Кіріспе
Гондурас шығанағындағы аралдардың ең үлкені – Роатан (ro. a.ˈtan) Кариб теңізінде, Гондурас солтүстік жағалауынан шамамен қашықтықта орналасқан арал. Гондурас шығанағындағы аралдардың ең үлкені, ол Утила және Гуанаха аралдарының арасында жатыр. Бұл арал бұрын ағылшын тілінде Ruatan және Rattan деп аталып келген. Оның ұзындығы шамамен және ең кең жерінде енінен кіші. Арал екі муниципалитеттен тұрады: шығысында Хосе Сантос Гвардиола және батысында Роатан, соның ішінде Кайос Кохинос аралдары.
Roatán (ro. a.ˈtan) is an island in the Caribbean, about off the northern coast of Honduras. The largest of the Bay Islands of Honduras, it is located between the islands of Utila and Guanaja. The island was formerly known in English as Ruatan and Rattan. It is approximately long, and less than across at its widest point. The island consists of two municipalities: José Santos Guardiola in the east and Roatán, including the Cayos Cochinos, in the west.
География
Роатан – коралл арал. Бұл арал ежелгі коралл рифінің үстінде орналасқан және теңіз деңгейінен шамамен бір метрге дейін көтеріледі. Аралдың шығыс жағының төрттен бірі мангр орманды 15 метрлік арнамен бөлінген. Бұл бөлік Хелене немесе испан тілінде Санта-Елена деп аталады. Шығыс жағындағы кіші аралдар: Морат, Барбарета және Пиджон Кей. Инфрақұрылымның көп бөлігі аралдың батыс жартысында шоғырланған. Аралдың ең халқы көп қаласы – Роатан муниципалитетінің орталығы Коксен-Хоул, ол оңтүстік-батыста орналасқан. Коксен-Хоулдың батысында оңтүстік жағалауда Гравел-Бей, Флауэрс-Бей және Кихоул-Бей елді мекендері, ал солтүстік жағалауда Сэнди-Бей, Вест-Энд және Вест-Бей орналасқан. Коксен-Хоулдың шығысында Джесси Арч, Сара және Екінші сай сияқты бірнеше сайлар бар. Одан әрі шығысқа қарай оңтүстік жағалауда Маунт-Плезант, Френч-Харбор, Френч-Кей, Первый Байт, Парот-Три, Джонсвилл және Оукридж елді мекендері, ал солтүстік жағалауда Пунта-Горда орналасқан.
Орналасқан жері
Роатан Ла-Сейба жағалау қаласынан шамамен 64 шақырым қашықтықта орналасқан. Кариб теңізіндегі ең үлкен, әлем бойынша Австралияның Ұлы Барьерлі Рифінен кейін екінші орындағы Мезоамерикалық Барьерлі Рифтің жанында орналасқандықтан, Роатан круиздік кемелер мен су астында жүзушілер үшін маңызды бағытқа айналды.
Тарих
Бей аралдарының түпкі тұрғындары материктегі Пая, Майя, Ленка немесе Толупан тайпаларымен туысқан деп саналады. Христофер Колумб өзінің төртінші саяхатында (1502–1504) көршілес Гуанахья аралына соғып өткен. Одан кейін испандықтар аралдарда құл еңбегі үшін сауда жасауды бастады. Жергілікті халық үшін одан да ауыр тигені – оларға мүлдем қарсы тұра алмаған жұқпалы аурулар, мысалы, шешек пен қызылша. Еуропалық отарлау дәуірінде Гондурас шығанағына түрлі қоныс салушылар, қарақшылар, саудагерлер мен әскери күштер келіп тоқталды. Еуропалық державалар, әсіресе Ұлыбритания мен Испания арасында әртүрлі экономикалық және саяси күрестер жүрді. Теңіз саяхатшылары Роатан мен басқа аралдарға демалу үшін жиі тоқтап өткен. Бірнеше рет аралдар әскери оккупацияға түсті. Испаниямен Кариб теңізін отарлау үшін күрескенде, ағылшыздар 1550 мен 1700 жылдар аралығында Бей аралдарын уақыт-уақыт басып алды. Осы кезеңде пираттар, көбінесе қорғаныссыз аралдарды қауіпсіз бейіт және көлік үшін қолайлы орын деп тапты. Ағылшын, француз және голланд пираттары аралдарда бекіністер салған. Олар жиі Жаңа дүниеден Испанияға алтын мен күміс тасымалдайтын испандық кемелерге шабуыл жасады. 