Кіріспе

Атлант мұхитының теңізі, Солтүстік, Орталық және Оңтүстік Америкамен шектеледі.

Кариб теңізі – Атлант мұхитының Батыс жарты шардың тропиктеріндегі теңізі. Ол батыста және оңтүстік-батыста Мексикамен және Орталық Америкамен, солтүстікте Кубадан басталатын Үлкен Антиль аралдарымен, шығыста Кіші Антиль аралдарымен, оңтүстікте Оңтүстік Американың солтүстік жағалауымен шектеседі. Солтүстік-батысында Мексика шығанағы орналасқан. Кариб теңізінің барлық аумағы, Батыс Үндістанның көптеген аралдары және жақын жатқан жағалаулар жиынтығы Кариб аймағы деп аталады. Кариб теңізі – Жердегі ең ірі теңіздердің бірі және оның ауданы шамамен 2,75 миллион шаршы километрді құрайды. Теңіздің ең терең нүктесі – Кайман аралдары мен Ямайка арасындағы Кайман шұңқыры, теңіз деңгейінен 7600 метрден астам тереңдікте орналасқан. Кариб теңізінің жағалауында көптеген шығанақтар мен бұхталар бар: Гонаве шығанағы, Венесуэла шығанағы, Дариен шығанағы, Москитос шығанағы, Пария шығанағы және Гондурас шығанағы. Кариб теңізінде әлемдегі екінші үлкен барьерлік риф – Мезоамерикалық барьерлік рифі орналасқан. Ол Мексика, Белиз, Гватемала және Гондурас жағалауларымен шамамен 1000 километрге созылады.

Тарих

Кариб теңізінің аты Кариб тайпасынан шыққан, ол 15-шы ғасырдың соңында еуропалықтармен алғашқы байланыс кезінде аймақтағы үстем америкалық тайпалардың бірі болған. 1492 жылы Христофор Колумб Багама аралдарына жеткеннен кейін, испан тіліндегі Антильдер атауы осы жерлерге қолданыла бастады; осыдан туындаған Антиль теңізі әртүрлі еуропалық тілдерде "Кариб теңізі" деген атаудың тағы бір нұсқасы болды. Еуропалық отарлаудың алғашқы ғасырында аймақта испандық үстемдік күшті болды. 16-шы ғасырдан бастап Кариб теңізіне келген еуропалықтар "Оңтүстік теңізді" (Панама мойынының оңтүстігіндегі Тынық мұхиты) және "Солтүстік теңізді" (сол мойынның солтүстігіндегі Кариб теңізі) ажырата білді. 1492 жылға дейін Кариб теңізі Еуразия халқына белгісіз болды, сол жылы Христофор Колумб Азияға теңіз жолын табу үшін Кариб суларына келді. Сол кезде Американы викингтер 10-шы ғасырда зерттегенімен, көптеген еуропалықтар оны білмеді. Колумб аралдарды ашқаннан кейін, аймақ тез арада бірнеше батыс елдерінің (алғашқыда Испания, содан кейін Англия, Голландия Республикасы, Франция, Курляндия және Дания) отарлауына ұшырады. Кариб аралдарының отарлануынан кейін Кариб теңізі еуропалық теңіз саудасы мен көлігі үшін маңызды орталыққа айналды, бұл сауда Сэмюэл Беллами және Блэкбирд сияқты қарақшыларды қызықтырды. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, аймақта 22 аралдық аумақ бар және 12 құрлық елдерімен шектеседі.

Климат

Кариб теңізінің Атлант мұхиты аймағындағы теңіз бетінің орташа температурасы (25–27 тамыз 2005). "Катрина" даулымы Кубаның үстінен көрінеді. Кариб теңізінің климаты төмен ендіктерде орналасуымен және одан өтетін тропикалық мұхит ағындарымен анықталады. Басты мұхит ағысы – Солтүстік экваторлық ағым, ол тропикалық Атлантикадан бұл аймаққа кіреді. Аймақтың климаты тропикалық, кейбір жерлерде тропикалық жаңбырлы ормандар, ал басқаларында тропикалық саванналар кездеседі. Сонымен қатар, кейбір аймақтарда құрғақшылық болатын құрғақ климат та бар. Жаңбыр мөлшері биіктікке, аумақ көлеміне және су ағындарына байланысты өзгереді (судың салқындап көтерілуі АВС аралдарын құрғақ ұстайды). Жылы, ылғалды пасат желдері тұрақты түрде шығыстан соғып, аймақта жаңбырлы ормандар мен жартылай құрғақ климаттарды қалыптастырады. Тропикалық жаңбырлы ормандарға Коста-Рикадан солтүстікке қарай Белизге дейінгі Кариб теңізіне жақын жазықтар, сондай-ақ Доминикан Республикасы мен Пуэрто-Рико жатады, ал кубада, Венесуэланың солтүстігінде және Мексиканың оңтүстік Юкатан аймағында маусымдық құрғақ тропикалық саванналық климаттар таралған. Венесуэланың солтүстік жағалауында Аруба мен Кюрасао аралдарына дейін, сондай-ақ Юкатанның солтүстік ұшында құрғақ климат байқалады.

