Кіріспе

Кариб теңізіндегі, АҚШ басқаруындағы, Гаити талап ететін арал – Кариб теңізіндегі кішкентай, адам тұрмайтын арал. Ямайканың солтүстік-шығысынан, Кубаның оңтүстігінен және Гаитидің Тибурон түбегіндегі Жеремиден батысқа қарай орналасқан. Арал Гаити мен АҚШ арасындағы аумақтық даудың нысаны болып табылады, АҚШ Аралды АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі арқылы басқарады. Гаитидің Навассаға деген талабы 1697 жылғы Рисвик шартына дейін жетеді, онда Испания емес, Францияның Испаниола аралының батыс бөлігі мен басқа да аталған жақын аралдарға бақылау құқығы мойындалған. Алайда, шартының егжей-тегжейлі шарттарында Навасса туралы ештеңе айтылмаған. Гаитидің 1801 жылғы конституциясы жақын маңдағы бірнеше аралдарға құқығын жариялаған, бірақ Навасса олардың арасында аталмаған. Гаити сонымен қатар «басқа жақын аралдарға» да құқығын жариялаған, Гаитидің пікірінше, Навасса да олардың құрамына кірген. АҚШ-тың аралға алғашқы талабы 1857 жылы қойылған, онда Навасса 1801 жылғы Гаити конституциясында аталмаған «басқа жақын аралдар» тізіміне кірмегені айтылған. 1874 жылғы Гаити конституциясынан бастап Гаити «ла Навасе» деген атаумен аймақтың бірі деп жариялаған және 1801 жылдан бері үнемі Гаитинің бір бөлігі ретінде талап етіп келеді. Халықаралық стандарттау ұйымының (ISO) АҚШ-тың кішігірім шеткі аралдарының құрамындағы аралға арналған коды ISO 3166 2:UM 76 болып табылады.

1504 жылдан 1901 жылға дейін

1504 жылы төртінші сапарында Ямайкаға тоқтаған Христофор Колумб, кемедегі бірнеше матростарын каноэмен Эспаньолаға көмекке жіберді. Сапар барысында олар бір аралға тоқтады, бірақ онда су болған жоқ. Олар оны Наваза (лат. Navaza) деп атады және келесі 350 жыл бойы теңізшілер одан қашықтап өтті. 1798 жылы француз парламентінің мүшесі, Сент-Доминг туралы жарияланымдарымен танымал Медерик Луи Эли Моро де Сент-Мери, 1798 жылы «ла Навассаны» «Сент-Доминг мен Ямайка арасындағы кішкентай арал» деп сипаттады. 1801 жылдан 1867 жылға дейін Гаитидің қатарынан қабылданған конституциялары, аталған және аталмаған жақын маңындағы аралдарға егемендік құқығын талап етті, бірақ Навасса 1874 жылға дейін тізімге алынбады. Навасса аралын 19 қыркүйекте 1857 жылы американдық теңіз капитаны Питер Дункан, 1856 жылғы «Гуано аралдары туралы» заңға сәйкес, аралдағы бай гуано кендеріне және оның ешқандай басқа үкіметтің заңды билігінде болмауына, сондай-ақ ешқандай басқа үкіметтің азаматтарымен басқарылмауына байланысты Америка Құрама Штаттары үшін талап етті. Гаити осы аннексияға қарсылық білдірді, бірақ 1858 жылдың 7 шілдесінде АҚШ президенті Джеймс Бьюкенен американдық талапты қолдайтын және оны күшімен жүзеге асыру үшін әскери шаралар қабылдауды талап ететін жарлық шығарды. Содан бері Навасса аралы АҚШ-та (Аралдық істерге сәйкес) қосылмаған аумақ ретінде сақталып келеді. АҚШ Жоғарғы Соты 1890 жылдың 24 қарашасында «Джонсқа қарсы АҚШ» ісінде, Id. 224-те, Навасса аралының АҚШ-қа тиесілі деп есептелуі керек екенін анықтады, бұл АҚШ заңнамасы бойынша арал үшін құқықтық негіз жасады, бұл «Гуано аралдары туралы» заң бойынша бастапқыда талап етілген көптеген басқа аралдардан ерекшеленеді. Гаитидің 1987 жылғы конституциясы аралға қатысты құқығын сақтайды, ол Гранд-Анс департаментінің құрамына кіреді.

