Кіріспе

Британдық теңізден тыс аумақ (Ливард аралдары) Кариб теңізіндегі британдық теңізден тыс аумақ.

Ангилья (/æ//ŋ/'/ɡ//w//ɪ//l//ə/ angGWILə) – Кариб теңізінде орналасқан британдық теңізден тыс аумақ. Ол Кіші Антиль аралдарындағы Ливард аралдарының ең солтүстігіндегі бірі, Пуэрто-Рико және Виргин аралдарының шығысында және Сент-Мартеннің тікелей солтүстігінде жатыр. Аумаққа Ангильяның негізгі аралы кіреді, оның ең кең жерінде ұзындығы шамамен 16 миль (26 км), ені 3 миль (5 км) және тұрақты халқы жоқ көптеген кіші аралдар мен сайлар бар. Аумақтың астанасы – Долина. Аумақтың жалпы жер көлемі – , халық саны шамамен .

Этимология

Аравак тайпасының бұл аралға берген түпкі атауы Мальюхана болған.

Тарих

Ангильяға алғаш рет Оңтүстік Америкадан көшіп келген жергілікті американдықтар қоныстанған. Ангильяда екі мәлім петроглифтік орны бар: Үлкен бұлақ және Фонтан үңгірі. Үлкен бұлақтың жартастағы тік беттерінде 100-ден астам петроглиф (б.з. 600–1200 жылдары) сақталған, олардың көпшілігі бет құрайтын үш ойыстан тұрады. Ангильяны еуропалықтар алғаш рет қашан көргені белгісіз: кейбір дереккөздер Колумбтың аралды 1493 жылы екінші сапарында көргенін айтады, ал басқалары алғашқы еуропалық саяхатшы француз гугеноты Рене Гулен де Лаудоньер екенін мәлімдейді. Дәстүрлі айтулар бойынша Ангильяны алғаш рет 1650 жылы Сент-Китстен келген ағылшын қоныс аударушылар жаулап алған. Қоныс аударушылар темекі және, аздап, мақта өсіруге күш салды. Француздар 1688, 1745 және 1798 жылдары қайтадан шабуыл жасап, көптеген қиратуларға себеп болды, бірақ аралды басып алуға қол жеткізе алмады. 1672 жылға қарай Невис аралында Леeward аралдарына қызмет ететін құл сату орталығы құрылды. Африкалықтардың Ангильяға келген уақытын нақты анықтау қиын болғанымен, мұрағаттық деректер 1683 жылға қарай кемінде 100 құлдан тұратын Африкалықтардың айқын болуын көрсетеді; олар Орталық Африкадан, сондай-ақ Батыс Африкадан келген болуы мүмкін. Құлдар Ангильяның басты дақылы ретінде темекінің орнын баса бастаған қант плантацияларында жұмыс істеуге мәжбүр болды. Көптеген плантаторлар кейіннен өздерінің иеліктерін сатып немесе аралды тастап кетті. Дегенмен, көптеген ангильялықтар осы одақтың бір бөлігі болғысы келмеді және оның ішінде Сент-Китстің үстемдігіне наразылық білдірді. 30 мамыр 1967 жылы ангильялықтар Сент-Китс полиция күштерін аралдан күшпен шығарып, референдумнан кейін Сент-Китстен бөлінуін жариялады. Атлин Харриган және Рональд Вебстер сияқтылар басқарған оқиғалар Ангилья революциясы деп аталды; оның мақсаты тәуелсіздік емес, керісінше Сент-Китс пен Невистен тәуелсіздік алып, Британдық колония статусына оралу болды. Келіссөздер дауды шеше алмағандықтан, ангильялықтардың Сент-Китстен бөлінуге деген ниетін растайтын екінші референдум өткізілді және Рональд Вебстер президент болып сайланған Ангилья Республикасы жарияланды. Британдық өкіл Уильям Уитлоктың бұл тұйыққа шығуға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды, ал 1969 жылдың наурыз айында 300 британдық әскер жіберілді. Миоцен дәуірінде арал көбінесе су астында болды, нәтижесінде Anguilla формациясы пайда болды, ол кейіннен тектоникалық күштердің әсерінен көтеріліп, бүгінде аралдың көп бөлігін құрайды. Алайда, Плейстоценнің соңынан бері Ангилья жылына шамамен 1–2 мм жылдамдықпен тектоникалық құлдырауға ұшырауда.