Тропикалық дауылдар Кариб теңізінің жағалауындағы елдерге қауіп төндіреді. Құрға ұшыраулар жиі болмаса да, олардың салдарынан адам өміріне келген қасірет пен мүліктің зақымдануы Кариб теңізіндегі өмірге елеулі қауіп тудырады. Кариб теңізіне әсер ететін тропикалық дауылдар көбінесе Африканың батыс жағалауында пайда болып, Атлант мұхиты арқылы Кариб теңізіне қарай батысқа жылжып келеді, ал кейбір дауылдар тікелей Кариб теңізінде дамиды. Кариб теңізіндегі дауыл маусымы маусымнан қарашаға дейін жалғасады, дауылдардың көп бөлігі тамыз және қыркүйек айларында болады. Жыл сайын орташа есеппен тоғыз тропикалық дауыл пайда болады, олардың бесеуі дауыл күшіне жетеді. Ұлттық дауылдар орталығының мәліметінше, 1494-1900 жылдар аралығында Кариб теңізінде 385 дауыл болған.

Флора мен фауна

Бұл аймақта жоғары деңгейде биологиялық әртүрлілік бай және көптеген түрлер Кариб теңізіне ғана тән.

Өсімдіктер

Өсімдіктер аймағы көбінесе тропикалық, бірақ топографиялық, топырақтық және климаттық жағдайлардың айырмашылығы түрлердің әртүрлілігін арттырады. Кеуекті әктас террасалы аралдардағы жерлер әдетте қоректік заттарға кедей болады. Кариб бассейнінде 13 000 өсімдік түрі өседі, оның 6 500-і эндемиктер. Мысалы, гуаяк ағашы (Guaiacum officinale), оның гүлі Ямайканың ұлттық гүлі, Баяхибе розасы (Pereskia quisqueyana) – Доминикан Республикасының ұлттық гүлі, ал цеиба – Пуэрто-Рико мен Гватемаланың ұлттық ағашы. Магони – Доминикан Республикасы мен Белиздің ұлттық ағашы. Каимито (Chrysophyllum cainito) Кариб теңізінің барлық аймақтарында өседі. Жағалау аймақтарында кокос пальмалары, ал лагуналар мен эстуарийлерде қара мангр және қызыл мангр (Rhizophora mangle) өседі. Су температурасы, тазалығы және тұздылығының аз өзгеретін маржан рифтерінің маңында су өсімдіктері мен жануарлар дүниесі шоғырланған. Лагуналардың желден қорғалған жағы теңіз шөптерінің өсуіне жағдай жасайды. Қайың шөбі (Thalassia testudinum) Кариб теңізінде кең таралған, сондай-ақ манати шөбі (Syringodium filiforme) да бірге өсе алады, ал кейде бір түрлі далаларда тереңдікте өседі. Halodule тұқымдасына жататын бір түр – шоқ шөп (Halodule wrightii) құмды және лайлы беттерде тереңдікте өседі. Тұздылығы аз порстар мен эстуарийлердің суында, тереңдігінен кем жерлерде, widgeongrass (Ruppia maritima) өседі. Halophila туысына жататын үш түрдің өкілдері (Halophila baillonii, Halophila engelmannii және Halophila decipiens) тереңдікте кездеседі, бірақ Halophila engelmannii Багам аралдарында, Флоридада, Үлкен Антиль аралдарында және Кариб теңізінің батыс бөлігінде ғана өседі және одан тереңге түспейді. Halophila baillonii тек Кіші Антиль аралдарында табылған.