Гуано кендері және 1889 жылғы Навасса аралы көтерілісі

Гуанофосфат – 19 ғасырдың ортасында американдық ауыл шаруашылығының басты тірегі болған жоғары сапалы органикалық тыңайтқыш. 1857 жылдың қараша айында Дункан өзінің ашылу құқығын жұмыс берушісіне – ямайкалық американдық гуано саудагеріне – өткізді, ол оларды Балтиморде құрылған жаңа Navassa Phosphate Company-на сатты. Америка Азамат соғысынан кейін компания Navassa-да кеңейтілген кен өндіру нысандарын салды, онда Мэрилендтен келген 140 қара нәсілді мердігер жұмысшыларға казармалық тұрғын үйлер, ақ нәсілді бақылаушыларға үйлер, ұстахана, қоймалар және шіркеу салынды. Кен қазу 1865 жылы басталды. Жұмысшылар гуаноны динамит пен пикамен қазып, оны теміржол вагондарында Лулу шығанағындағы түсіру алаңына жеткізді, онда оны қаптарға салып, компанияның баркы – S. S. Romance кемесіне тиеп жіберді. Лулу шығанағындағы тұрғын аудан ескі карталарда көрсетілгендей "Лулу қаласы" деп аталды. Теміржол желісі ақырында ішкі аймаққа дейін созылды. Қатты тропикалық ыстықта гуаноны қол күшімен тасу, аралдағы жағдайға наразылық білдіру, 1889 жылы төрт бақылаушының қаза болған көтеріліске әкелді. АҚШ әскери кемесі 18 жұмысшыны Балтиморға қайтарып, үш жеке сотқа жіберді. Қара нәсілді бауырластық қоғам – Галилеялық балықшылар ордені – кеншілерді федералды сотта қорғау үшін ақша жинады. Қорғаушылар адамдар өзін-өзі қорғау немесе ыстыққандықтан әрекет еткенін дәлелдеуге тырысты, тіпті АҚШ-тың аралға билігі жоқ екенін мәлімдеді. Мэриленд штатының адвокатурасына алғашқы қара нәсілді адвокат ретінде шақырылған Э. Дж. Уоринг қорғаушылардың құрамында болды. Джонсқа қарсы АҚШ ісі сияқты істер 1890 жылдың қазан айында АҚШ Жоғарғы сотына жіберілді, ол Гуано заңын конституциялық деп тапты және үш кеншіге 1891 жылдың көктемінде өлім жазасы тағайындалды. Ақ нәсілді қазылар алқасының қол қойған өтінішхаты, елдің айналасындағы қара шіркеулер тарапынан қолдау тауып, президент Бенджамин Харрисонға жетті, ол сол жылы Одақтың жағдайы туралы сөйлеген сөзінде бұл іске тоқталды. Ол былай деді: "Сотта және басқа да жағдайларда маған адамдарға жасалған жаман қарым-қатынас туралы дәлелдер келді. Осыған және адамдардың қорғау немесе зардаптарын өтеу үшін мемлекеттік органға немесе сотқа жүгіну мүмкіндігі болмауына байланысты, сот тарапынан үш адамға тағайындалған өлім жазасын жеңілдеттім." Navassa-дағы гуано өндіруі қысқартылған көлемде қайта басталды. 1898 жылы испан-американ соғысы кезінде Фосфат компаниясы аралдың испандық Куба мен Пуэрто-Рикоға жақын орналасуына байланысты Navassa-дағы операцияларын тоқтатуға мәжбүр болды. Компания президенті Джон Фоллер соғыс салдарынан аралға жабдықтар жеткізуге кеме табу мүмкін емес екенін және жұмысшыларын маусымға дейін эвакуациялауды күтетінін айтты. Мэриленд штатының сенаторы Артур Пу Горман жұмысшыларды эвакуациялауға көмектесу үшін жабдықтарды аралға жеткізу үшін әскери кеме шақыруды ұсынды. 1898 жылдың шілдесінде, Navassa-да қалған жабдықтар мен материалды Phosphate Company-ға қайтарып алуға рұқсат беретін Хаити әскери-теңіз адмиралы Хаммертон Килликпен жасалған келісімді бұзып, хаитиліктердің бір тобы аралды басып алып, компанияның активтерін тартып алды. Олар машинаны іске қоса алмады, кен қазу тоқтатылды. Navassa Phosphate Company банкротқа ұшырады және арал 1900 жылдың қыркүйек айында АҚШ-та аукционға сатылды. Сату туралы дау аралда кен өндіруді қайта бастауға кедергі келтірді және 1900 жылдың желтоқсанынан 1901 жылдың мамырына дейін төрт мердігер жұмысшы Navassa-да қалып қойды. 1857 мен 1898 жылдар аралығында аралдан шамамен фосфат кендерінің белгілі бір бөлігі алынып тасталды.

