Кіріспе

Кейман аралдарының тарихи дамуы

Кейман аралдары – Кариб теңізінде орналасқан, британдық теңізден тыс аумақ. Еуропалықтар ашқаннан бері олар әртүрлі үкіметтердің басқаруында болды. Христофор Колумб 1503 жылдың 10 мамырында Кейман аралдарын көріп, айналасындағы суларда көптеген теңіз тасбақалары жүзіп жүргендігіне байланысты оларды Лас-Тортугас деп атады. Колумб екі кішігірім серіктес аралды (Кайман Брак және Кіші Кайман) тапты және осы екі аралды "Лас Тортугас" деп атады. 1523 жылғы аралдардың "Турин картасы" оларды алғаш рет Лос-Лагартос деп атады, бұл аллигаторлар немесе ірі кесірткелер дегенді білдіреді. 1530 жылға қарай олар карибтік сөзден алынған "каиман" – теңіз крокодилі, американдық немесе кубалық крокодил, Crocodylus acutus немесе C. rhombifer аталды, олар да сол жерде мекен еткен. Жақында табылған жартылай қазба қалдықтары 20 ғасырға дейін тұщы сулық C. rhombifer түрінің кең таралғанын көрсетеді.

Елді мекен

Гранд-Кайман аралдарында жүргізілген археологиялық зерттеулер адамдардың аралдарды XVI ғасырға дейін мекендегеніне ешқандай дәлел таппады. 1586 жылы алғашқы ағылшын саяхатшысы сэр Фрэнсис Дрейк болды, ол каймандардың жеуге жарамды екенін хабарлады, бірақ кемелерді өз экипаждары үшін таза ет іздеуге тартқан – тасбақалар еді. Қатігез балық аулау жергілікті сулардағы тасбақалардың жоғалуына жақын болды. Тасбақалар аралдардағы экономиканың басты көзі болды. 1787 жылы HMS Camilla кемесінің капитаны Капитан Хулл, жылына Ямайканың теңіз порттарында 1200 мен 1400 аралығында тасбақа ұсталып сатылатынын бағалады. Тарихшы Эдвард Лонгтың сөзіне қарағанда, Гранд-Кайман тұрғындарының басты кәсібі тасбақа аулау болған. Кеймандық тасбақа аулаушылар аралдар маңындағы тасбақа популяциясын қысқартқаннан кейін, олар өз күнкөрісін сақтау үшін басқа аралдардың суларына сапар шекті. Кеймандық халық аңыздары бойынша, аралдың алғашқы тұрғындары Эбанкс және оның Бауден (немесе Бодден) есімді серігі болған, олар 1658 жылы Оливер Кромвельдің Ямайкадағы армиясында қызметтенгеннен кейін Кейманға алғаш келді. Кейман аралдарының тұрақты тұрғыны Исаак Бодден шамамен 1700 жылы Гранд-Кайман аралдарында дүниеге келді. Ол Бодден есімді алғашқы қоныс иесінің немересі еді. Көптеген, тіпті барлық алғашқы қоныс аударушылар Кейман аралдарының сыртынан келген және қоғамның шетінде тұрған адамдар болды. Осы себепті Кейман аралдары көбінесе «толық отаршылдық шекаралық қоғам» деп сипатталды: алғашқы қоныстану жылдарында заңсыздық кең таралған. Кейман аралдары ХХ ғасырдың соңына дейін шекаралық қоғам болып қала берді. 1734 жыл Гранд-Кайман аралдарында тұрақты қоныстанудың қиын кезеңінің басталуын белгіледі. Кейман Брак және Кіші Кайман 1833 жылға дейін тұрақты түрде қоныстанбады. Аралдарға түрлі адамдар қоныс аударды: қарақшылар, испан инквизициясынан қашқандар, кеме апатына ұшыраған теңізшілер және құлдар. Кеймандардың көпшілігі африкалық, уэльстік, шотландтық немесе ағылшын тегінен шыққан, сонымен қатар олардың арасында расалық араласу да болды. Алғашқы жылдары Гранд-Кайманның солтүстік және батыс жағындағы елді мекендер Кубадан келген испан күштерінің шабуылдарына жиі ұшырады. 1669 жылдың 14 сәуірінде испандық жеке тұлға Риверо Пардал Кіші Кайман ауылына сәтті шабуыл жасады. Шабуыл кезінде күштер жиырма үйді толығымен өртеді.