1722 жылы балықшы Филипп Эштонды пират Эдвард Лоу тұтқындады, бірақ Роатанда су толықтырғанда қашып құтылуға үміттенді. Оның кейіннен, Пая тайпасы құрылыстан бұрынғы және отарлаудан бұрынғы аралда өткізген жылы туралы баяндамасы, сол кездегі аралдың бір көрінісін ұсынады. Австрия мұрагерлік соғысы кезінде Джон Колфилд басқаратын британдық әскер жасағы 1742 жылдан 1749 жылға дейін аралда гарнизон құрды. Гарнизон бастапқыда Гучтың американдық полкінің екі ротасынан тұрды, бірақ кейіннен олар 49-шы жаяу полкіне біріктірілді (кейін Кардуэлл реформасының бөлігі ретінде Корольдік Беркшир полкіне қосылды). 1797 жылы британдықтар екінші Кариб соғысының бөлігі ретінде Кариб теңізіндегі Сент-Винсент аралын бақылау үшін болған қақтығыста француздық қолдаумен келген Гарифуна тайпасын жеңді. Содан кейін британдықтар Гарифуна тайпасын Роатанға жер аударды. Гарифуна тайпасының көп бөлігі Гондурас материгіндегі Трухильоға көшіп кетті, бірақ бір бөлігі Роатанның солтүстік жағалауындағы Пунта-Горда қауымын құру үшін қалды. Аравак және марундардан тараған Гарифуна тайпасы Пунта-Гордада қалды және Колумбтан кейінгі алғашқы тұрақты қоныс салушыларға айналды. Олар содан кейін Орталық Американың солтүстік жағалауының бір бөлігіне көшіп, Гондурас, Белиз және Гватемаладағы қазіргі Гарифуна мәдениетінің негізін қалады. Роатанның тұрақты халқының көп бөлігі Кайман аралдарынан келген. Олар 1833 жылғы Құлдықтан Босату туралы заң қабылданғаннан кейін 1830 жылдары келді; еңбек жүйесіндегі өзгерістер Кайман аралдарының экономикалық құрылымын бұзды. Аралдарда теңізшілердің мәдениеті кеңінен таралған, жергілікті тұрғындар күріш балық аулау және басқа да іс-әрекеттер арқылы бұл аймақпен таныс болған. Кайман аралдарынан келген бұрынғы құл иелері Роатанның батыс жағалауындағы жағалау аймақтарына қоныстанғандардың алғашқылары болды. 1830 жылдардың соңы мен 1840 жылдары бұрынғы құлдар да Кайман аралдарынан көшіп келді, олардың саны плантаторлардан көп болды. Барлығы бірге, бұрынғы Кайман халқы аралдағы ең ірі мәдени топқа айналды. 1850 жылдардың басында Ұлыбритания Бей аралдарын өзінің колониясы деп жариялады. Он жыл ішінде Корольдік бұл аумақты Гондурасқа қайтарып берді. Британдық отарлаушылар билік үшін күресуге жіберілді. Олар 1860 жылы аралдарда тәуелсіз, ағылшын тіліндегі үкімет құру үшін дағдарысты тоқтатуға көмектесу үшін жеке армиясы бар американдық Уильям Уокерден сұрады; ол ақырында Гондурас үкіметінің тұтқынына түсті, ол оны өлімге кесті. 20 ғасырда халық санының өсуі экономикалық өзгерістер мен экологиялық қиындықтарға әкелді. Халықтың өсуі Гондурас материгінен келген испан тілінде сөйлейтін метистердің ағынымен басталды. 20 ғасырдың соңынан бері олар бұрынғы тұрғындар санынан үш есеге асып түсті. Метистер негізінен Коксен-Хоул және Баррио Лос-Фуэртес (Француз портына жақын) қалалық аймақтарында қоныстанды. Тіпті материктен келген көшіп-қонушылардың саны мен экономикалық әсері 21 ғасырдағы туристердің басым көптігінен кем болды. Көптеген американдық, канадалық, британдық, жаңа зеландиялық, австралиялық және оңтүстік африкалық қоныс салушылар мен кәсіпкерлер негізінен балық аулау саласында жұмыс істеді. Кейіннен суға түсу индустриясы туристік сауданы тартуға негіз болды. 1998 жылы Роатан Митч даулынан зардап шекті, бұл уақытша коммерциялық белсенділіктің барлығын тоқтатты. Дауыл сонымен қатар танымал суға түсу кемелері Aguila және Odyssey-ді қиратты.
