоптерге ұқсас желдеткіш конфигурациясы, және 1972 жылы сынақ ҰҰА-сы даму тоқтатылғанға дейін үсті-үстіне ұшып өтті. Тағы бір заманауи ҰҰА жобасы – АҚШ Әскери-теңіз күштері әзірлеген NSRDC BQM 108, бірақ оның жұмысы бірден сәтті сынақ ұшуынан кейін тоқтатылды. 1970 жылдары General Dynamics F-16 Fighting Falcon ұшағының құйрығымен отыратын нұсқасының бірнеше зерттеулері мен жел түнегі модельдері жасалды, ол кемелерде пайдалануға арналған еді. Бірақ, концепцияны одан әрі дамытудан бас тартылды, себебі үлкен күш қажет болды, сондай-ақ ұшу және қонуды басқару үшін кең ауқымды құрал-жабдықтар қажет болды.

Қазіргі уақытта

Қазіргі уақытта, құйрығымен тік тұратын жобалардың немесе ұсыныстардың көп бөлігі Bell Apt немесе Northrop Grumman Tern сияқты ұшқышсыз әуе аппараты болып табылады.

Артта отырғандардың тізімі

Түрі Ел Күні Рөл Мәртебесі Сипаттама AeroVironment SkyTote АҚШ 2010 UAV прототипі Жоқ Bachem Ba 349 Германия 1944 Перехватчик прототипі Тік мұнарадан ұшырылды, парашютпен қонды. Bell AptUSA2019UAVPrototype Болкоу P 110.1 Батыс Германия 1950 жылдар VTOL Fighter Жоба Жоқ Сухой Шквал КСРО 1960 Перехватчик Әзірлеу тоқтатылды, ішінара макет, кәдімгі қону шассиімен жабдықталған. Екі жақты форсаждық қозғалтқыштар. CDADI VD200 Қытай 2014 UAV Жоба Жоқ Convair XFY 1 Pogo АҚШ 1954 Ұрғыш прототипі Жоқ Dornier Aerodyne Германия 1972 UAV прототипі Жоқ Focke Wulf Triebflügel Германия 1944 Перехватчик Жоба Фюзеляж ортасында роторлық қанат. Ұшу кезіндегі ауысу ешқашан шешілмеді. Focke Wulf Fw 860 Батыс Германия 1950 жылдар VTOL Fighter Жоба Жоқ Northrop Grumman Tern АҚШ 2018 UCAV Прототипі Жоқ NSRDC BQM 108 АҚШ 1976 UAV Жоқ Жоқ Rotary Rocket Roton ATV АҚШ 1999 Эксперименталды прототип SSO ғарыш зымырасы үшін роторлық сынақ көлігі. Ryan X 13 Vertijet АҚШ 1955 Эксперименталды прототип SNECMA Coléoptère Франция 1959 Эксперименталды прототип Ешқашан ауысуға қол жеткізбеді. Бір цилиндрлі қанаты болды.