Британдық бақылау

Англия 1670 жылы Мадрид шарты бойынша Ямайкамен бірге Кайман аралдарын ресми түрде өзіне бағындырды. Алғашқы қоныс салушылар 1661–71 жылдары Ямайкадан Ұсақ Кайман мен Кайман Бракқа келді. Бұл алғашқы қоныстар испан каперлерінің шабуылынан кейін тасталып, бірақ ағылшын каперлері Кайман аралдарын өздеріне база ретінде жиі пайдаланды. 18 ғасырда, 1713 жылы заңды каперлік тоқтағаннан кейін де, аралдар қарақшылар үшін өте танымал жасырын орынға айналды. Бірнеше сәтсіз әрекеттерден кейін 1730 жылдары аралдарда тұрақты қоныстану басталды. 1794 жылдың 8 ақпанында таңертең Гранд Кайманның шығыс жағындағы Гун шығанағында HMS Convert конвойымен бірге жүрген он кеме рифке шағылысты. Қараңғылық пен рифтегі күшті толқындарға қарамастан, жергілікті тұрғындар кемелердің жолаушыларын және экипажын құтқаруға тырысты. Көргендердің айтуынша, сол түні алтыдан сегізге дейін адам қаза тапты, олардың арасында "Британия" кемесінің капитаны да болды. Дегенмен, 450-ден астам адам сәтті құтқарылды. Оқиға қазір "Он желкеннің апаты" деп аталады. Аңыз бойынша, конвойдың құрамында британдық король отбасының бір мүшесі болған, көбінесе оны король Георг III-нің жүйесі деп есептейді. Арал тұрғындарының батылдығын марапаттау үшін король Георг III кеймандықтарды ешқашан әскери қызметке шақырмау және салықтан босату туралы жарлық шығарды. Алайда, осы жарлықтың ресми құжаттары табылмады. Олардың салықтан босатылуы туралы барлық мәлімет тек ауызша айтылған әңгімелерге негізделген. Дегенмен, Кайман аралдарының салықтан босатылған британдық теңізден тыс аумақ мәртебесі бүгінгі күнге дейін сақталған. 1670 жылдан бастап Кайман аралдары Ямайканың тәуелділігінде болды, бірақ өзін-өзі басқару құқығына ие болды. 1831 жылы жергілікті тұрғындардың келісімімен 5 желтоқсанда Педро Сент-Джеймс қамалында өткен басшылардың жиналысында заң шығарушы ассамблея құрылды. Сайлау 10 желтоқсанда өтті, ал жаңадан құрылған заң шығарушы орган 1831 жылдың 31 желтоқсанында алғашқы жергілікті заңын қабылдады. Кейін Ямайка губернаторы Ямайка губернаторы тағайындаған сегіз судьядан және 10 (кейін 27-ге дейін өсті) сайланған өкілдерден тұратын заң шығарушы органды бекітті. Вест-Индия Федерациясының тарауы ағылшын тілді Кариб бассейнінде деколонизация кезеңін бастады. Тәуелсіздік мәселесінде алты тәуелді аумақтың ішінде Кайман аралдары ең қарсы болды, себебі оларға қажетті табиғи ресурстар жетіспеді. Бұл қарсылықтың себебі – тәуелсіздік алған жағдайда американдық кемелерде және АҚШ-та жұмыс істейтін кеймандық теңізшілерге арналған арнайы АҚШ визаларын алу мүмкін болмайтыны туралы қорқыныш еді. Халық ел тәуелсіздік алған жағдайда экономикалық тұрақтылығына қатысты алаңдады. Кайман аралдары тәуелсіздікке ұмтылмаған жалғыз британдық аумақ емес еді. Ұлыбритания үкіметі тәуелсіздікке қарсы аумақтар үшін жаңа конституциялық негіз құрды. Вест-Индия Федерациясының орнына Лондонмен ресми байланыстарды сақтауға мүмкіндік беретін конституция жасалды. Кайман аралдарында губернатордың британдық тәжге қатысты жалғыз міндеті – Атқару кеңесін хабардар ету.