Демография
2013 жылғы Гондурас халық санағы кезінде Роатан муниципалитетінің халқы 41 831 адамды құрады. Олардың 52,06%-ы метис, 20,97%-ы қара немесе афро-гондурастық, 12,41%-ы еуропалық, 11,19%-ы үнді миссиясынан (3,73%-ы чʼортиʼ, 3,49%-ы ленка, 1,26%-ы мискито, 1,07%-ы печ) және 3,37%-ы басқалар.
Арал тұрғындары
XIX ғасырдың басынан бері Солтүстік Гондураста (әсіресе, Бей аралдарында) қоныстанған ағылшын тілді халықтың көп бөлігі еуропалық және британдық афро-карибтік текті және олар "Арал тұрғындары" немесе "каракольдер" (қақаздар) деп аталады. Испан тілінде сөйлейтін гондурас тұрғындары оларды "караколь" деп атайды, бірақ бұл атауды туған жерінің арал тұрғындары ұнатпайды, себебі олардың мәдениеті, тілі, сенімдері және ұстанымдарындағы айырмашылықтарға байланысты испан тілінде сөйлейтін гондурас тұрғындарымен ұзақ жылдар бойы қарым-қатынастарында шиеленіс болып келген. Бей аралдарының аймағына үш ірі арал – Роатан, Утила және Гуанаха, Хог аралдары, сондай-ақ кішірек аралдар мен кейлер кіреді. Бұл халықты, әсіресе жергілікті жерде "Арал тұрғындары" деп атайды. Туған арал тұрғындарының ана тілі – ағылшын тілі, ал испан тілі екінші тіл ретінде қолданылады. Бұл жағдай аралдардың бұрынғы британдық колония болған тарихына байланысты сақталған, сонымен қатар кейбір арал тұрғындары британдық аралдардан шыққандығын айтады. ХХ ғасырдың соңында Гондурас құрлығынан аралдарға көші-қонның артуына байланысты испан тілінің қолданылуы артты. Дегенмен, аралдар экономикасын қолдайтын туризм және круиздік кемелер индустриясының арқасында ағылшын тілі барлық туған арал тұрғындары арасында бірінші және басты тіл болып қала береді. Уақыт өте келе Роатан аралдарының тұрғындары қолданатын ағылшын тілінің түрі өзгерген. Тілдің морфологиясы, айтылуы және акценті, сондай-ақ синтаксисі мен сөздік қоры (аздау дәрежеде) Кариб аралдарындағы Ұлттар Достастығының басқа аймақтарында қолданылатын ағылшын тілінен ерекшеленеді. Бұл ескі стандартты ағылшын тілінің терминдері мен сөздерінің аралдарда кеңінен қолданылуымен дәлелденеді. Олар бір-бірін түсінуге жеткілікті ұқсас және барлық Бей аралдарында түсінікті. Тілді үйренуге болады, бірақ ол жалпы білім беру жүйесінде оқытылмайды, ал акцент Солтүстік Америка мен Еуропадан келген және аралдарда тұратын және жұмыс істейтін экспаттардың алуан түрлілігінен туындайды.