1901 жылдан қазіргі уақытқа дейін

1905 жылы АҚШ-тың маяк қызметі Навасса аралын жаңа маяк салуға қолайлы орын деп анықтады. Бірақ, маяқ салу жоспарлары кешікті. 1914 жылы Панама каналы ашылғаннан кейін, Куба мен Гаити арасындағы Көлденең өткел арқылы Американың шығыс жағалауы мен канал арасындағы кемелер қозғалысы Навасса аймағында артып, теңіз жүзу үшін қауіп тудырды. Конгресс 1913 жылы Навассада маяк салуға 125 000 доллар бөлді, ал 1917 жылы Маяк қызметі теңіз деңгейінен 395 фут (120 метр) биіктікте, аралда 49 метрлік Навасса аралдық маяғын салды. Сол кезде аралда сымсыз телеграфия станциясы құрылды. 1929 жылы Маяк қызметі автоматты маяк орнатқанға дейін, аралда бір күзетші және екі көмекшісі тұрды. 1939 жылы Маяк қызметі АҚШ Жағалау күзет қызметіне біріктірілгеннен кейін, жағалау күзетшілері жыл сайын екі рет маяқты тексеріп, жөндеу жұмыстарын жүргізді. АҚШ Әскери-теңіз күштері Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде аралда бақылау бекетін құрды. Содан бері аралда тұрақты адамдар болған жоқ. Гаитиден келген балықшылар негізінен Навасса айналасындағы суларда балық аулайды. 1930 жылы Гарвард университетінің ғылыми экспедициясы аралдың құрлық және теңіз фаунасын зерттеді. 1917 жылдан 1996 жылға дейін Навасса АҚШ Жағалау күзет қызметінің басқаруында болды. 1996 жылы Жағалау күзет қызметі Навассадағы маяқты бұзды, соның салдарынан аралға деген қызығушылығы азайды. Осыған байланысты, Ішкі істер департаменті аймақтың азаматтық басқаруын өз міндетіне алды және аралды Аралдық істер жөніндегі кеңсесіне қарастырды. Статистикалық мақсаттар үшін Навасса бұрын қолданылмайтын «АҚШ-тың әртүрлі Кариб аралдары» терминімен топтастырылды, ал қазір Гуано аралдары заңы бойынша АҚШ-тың талап етіп отырған басқа аралдармен біріктірілді. 1997 жылы американдық құтқарушы Билл Уоррен Гуано аралдары заңына сүйене отырып, Навассаға Мемлекеттік департамент арқылы талап қойды. 1997 жылдың 27 наурызында Ішкі істер департаменті бұл талапты Гуано аралдары заңы тек қана АҚШ-қа «қарастырмайтын» аралдарға ғана қолданылатындығын негізге ала отырып қабылдамады. Департаменттің пікірінше, Навасса АҚШ-тың меншігінде және «АҚШ-қа қарасты» болып қала береді, демек Гуано аралдары заңы бойынша «талап етуге болмайды».

Ұлттық жабайы табиғат қорығы

1999 жылдың қыркүйегінде АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі Навасса аралының ұлттық жабайы табиғат қорығын құрды, ол аралдың айналасындағы 12 теңіздік миль (22,2 км) радиустағы теңіз мекендеуін қамтиды. Сол жылдың соңында Навассаға қатысты толық әкімшілік жауапкершілік Аралдық істер бюросынан АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметіне ауыстырылды. Навасса аралы Ұлттық жабайы табиғат қорығы NWR Кариб аралдары ұлттық жабайы табиғат қорығы кешенінің құрамында басқарылады. Қауіпті жағажай жағдайлары мен түрлердің мекендеу ортасын сақтау мақсатында қорық жалпы қоғамға жабық, ал келушілер оның аумақтық суларына немесе жеріне кіру үшін Балық және жабайы табиғат қызметінен рұқсат алуы тиіс. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, әуесқой радиооператорлар кейде осы аумақтан жұмыс істеу үшін келіп тұрады. Навассаға Америка радио релейлік лигасы "жеке құқыстық тұлға" (ел) мәртебесін берді. Қол шақыру белгісінің коды – KP1. K1N операциясы 138 409 байланыс жасады.