Температура

Солтүстік-шығыстан соққан пассатты желдер осы тропикалық аралды салыстырмалы түрде салқын және құрғақ ұстап тұрады. Орташа жылдық температура – . 2023 жылдың қазан айында, HMS Dauntless эсминеці (Medway Кариб теңізіндегі әдеттегі міндетін уақытша алмастырғаннан кейін) аумаққа жергілікті билік органдарына дауыл маусымының қызығу шегіне дайындалуға көмектесу үшін келді. Ангильяда шамамен 32 қызметкерден тұратын кішкентай теңіз полициясы болды, олар бір VT Halmatic M160 классындағы жылдам патрульдік қайықпен жұмыс істеді. Аралдағы полициялық қадағалау Ангилья Корольдік полициясының жауапкершілігінде.

Демография

Тұрғындардың көпшілігі (90,08%) қара нәсілді, олардың басым бөлігі Африкадан күштеп әкелінген құлдардың ұрпақтары. 2006 және 2007 жылдары ірі туристік жобаларға жұмыс күші ретінде көптеген қытайлық, үнді және мексикалық жұмысшылар келді, себебі жергілікті халықтың саны жұмыс күшін қажетті деңгейде қамтамасыз етуге жеткіліксіз болды.

Дін

Ағылшын отарлауының алғашқы кезеңінде христиан шіркеулерінің тұрақты немесе күшті ықпалы болмады; еуропалықтар мен африкалықтардың рухани және діни тәжірибелері олардың аймақтық тегін көрсететін. 1813 жылға дейін христиан миссионерлері құл африкалықтарға қызмет көрсетіп, олардың сауаттылығын арттыруға көмектесті. Англияның Веслиан (методист) миссионерлік қоғамы 1817 жылдан бастап шіркеулер мен мектептер салды. 2001 жылғы халық санауы бойынша, христиандық Ангильяның басым діні болып табылады, халықтың 29% англикандықтарды құрайды; тағы 23,9% методист. 1992 мен 2001 жылдар аралығында Құдай шіркеуінің және Пентикосталдардың ізбасарларының саны айтарлықтай өсті. Аралда кем дегенде 15 шіркеу бар. Аралда азшылық болғанымен, Ангилья Растафари дінінің жақтастары үшін маңызды орынға ие, өйткені ол Роберт Атли Роджерстің туған жері – Растафари және басқа да Африкаға бағытталған сенім жүйелеріне зор әсер еткен «Киелі Пиби» кітабының авторы. Соңғы кезде аралда мұсылман мәдени орталығы ашылды. Ол ағылшын және Батыс Африка тілдерінің ерте нұсқаларына негізделген және құрылымдық ерекшеліктері тұрғысынан Шығыс Кариб теңізіндегі ағылшын тілді аралдардағы диалекттерге ұқсас. Ангилья және басқа Кариб креол тілдерінің шығу тегін зерттейтін лингвистер оның кейбір грамматикалық ерекшеліктері африка тілдеріне, ал басқалары еуропа тілдеріне қатысты екенін көрсетеді. 1710 жылға дейін келген мәжбүрлі көшіп-қонушылардың тілдік шығу тегін анықтау үшін үш аймақ маңызды деп саналады: Алтын жағалау, Құл жағалауы және Желді жағалау. Ангилья мұрағаттарындағы әлеуметтік-тарихи мәліметтер африкалықтар мен еуропалықтардың арал отарлануының алғашқы кезеңдерінде екі бөлек, бірақ мүмкін, бірімен-бірі байланысты сөйлеу қауымдастығын құрғанын көрсетеді. «Ангиллиан» тілі уақыт өте келе көпшіліктің тілі ретінде қалыптасқан деп есептеледі, құлдық жойылғаннан кейін және жергілікті тұрғындар өздерін Ангилья қоғамының бір бөлігі деп санаған кезде.

Білім

Алты мемлекеттік бастауыш мектеп, бір мемлекеттік орта мектеп (Альбена Лейк Ходж жалпы білім беретін мектебі) және екі жеке мектеп бар. Ангилья мемлекеттік кітапханасының Эдисон Л. Хьюз білім беру және кітапхана кешені – жалғыз кітапхана. 2011 жылы Ангильяда Сент-Джеймс медицина мектебінің филиалы ашылды. Бұл Парк-Ридж қаласындағы штаб-пәтері орналасқан жеке, коммерциялық медициналық мектеп. Аралда Батыс Индия ашық университетінің кампусы да бар.