Құлдық

Гранд-Кайман – үш аралдың ішінде құлдықты институционалдық деңгейде заңдастырған жалғыз арал болды. Құлдық орнатылғанымен, Гранд-Кайман аралдарында зорлық құл көтерілістері болған жоқ. Ғалымдардың көпшілігі кем дегенде Гранд-Кайманда құл қоғамы болғандығына келіседі, бірақ олардың арасында құлдықтың қоғам үшін қаншалықты маңызды болғаны туралы пікірталастар бар. Кейман аралдарындағы құлдық кезеңі 1734 жылдан 1834 жылға дейін жалғасты. 1774 жылы Джордж Гольд Гранд-Кайман аралында шамамен төрт жүз адам тұрғанын бағалады; тұрғындарының жартысы бос, ал қалған жартысы құл болған. 1802 жылы 933 тұрғынның 545-і құл иелеріне тиесілі болды. 1834 жылғы сәуір айындағы халық санағында 1800 адам тіркелді, олардың шамамен 46 пайызы бос кеймандықтар деп есептелді. Бостандық жарияланған кезде, Гранд-Кайман аралында құлдардың саны құл иелері мен құл емес адамдардың санынан асып түсті. 1835 жылы губернатор Слиго 1833 жылғы британдық құлдықты жою туралы заңға сәйкес барлық құлдарды бос деп жариялау үшін Ямайкадан Кейманға келді. Кеймандық қоныс аударушылар Ямайкамен әкімшілік байланыстарын ұнатпады, бұл оларды биліктің ықпалын әлсіретудің кез келген мүмкіндігін пайдалануға итерді. Бұл қиын қарым-қатынас 1835 жылы бостандыққа қол жеткізу кезеңінде өзінің шыңына жетті. Құлдықтан айырылғысы келмейтін кеймандық құл иелері құлдықты тыйым салатын британдық заңнамадағы өзгерістерге бағынудан бас тартты. 1807 жылғы құл саудасы туралы заңға, 1811 жылғы құл саудасы туралы заңға және 1834 жылғы бостандық туралы заңға жауап ретінде құл иелері Ямайкадағы билікке қарсылық күштерін ұйымдастырды. Кейман аралдарының жергілікті ақ нәсілді тұрғындары Батыс Үндістан полкінің әскерлерін орналастыруға да қарсылық көрсетті. Бұл наразылықтың себебі Батыс Үндістан полкінің қара нәсілді ерлерді қабылдауы болды, ал ақ нәсілділер өздерінің қоныстарын қара нәсілді сарбаздардың қорғауынан "атануына" қарсы болды.

Ямайканың тәуелділігі

Кейман аралдары 1863 жылдан бастап Ямайканың тәуелділігі ретінде ресми түрде жарияланып, басқарылды, бірақ олар Ямайканың тағайындалған бейбіт сот судьялары мен заң шығарушы органында сайланған кеңесшілері бар қауымына ұқсас болды. 1750 жылдан 1898 жылға дейін Ямайка губернаторы тағайындаған бас судья тәуелділіктің әкімшісі болып табылды. 1898 жылы Ямайка губернаторы аралдар үшін комиссар тағайындай бастады. Алғашқы комиссар Фредерик Сангуинетти болды. 1959 жылы Батыс Һиндстан Федерациясы құрылғаннан кейін Ямайкаға қатысты тәуелділік мәртебесі ресми түрде тоқтатылды, бірақ Ямайка губернаторы Кайман аралдарының губернаторы болып қалып, аралдар бойынша ведомстволық өкілеттіктерді сақтап қалды. 1959 жылдан бастап аралдардың күнделікті істерін губернатор үшін бақылайтын бас лауазымды тұлға – әкімші болды. 1962 жылы Ямайка тәуелсіздік алғаннан кейін Кайман аралдары Ямайкамен әкімшілік байланысын үзіп, Британдық тәждің тікелей тәуелділігі болуды таңдады, аралдардың бас әкімшісі – әкімші болды. 1953 жылы Кайман аралдарында алғашқы аэродром ашылды, сондай-ақ Джорджтаун қалалық ауруханасы да ашылды. Барклейс алғашқы коммерциялық банк ашып, ресми коммерция дәуірін бастады.