Қоршаған орта
Роатан әлемдегі екінші үлкен тосқауыл риф – Мезоамерикандық тосқауыл риф жүйесінің оңтүстік шетінде орналасқан. Риф жүйелері өте нәзік және бүкіл әлемде ауқымды зақымдану мен деградацияға ұшырады. Роатан аймағында бақытсыз туризмнің дамуы және халық санының артуы оның табиғи ресурстарына үлкен күш түсіруде. Орманды кесу, судың шаюы, тиімсіз қалдықтарды өңдеу және ластану – құрлықтағы және теңіздегі ортаға ең басты қауіптер. Коксен-Хоул қаласы 2003-2005 жылдар аралығында ауқымды қайта құрылымнан өтті, нәтижесінде жаңа қара су және септик желілері, сондай-ақ дамып келе жатқан бизнес секторы мен халықты қамтамасыз ету үшін тұщы су желілері салынды. Бұл желілер Роатан халықаралық әуежайының жанында орналасқан жаңа су тазарту және қалдықтарды қайта өңдеу қондырғыларымен бірге қолданылады. Ұқсас жоба аяқталды және қазіргі уақытта Аралдың туризм, әлеуметтік және су спортының орталығы – Уэст-Энд-Виллиджге, бұрынғыларынан да табысты қызмет көрсетуде. Жобаға бастапқыда күмәнмен қаралып, оны қаржыландыру үшін ұсынылған салықтың өсуіне наразылық білдірілгенімен, нәтижесінде жаңа, заманауи жол, сорғы станциясы, кәріз желілері мен дренаж жүйесі салынды. Жоба мен оның құрылыстарын қазіргі уақытта ACME санитария және шешімдер компаниясы күтіп, басқарады. Көп ұзамай, "санитария" жүздеген дәретханалар арқылы қамтамасыз етілді, олар су үстіндегі қысқа пандустардың соңында орналасқан. Кішігірім елді мекендерде бұл "жүйе" әлі де қолданылуы мүмкін. Арал сонымен қатар негізгі тас жолдарды кеңейтіп, қайта жаңартып, жаңартты, оның оңтүстік және солтүстік бөліктері 2020 жылдың ортасына дейін аяқталды. Роатан теңіз паркі Аралда қайта өңдеуді енгізуде және мектептер, тұрғындар мен экспаттар арасында кең таралған "Жағалауды тазалау" жобаларын іске қосуда маңызды рөл атқарды. Теңіз паркіне кәсіби суға түсушілер, теңіз биологтары және океанографтардан тұратын команда жетекшілік етеді. 2019 жылы жергілікті билік пластик қаптарды, бөтелкелерді, контейнерлерді және пенопластты пайдалануға және сатуға тыйым салатын заң қабылдады. Арал 2020 жылға дейін және одан кейін де ауқымды экологиялық және ластану реформаларын қабылдауды жалғастыра береді деп күтілуде.
Роатан теңіз саябағы
Роатан теңіз паркі (RMP) – Роатан аралында орналасқан, халықтық бастамаға негіделген, коммерциялық емес ұйым. Бұл ұйым 2005 жылдың қаңтар айында Роатанның нәзік коралл рифтерін қорғау мақсатында алаңдаған су астына шомылу операторлары мен жергілікті кәсіпкерлер біріккен кезде құрылды. Алғашқыда RMP-ның мақсаты Сэнди-Бей-Уэст-Энд теңіз қорығында (SBWEMR) патрульдік бағдарламаны іске қосу, тұрақсыз балық аулау тәжірибелері арқылы шамадан тыс пайдаланудың алдын алу болды. Уақыт өте келе, ұйым Роатанның табиғи ресурстарын қорғауға бағытталған басқа да бағдарламаларды қосып, экологиялық жұмыстарын кеңейтті, оның ішінде патрульдеу және инфрақұрылым, білім беру, табиғатты қорғау және халықтың хабардарлығын арттыру сияқты шаралар енгізілді. Роатан теңіз паркінің Шығыс бөлімшесі 2017 жылдың соңында аралдың барлық аумағында RMP-ның жұмысын кеңейту мақсатымен құрылды. Ұйымдық және ерікті күш-жігердің нәтижесінде балық популяциясы артты және 2019 жылғы маусымда тасбақалардың ұя салу саны 200%-ға өсті. Жаңа мақсаттарға білім беру жұмыстарын кеңейту және жергілікті халыққа баламалы табыс көздерін ұсыну бағдарламаларын дамыту кіреді.
Роатан теңіз ғылымдары институты
Роатан теңіз ғылымдары институты (RIMS) 1989 жылы құрылды. Оның басты мақсаты – білім беру және зерттеулер арқылы Роатанның табиғи ресурстарын сақтау. RIMS Sandy Bay-де, атап айтқанда Энтони's Key курортында, Роатанның солтүстік-батыс жағалауында орналасқан, мұнда 48 шақырымнан астам жағалау бойындағы рифтер, теңіз шөбі, мангр және жағалау бар. Соңғы жиырма бес жыл ішінде RIMS оқу орталығы ретінде танылды және жақын жердегі тропикалық теңіз экожүйесі мен мекемеде ұсталатын ақ дельфиндерді зерттеу үшін шетелден колледждер мен университеттер келіп оқиды.