Мәдениет

Аралдың мәдени тарихы жергілікті тайно, аравак және кариб тайпаларынан басталады. Аралдың төңірегінде олардың артефакттары табылды, ол еуропалықтар қоныстанғанға дейінгі өмір туралы айтады. Ангилья мәдениеті көші-қон арқылы дамыды. Көптеген еуропалық отбасылар аралға көшіп келіп, Ангилья халқының әдет-ғұрыптарына әсер етті. Санди Граундта орналасқан Dolce Vita және Roy's Bayside Grill сияқты мейрамханалар аралдағы еуропалық мәдениеттің сіңіп кетуін көрсетеді. Жақын мандағы аралдар сияқты, Ангильяның географиялық орны теңізге мәдени жағынан тәуелділікті қажет етеді. Аралдың теңіздегі мол тіршілік әртүрлі балықтар мен қабықты жануарлардың күнделікті өмірге енуіне әкелді. Олар жергілікті ас мәдениетінің бір бөлігіне айналды, экологиялық туризмге мүмкіндіктер ашты және лобстер фестивалі мен қайық жарыстары сияқты мерекелерді енгізді. Кариб аймағындағыдай, мерекелер – мәдени құбылыс. Ангильяның ең маңызды мерекелері тарихи және мәдени маңызы бар, әсіресе құлдықтан азат етудің жылдығы (бұрынғы Парктегі тамыз күні), Жазғы фестиваль немесе Карнавал ретінде тойланады.

Ангильядағы музыка да мәдениеттің маңызды бөлігі болып табылады. Жоғарыда аталған мерекелерде әртүрлі музыка жанрлары орындалады. Бұл музыка Ангилья халқының ондаған жылдар бойы көрсеткен талантының терең тарихын көрсетеді. Ангилья Ұлттық қоры (ANT) 1989 жылы құрылып, 1991 жылы қазіргі кеңсесін ашты, оның міндеті аралдың, оның ішінде мәдени мұрасын сақтау болып табылады.

Ас мәзірі

Ангильяның асханасына Кариб теңізі, Батыс Африка, испан, француз және ағылшын асханаларының әсері тиді. Теңіз өнімдері көп, оның ішінде креветка, шағалақай, краб, тікенді лобстер, конх, махи-махи, қызыл лақа, марлин және групер бар. Аралдың көптеген өнімдері ауыл шаруашылығына жарамды жердің аздығынан импортталады; топырақтың көп бөлігі құмды және құнарсыз. Баттаттар. Жиынтықтағы қырық үш ақынның арасында Рита Селестин Карти, Банки Банкс, Джон Т. Харриган, Патрисия Дж. Адамс, Фабиан Фахи, доктор Олувакеми Линда Банкс және Реуэль Бен Леви бар.

Музыка

Аралда сока және калипсо сияқты түрлі Кариб музыка жанрлары танымал, бірақ регги ангильялық қоғамда тереңірек тамыр жайған. Ангильяда осы жанрда көптеген әртістер мен топтар туды. Регги Ангильядағы ең танымал жанр болып табылады. Ангильядан шыққан регги әртістерінің ең табыстысы Банкс отбасынан шыққан. Банки "Банкс" және оның ұлы Омари Банкс әлем бойынша чарттарда көш бастаған көптеген әндерімен танымал. Екі музыкант арал бойынша жиі тікелей концерттер өткізеді. Британдық тәуелділік XXI ғасырда да кең танылды. Ангильяда құрылған бұл топта аралдың алғашқы әйел бас гитаршысы бар. The Wailers тобымен бірге гастрольдік сапарда өнер көрсеткен British Dependency американдық тыңдаушылардың назарын аударды. Ангильяда өтетін музыкалық шаралардың бірі – Moonsplash. Moonsplash – 33 жыл қатарынан Ангильяда өткізіліп келе жатқан жылдық регги музыка фестивалі және Кариб теңізіндегі ең көне тәуелсіз музыкалық іс-шара болып табылады. Ұзақ тарихымен қатар, ол карнавалмен бірге жыл сайынғы ең ірі фестиваль болып есептеледі. Сока мен калипсо әртістерінің көпшілігі аса танымал болмаса да, бұл жанрлар аралда кеңінен тыңдалады.