Үкімет өзгерістері

Әйелдердің жағдайларын өзгертуге бағытталған екі жылдық науқаннан кейін, 1959 жылы Кайман алғашқы жазбаша конституциясын қабылдады, ол әйелдерге алғаш рет дауыс беруге мүмкіндік берді. Осымен Кайман Ямайканың тәуелділігі статусын жойды. 1966 жылы Кайман аралдарында банк индустриясын дамыту және қолдау мақсатында заң қабылданды. 1971 жылы аралдардың үкіметтік құрылымы тағы да өзгертілді, енді Кайман аралдарын губернатор басқаратын болды. Атель Лонг CMG, CBE – Кайман аралдарының соңғы әкімшісі және алғашқы губернаторы атанды. 1991 жылы 1972 жылғы конституцияны қарау барысында, заң шығару жиналысында талқылануға бірнеше конституциялық өзгерістер ұсынылды. Бас хатшы лауазымы 1986 жылы жойылғаннан кейін 1992 жылы қайта жаңартылды. Сондай-ақ бас министр лауазымын құру туралы да ұсыныс жасалды. Алайда, 1992 жылғы қарашада өткен сайлауда заң шығару жиналысының құрамы кеңейтілді, бірақ үкімет сәттілікке жете алмады, бұл конституциялық реформаға күмән тудырды. Үкіметке қарсы оппозициялық "Ұлттық команда" 15 орынның 12-сін жеңіп алды (кейін 11-ге дейін азайды), ал қалған үш орын тәуелсіз кандидаттарға бұйырды. Бұл үкіметке қарсы науқан барысында бас министр тағайындалуына қарсылық білдіріліп, шығындарды қысқарту талаптары қойылды. Команданың бейресми жетекшісі Томас Джефферсон 1992 жылғы наурызға дейін қаржы хатшысы қызметін атқарды, бірақ мемлекеттік шығындарға байланысты туындаған дауларға байланысты отставкаға келіп, сайлауға қатысты. Сайлаудан кейін Джефферсон министр және үкімет ісінің басшысы болып тағайындалды, сонымен қатар атқару кеңесінде Туризм, Әуе көлігі және Сауда салаларын басқарды. 1996 жылғы 20 қарашада өткен жалпы сайлауға үш команда қатысты, олардың құрамында барлығы 44 үміткер болды: үкіметтік "Ұлттық команда", "Кайман командасы" және Демократиялық альянс тобы. "Ұлттық команда" қайтадан үкіметке оралды, бірақ олардың көпшілігі азайды, 9 орын жеңіп алды. Демократиялық альянс Джорджтаунда 2 орынға ие болды, "Кайман командасы" Бодден Таунда бір орын жеңіп алды, ал тәуелсіз кандидаттар Джорджтаун, Кейман Брак және Литтл Кейман округтерінде орындарға қол жеткізді. 1962 жылы Ямайкамен барлық әкімшілік байланыстар үзілгенімен, Кайман аралдары мен Ямайка ортақ біріккен шіркеу (Ямайка мен Кайман аралдарындағы Біріккен шіркеу) және Англикан епархиясы сияқты көптеген байланыстарды сақтап келеді (бірақ бұл мәселе бойынша пікірталас бар). Сонымен қатар, олар 1972 жылға дейін ортақ валюта қолданды. 1999 жылы Кайман аралдарындағы экспаттардың (шеттен келгендердің) 38-40%-ы Ямайкадан шыққан, ал 2004/2005 жылдары Кайман аралдарында жұмыс істейтін экспаттардың 50%-дан астамы (яғни 8000) ямайкалықтарды құрады (екінші ірі экспаттар қауымдастығы АҚШ, Ұлыбритания және Канададан келгендер еді).