Қорғау
Бей аралдарындағы барлық риф жүйелерін жергілікті және орталық үкіметтер, қайырымдылық көмегімен және бірінші желідегі адамдардың күшімен қорғайды. Жергілікті азаматтардың Теңіз саябағына және басқа да мақсаттарға жасаған жарналарымен қатар, аралдағы курорттардың бірлескен күш-жігерімен апта сайын тазалау шаралары жүргізіліп, риф жүйелері мен жағажайларда металл немесе пластик қоқыстар қалмауына кепілдік беріледі. Сонымен қатар, көптеген дайвинг орталықтары күнделікті жүзеге асыратын батыруларының барысында да тазалау жұмыстарын жүргізеді. Еңсеруге тиіс кедергілер әлі де бар, бірақ арал тұрғындары мен аралдарда тұратын экспаттар табиғатты сақтау және білім беру үшін бірігіп, тұжырымдасты.
Әуежай
Хуан Мануэль Гальвес халықаралық әуежайы (RTB) Роатан аралында Гондураста халықаралық рейстерді қабылдай алатын төрт әуежайдың бірі. Гондурастағы басқа әуежайлар: Сан-Педро-Суладағы Рамон Вильде Моралес халықаралық әуежайы (SAP), Тегусигалпадағы Тонконтин халықаралық әуежайы (TGU), Ла-Сейбадағы Голосон халықаралық әуежайы (LCE) және Комаягуадағы Палмерола халықаралық әуежайы (XPL). Роатан аралының әуежайында Хьюстон, Атланта, Даллас/Форт-Уорт, Майами, Денвер және Сан-Сальвадор қалаларынан Роатанға тікелей халықаралық рейстермен қызмет көрсететін терминал бар. Сонымен қатар, Пуэрто-Лемпира (PEU), Тегусигалпа (TGU) және Сан-Педро-Сула (SAP) қалаларына аймақтық рейстер де орындалады. Қыс айларында аралға канадалық Sunwing Airlines әуекомпаниясы да халықаралық рейстермен келеді, ол қарашаның ортасынан сәуірдің ортасына дейін Монреаль, Квебек және Торонто қалаларына рейстер ұйымдастырады. Миннесота штатындағы Sun Country Airlines әуекомпаниясы Роатаннан Миннеаполиске де рейстер жасайды. WestJet компаниясы 2019 жылдан бастап аралға рейстерді бастады. Бұрын аралға Air Italy әуекомпаниясы Италияның Милан қаласына рейстермен қызмет көрсеткен.
Порт
Роатан порты – Роатан аймағындағы екі маңызды круиздік порттың бірі. Порт бір уақытта үш круиздік кемені қабылдай алады, оның біреуі тікелей тоқтаса, екеуі тізгішпен тұрады. Жыл сайын осы порт арқылы шамамен 580 мың жолаушы, 170 круиздік кемемен Роатанға келеді. Порттағы судың тереңдігі шамамен 12 метр (39 фут) құрайды. Порт агенті – Anacaribe. Порт 2008 жылдың соңында пайдалануға берілді және ол Роатанның ең ірі қаласы Коксен-Хоул қаласының орталығында орналасқан. Роатан порты Гондурасқа келетін Norwegian, Celebrity және Royal Caribbean кемелеріне қызмет көрсетеді. Galaxy Wave паромдары Роатаннан Ла-Сейбаға күніне екі рет, ал Utila Dream паромдары Роатаннан Утилаға және Ла-Сейбаға күніне екі рет қатынайды.
Экономикалық аймақ
Роатанда Гондурас конституциясы мен заңнамасында белгіленген "Zona de Empleo y de Desarrollo Económico" (ZEDE) немесе Экономикалық даму және жұмыспен қамту аймағы бар. Оның мақсаты – инвестицияларды, көші-қонды және экономикалық дамуды ынталандыру үшін тұрақты құқықтық жүйе, физикалық орта, адам құқықтары және салық салуды қамтамасыз ету. Бұл – "Проспера" жеке чартерлік қаласының орналасқан жері.