Спорт

Қайық жарысы Ангилья мәдениетінде терең тамырлар тартқан және ұлттық спорт түрі болып табылады. "Eels" (сопақшалар) командасы 2006 жылғы қарашада өткен Санкт-Мартин турнирінде финалға шықты, 2007, 2008, 2009 жылдары жартылай финалға, ал 2010 жылы чемпион атанды. "Eels" командасы 2006 жылы шотландтық клубтың екінші қатар ойыншысы Мартин Уэлш, клубтың демеушісі және AERFC президенті Жакки Руан, сондай-ақ канадалық "Scrumhalf" Марк Харрис (Toronto Scottish RFC) құрған. Ангилья – 2015 жылдан бері Ұлыбритания, ал 2018 жылғы Достастық ойындарында Англия намысын қорғаған спринтер Жарнел Хьюздің туған жері. Ол 2018 жылғы Еуропа жеңіл атлетика чемпионатында 100 метрлік қашықтықта, сондай-ақ 4x100 метрлік эстафетада жеңіске жетті. 2018 жылғы Достастық ойындарында Англия құрамында 4x100 метрлік эстафетада да алтын медальді жеңіп алды. 2022 жылғы Бірмингемде өткен Достастық ойындарында 4x100 метрлік эстафетада алтын медаль, ал 2020 жылғы Олимпиада ойындарында Ұлыбритания үшін 4x100 метрлік эстафетада күміс медальді иеленді. 2023 жылы ол 100 метрлік спринтте 9,83 секунд көрсетіп, британдық рекордты жаңартты. Пекинде өткен әлем чемпионатының ұзын секіруден күміс жүлдегері Шара Проктор 2010 жылға дейін Ангилья намысын қорғап, кейін Ұлыбритания мен Англия құрамаларында өнер көрсетті. Ангилья туы астында NACAC ойындарында бірнеше медаль жеңіп алды. Үш қадаммен секіруші Кит Коннор да ангильялық. Ол Ұлыбритания мен Англия құрамаларында өнер көрсетіп, Достастық және Еуропа ойындарының алтын медалі мен Олимпиаданың қола медалі сияқты бірнеше халықаралық жүлделерді жеңіп алды. Кейін Кит Австралия жеңіл атлетикасының бас жаттықтырушысы болды.

Жабайы табиғат

Ангильяда кубалық ағаш бақаларының (Osteopilus septentrionalis) өмір сүру ортасы бар. Қызыл аяқты тасбақа (Chelonoidis carbonaria) – бұл мұнда табылған, бастапқыда Оңтүстік Америкадан келген тасбақа түрі. Бұл үш жануардың барлығы да әкелінген түрлер.