Иван дауылы

2004 жылдың қыркүйегінде Кайман аралдарына Иван дауылы соқты. Бұл дауыл кең ауқымды қиратуға, жануарлардың (жабайы және үй жануарлары/мал) өліміне және су тасқынына әкелді; алайда, адам өмірінен зардап шегу болған жоқ. Кейбір мәліметтерге сәйкес, Гранд Кайманның көп бөлігі су астында қалған, ал кейбір ғимараттардың төменгі қабаттары 8 футтан астам суға батқан. Кайман аралдарының жер және кадастр департаментінен алуға болатын "Иван су тасқыны" картасы зардап шеккен аудандарды және су тасқыны деңгейлерін көрсетеді. Бұл табиғи апат "Дойл" деп аталатын, көп инвестиция салған сақтандыру компаниясының банкротқа ұшырауына да себеп болды. Компания зиянның 20% құрайтынын болжады және оны минималды төлемдермен қайта сақтандыруға келісім берді, бірақ шындығында зиян 65% асып, әрбір талап миллиондаған долларға бағаланды. Компания төлемдерді жалғастыра алмады, ал сақтанушылар аралдардағы жоғары құрылыс стандарттарына байланысты төлемдерді төмендетуге көмектесе алмады. Иван дауылының тудырған қиратуларға байланысты үкіметтік істер жөніндегі басшы МакКива Буш аралдарды барлық журналистерге, көмек көрсетуге және Кейман Эйрвейзден басқа ұшақтарға қонуға тыйым салды, бұл оқиғаға байланысты үлкен күмән тудырды. Әуежайдан поштаға дейін көшуге ниет білдірген адамдардың ұзын кезегі құрылды, өйткені баспанасыз, азық-түліксіз және таза сусыз қалған мыңдаған адам эвакуацияға үміттенеді. Нәтижесінде, эвакуацияның көп бөлігі және одан кейінгі жаппай көші-қон жеке келісімдер арқылы, жеке қаржы есебінен, ресми рұқсатпен немесе рұқсатсыз жүзеге асырылды. Сондай-ақ, сол кездегі үкімет дауылдан кейін бір күні жеткізілімдермен келген екі британдық соғыс кемесін кері қайтару туралы шешім қабылдады. Бұл шешім арал тұрғындарының наразылығын тудырды, олар бұл шешімді өздері қабылдауы керек деп ойлады. Құбырлардың зақымдануы және электр бағаналарының қирауы салдарынан электр қуаты мен су жабдықтауы тоқтатылды, ал келесі үш ай ішінде барлық коммуналдық қызметтер әртүрлі аудандарда жаңартылды. Канадалық Fortis Inc. коммуналдық компаниясы жергілікті CUC электр компаниясына қалпына келтіру жұмысына көмектесу үшін Гранд Кайманға команда жіберді. Буш мырзаның өзінің сөздерімен айтқандағы зиянның ауқымы, мерзімі және қалпына келтіру жұмыстары туралы ресми есеп алғаш рет бір айдан кейін Сыртқы істер жөніндегі арнайы комитеттің жазбаша дәлелдемесінде, 2004 жылғы 8 қазандағы Ұлыбританиядағы Кайман аралдары үкіметі кеңсесінің хатында жазылды. "Иван" дауылы Гранд-Кайман аралдарынан өтіп бара жатып, төртінші санаттағы дауылға айналды. Бұл Кайман аралдарына соққан ең күшті дауыл. Дауылдың көзі Гранд-Кайман аралдарынан 8-15 шақырым қашықтықта өтті. 12 қыркүйекте жексенбіде соққан дауылдың жылдамдығы сағатына 155 миль, соққысы 217 миль, ал жауын-шашынның күштілігі 8-10 футқа жетті, бұл аралдың көп бөлігін жауып тастады. Екі күннен кейін Гранд-Кайманның төрттен бір бөлігі су тасқынына батты. Кейман Брак және Кіші Кайман да зардап шекті, бірақ Гранд Кайман сияқты емес. Гранд-Кайман аралындағы зиян өте кең ауқымды болды. "Сізге осы хатпен қоса, зиян мен қалпына келтіру жұмыстары туралы егжей-тегжейлі мәліметтерді және апаттан түскен суреттерді ұсынамын. Біздің тұрғын үй қорымыздың 95%-ы зақымдалды, оның 25%-ы жойылды немесе қалпына келтірілмейтіндей зақымдалды. Қазіргі уақытта 6 мың үй тұрғынға жарамсыз, онда мұғалімдер, медбикелер, жұмысшылар және басқа да қызметкерлер тұрады. Құдайға шүкір, дауылдың салдарына қарағанда, Кайман аралдарында адам өмірінен зардап шегу шектеулі болды". Құрметті МакКива Буш, OBE, JP. Өсімдіктер мен ғимараттардың қирауы, әсіресе оңтүстік және шығыс жағалау аймақтарында, зиянның белгілері әлі де көрініп тұр, арал қарқынды қаржы және туризм орталығы ретінде жарамды болу үшін едәуір уақыт кетті. 2005 жылдың соңына қарай көптеген тұрғындар үшін тұрғын үй мәселесі шешілмеді, кейбір ғимараттар 2013 жылға дейін сақтандыру талаптарына, жүзеге асырылуына, жаңа ережелерге және құрылыс кодекстеріне байланысты бос тұрды. Көптеген тұрғындар қайта құруға мүмкіндік таппады және зақымдалған құрылыстарды тастап кетті.