География, топография және экология

Навасса аралының ауданы шамамен 5,4 шаршы километрді (2,1 шаршы миль) құрайды. Ол Гаитидің оңтүстік-батыс түбегінен батысқа қарай 56 шақырым, Кубадағы Гуантанамо шығанағындағы АҚШ-тың теңіз базасынан оңтүстікке қарай 166 шақырым жерде және Гаитиден Ямайкаға дейінгі қашықтықтың төрттен бірі Ямайка арнасында орналасқан. Навасса аралындағы Даннинг Хилл төбесінің биіктігі 76 метрге (250 фут) жетеді, ол шамшырақтың оңтүстігінде орналасқан. Бұл орналасқан жер оңтүстік-батыс жағалаудан немесе Лулу шығанағының шығысынан саналады. Навасса аралының жер бедері көбінесе ашық қоршау және әктас тастардан тұрады, арал тік, ақ жартастармен шеңгелген, сонымен қатар ешкілерді бағуға жеткілікті шөптекті жерлер де бар. Арал төрт түрлі ағаштан тұратын орманмен жабылған: қысқа жапырақты инжір (Ficus populnea var. brevifolia), қауырсын жемісі (Coccoloba diversifolia), мастика (Sideroxylon foetidissimum) және уытты ағаш (Metopium brownei).

Экология

Навасса аралының топографиясы, экологиясы және қазіргі тарихы Пуэрто-Рико мен Доминикан Республикасы арасындағы Мона бұғазында орналасқан кішкентай әк тасты арал – Мона аралына ұқсас. Екеуі де бір кезде гуано өндірісінің орталықтары болған және қазір Америка Құрама Штаттарының табиғат қорықтары болып табылады. Уақытша гаитилік балықшылар және басқалар Навасса аралында кемпінг құрып тұрады, бірақ ол әйтпесе адам тұрмайтын. 2009 жылы оңтүстік-батыс Гаитидегі балықшылар арасында жүргізілген сараптамаға сәйкес, шамамен 300 балықшы, негізінен Анс-д'Энолт ауданынан, аралға жақын жерде үнемі балық аулайды. Навасса аралына тән сегіз түрі жергілікті бауырымен жорғалаушы бар еді: Comptus badius (ангид кесірткесі), Aristelliger cochranae (геккон), Sphaerodactylus becki (геккон), Anolis longiceps (аноль), Cyclura cornuta onchiopsis (мүйізді игуананың эндемикалық түршесі), Leiocephalus eremitus (бұйраланған құйрықты кесіртке), Tropidophis bucculentus (шағын боа) және Typhlops sulcatus (кішкентай жылан). Олардың алғашқы төртеуі әлі де көптеп кездеседі, ал келесі үшеуі, болжам бойынша, жойылған, ал соңғысы жергілікті түрден жойылған болуы мүмкін.

Құстар

Арал және оны қоршаған теңіз сулары BirdLife International ұйымы тарапынан маңызды құстар аймағы (IBA) деп танылды, себебі ол қызыл аяқты суқұстар мен керемет фрегаттардың көбею орындары болып табылады, сондай-ақ жүздеген ақ тәжді көгершіндерге де пана.

Теңіз шекарасы туралы даулар

Бұл дау АҚШ пен Ямайка, Куба және Гаити арасындағы теңіз аймақтарының нақты шекарасын белгілеуге, сондай-ақ Ямайка, Куба және Гаити кездесетін жердегі теңіз шекарасын анықтауға кедергі келтірді. 1977 жылы Куба мен Гаити арасындағы теңіз шекарасы туралы келісімге қол қойылған кезде, Кубамен арақашықтықты есептеу мақсатында арал ескерілмеді; Куба Гаитидің осы аралға деген талабын қолдайды.