Экономика

Ангильяның жұқа, құрғақ топырағы егіншілікке көбінесе жарамсыз болғандықтан, аралда жер бетіндегі табиғи ресурстар шектеулі. 2008 жылғы әлемдік дағдарысқа дейін Ангилья экономикасы, әсіресе туризм секторы, қарқынды өсімді көрсетіп, көпұлтты компаниялармен серіктестікте жаңа жобаларды жүзеге асырды. 2014 жылдың желтоқсан айында Әлемдік саяхат сыйлығын қабылдауға таңдалған Ангильяның туризм индустриясы үлкен серпіліс алды. «Саяхат индустриясының «Оскары» деп аталатын марапаттау рәсімі CuisinArt Resort and Spa-да өтті, оны Вивица А. Фокс жүргізді. Ангилья Сент-Бартс, Мальдив аралдары және Маврикий сияқты ірі кандидаттардың ішінде әлемдегі ең жақсы сәнді арал бағыты деп танылды. 2017 жылдың соңында экономика, соның ішінде туризм секторы, қыркүйек айында болған «Ирма» дауылынан ең ауыр соққы алды. Бұл дауыл аралға келген ең күшті дауыл болды және 320 миллион долларлық материалдық залал келтірді. Көптеген инфрақұрылымдық нысандар зардап шекті, олар 2018/19 жылдары жөнделді және экономика 2019 жылы қалпына келе бастады. Дегенмен, 2020/21 жылдары COVID-19 пандемиясының басталуы экономикаға кері әсер етті. Ангильяның қаржы жүйесі жеті банк, екі ақша аудару қызметі, 40-тан астам компания менеджері, 50-ден астам сақтандыру компаниясы, 12 брокер, 250-ден астам құпия компания, 50-ден астам өзара қор және сегіз траст компаниясын қамтиды. Ангилья капиталға, мүлікке, табысқа, сатуға және корпоративтік салықтарға салық жоқ болғандықтан танымал салық бейітіне айналды. 2011 жылдың сәуір айында, өсіп келе жатқан дефицитке тап болған Ангилья 3% «Уақытша тұрақтандыру салымын» енгізді, бұл Ангильяның табыс салығының алғашқы түрі болды. Ангильяда сонымен қатар 0,75% мүлік салығы бар. Ангилья энергияның 15%-ын күн энергиясынан алуды жоспарлап, қымбат импортталған дизельге тәуелділігін азайтуды мақсат етеді. Климат және даму бойынша білім желісі үкіметке аумақтың заңнамасын өзгерту үшін қажетті ақпаратты жинауға көмектеседі, соның арқасында жаңартылатын энергия көздерін желіге интеграциялауға болады. Барбадос жаңартылатын энергия көздеріне көшуде үлкен жетістіктерге жетті, бірақ көптеген басқа да кішкентай арал мемлекеттері жаңартылатын энергияны өз желілеріне қалай енгізуді жоспарлаудың бастапқы кезеңдерінде тұр. «Біз кішкентай арал болғанымызға қарамастан, біз өте алға бастық», - деді Ангильяның жаңартылатын энергия басқармасының үйлестірушісі Бет Барри. «Бізде Энергетика саясаты және Климаттың өзгеруіне қатысты саясаттың жобасы бар және бірнеше жылдан бері тұрақты энергиямен қамтамасыз ету мәселесіне назар аударып келеміз. Нәтижесінде, бізде басқа аралдармен бөлісе алатын көптеген ақпараттар бар». Bloomberg агенттігінің хабарлауынша, жасанды интеллектке қызығушылықтың күрт өсуіне байланысты, Ангилья 2023 жылы елдің домендік атауы AI-мен аяқталатын веб-адрестерге сұраныстың артуынан пайда көреді деп күтілуде. AI домендік атауларын тіркеудің жалпы саны 2022 жылы екі есеге өсті, ал ең жоғары деңгейдегі доменді басқаратын Винс Кейттің сөзіне қарағанда, Ангилья 2023 жылы доменді тіркеу ақысы ретінде 30 миллион долларға дейін кіріс әкеледі.

Ауа

Ангильяға Клейтон Дж. Ллойд халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді (2010 жылдың 4 шілдесіне дейін Уоллблэк әуежайы деп аталды). Әуежайдың негізгі ұшу-қону жолағының ұзындығы 5462 фут (1665 м) және орташа өлшемдегі ұшақтарды қабылдай алады. Аймақтық жолаушылар рейстері жергілікті әуе компаниялары арқылы Кариб теңізіндегі басқа аралдармен байланыстырады. 2021 жылдың желтоқсанында Ангилья АҚШ материгіне және одан қайтатын алғашқы халықаралық тұрақты коммерциялық ұшақ рейсін іске қосты. American Airlines атынан жұмыс істейтін American Eagle компаниясы Маямиден Ангильяға тоқтамайтын Embraer 175 өңірлік ұшақтарымен рейстерді бастады, бұл Ангилья үшін авиация тарихындағы маңызды оқиға болды. Әуежай қазіргі уақытта басқа халықаралық әуе тасымалдаушыларды тартуға тырысып жатыр. Әуежайға қызмет көрсететін басқа әуе компанияларына Tradewind Aviation және Cape Air кіреді, олар Сан-Хуанға, Пуэрто-Рикоға жоспарлы рейстерді жүзеге асырады. Тағы да бірнеше шағын әуе компаниялары әуежайды пайдаланады. Әуежай Boeing 737 және Airbus A320 сияқты үлкен, тар корпусты ұшақтарды қабылдай алады және жаңа жеке ұшақ терминалы салынып жатқандықтан, жеке ұшақ рейстерінің саны артып келеді.

Жол

Аралда таксиден басқа қоғамдық көлік қызметі жоқ. Көліктер сол жақтан жүреді және көптеген жолдар асфальтталмаған. Теміржол желісі мүлде жоқ.

Қайық

Сент-Мартеннен Ангильяға тұрақты паром қатынасы бар. Маригодан (Сент-Мартен) Блоинг-Пойнтқа (Ангилья) дейінгі сапар 20 минуттық. Паромдар таңғы сағат 7:00-ден бастап қызмет көрсетеді. Ангильяның Блоинг-Пойнт қаласынан Принцесса Джулиана әуежайына саяхатты жеңілдету үшін чартерлік қызмет те бар. Бұл Ангилья мен Сент-Мартен арасындағы ең көп қолданылатын көлік түрі.