Кіріспе

Орхидеялар түрі

Гимнадения конопсиясы, әдетте хош иісті орхидея немесе борлы хош иісті орхидея деп аталатын, Орхидея тұқымдасына жататын, Солтүстік Еуропаға тән көп жылдық шөптесін өсімдік.

Этимология

Гимнадения туысының атауы грек сөздері wikt:γυμνός (gymnós, "жалаңаш") және ἀδήν (adēn, "без") сөздерінен құралған және нектар шығаратын органдарының ерекшеліктерін көрсетеді. Латын тіліндегі "conopsea" атауы грек тіліндегі κώνωψ (kónops) сөзінен шыққан, мағынасы тікелей "шіркейге ұқсас", бұл гүлдің ұзын шпоры шіркейдің ауыз мүшелерімен ұқсас болуынан туындаған болуы мүмкін. Бұл өсімдіктің ғылыми биномдық атауы бастапқыда швед натуралисі және ботанигі Карл фон Линне (1707–1778) өзінің 1753 жылы жарық көрген Species Plantarum еңбегінде ұсынған Orchis conopsea болды. Кейіннен бұл атауды британдық ботаник Роберт Браун (1773–1858) 1813 жылы қазіргі таңда қабылданған (Gymnadenia conopsea) атауына өзгертті. Немец тілінде бұл өсімдік Mücken Händelwurz немесе Mücken Nacktdrüse деп аталады; француз тілінде gymnadénie moucheron немесе orchis moucheron деп аталады; Италияда ол manina rosea ("қызғылт қол") деп аталады; Хорватияда ол mrežasti vranjak деп аталады.

Сипаттама

Gymnadenia conopsea орташа биіктікке жетеді, ең көп биіктігі болса. Бұл өсімдіктер түйірлі геофиттер, себебі олар өз бүршіктерін жер астындағы түйірлерде сақтайды, олар жыл сайын жаңа сабақтар, жапырақтар және гүлдер жасайды. Бұл орхидеялар "жерде өсетін" түрлерге жатады, себебі "эпифиттік" түрлерден айырмашылығы, олар басқа ірі өсімдіктерде өспейді. Сабағы жапырақты және күшті, жолақты беткейімен ерекшеленеді. Жапырақтары ұзын, тар және сүйір, ені 3-тен 7 см-ге дейін жетеді. Жапырақтарының түсі күлгілт жасыл. Жапырақ өлшемдері: ені 1-2 см, ұзындығы 10-25 см. Бұл орхидеялардың екі жұмыртқа тәрізді түйірі болады, олар терең тілімделген және көптеген кішкентай, қысқа тілімдерге бөлінген. Түйірлердің өлшемі: 1-3,5 см. Гүл шоғыры ұзын болып келеді және тығыз цилиндрлі қыналарға жиналған гүлдерден тұрады (бір қынада 50 гүлге дейін). Бұл гүл шоғырлары хош иісті, ал Gymnadenia conopsea, G. odoratissima және G. densiflora түрлерінде евгенол (ұшқыш иіс молекуласы) өндірісіне жауапты гендер анықталған. Гүлдері сабақшалы, ұзын жапырақшалардың қойнауында орналасқан, орташа ұзындығы болады. Олар үш тілімді губаға және ұзын шпорға ие. Олардың жеңіл иісі қарағай иісіне ұқсас. Гүлдерінің түсі ақтан қызғылтқа дейін, қызғылт-күлгінге дейін өзгереді, сирек ақ түсті болады. Бұл гүлдер жазда, маусым мен шілде айларында гүлдейді. Олар екі жынысты (гермафродит) және жәндіктермен (энтомофилия), соның ішінде көбелектермен тозаңданады.

Экология

Бұл түрді көбінесе тек күбәләктер (Lepidoptera) тозаңдатады. Ең көп кездесетін тозаңдаушылар – кішкентай пил құйрықты көбелек (Deilephila porcellus), құмырсқа көбелек (Macroglossum stellatarum), күміс Y (Autographa gamma), жылтыр мыс көбелек (Diachrysia chrysitis) және үлкен сары қанатты көбелек (Noctua pronuba). Жеміс түзілу көрсеткіші орташа есеппен 73% құрайды. Тұқымның өніп-өсуі микоризалық саңырауқұлақтардың болуымен шартталған. Gymnadenia conopsea микоризалық байланысқа бейімделген, Tulasnellaceae, Ceratobasidiaceae және Pezizales отбасыларына жататын түрлі саңырауқұлақтармен қарым-қатынас құруға қабілетті.

Тарату

Бұл өсімдік Динар Альптерінен басқа Солтүстік Еуропаның барлық аймақтарында кең таралған. Азияда ол Гималай тауларының солтүстігіндегі аймақтарда жиі кездеседі. Gymnadenia conopsea ssp. borealis 2004 жылы Ирландияның Донегал графтығында тіркелген.

Тіршілік ету ортасы

Бұл түрдің қоныс орындарына тау шалғындары мен жайылымдары, дала және батпақтар кіреді. Олар теңіз деңгейінен жоғары биіктікте, кремнийлі және карбонатты топырақтарда, шамалы ылғалды және төмен қоректік құндылығы бар жерлерде өседі.

Кіші түрлер

Gymnadenia conopsea subsp. conopsea
Gymnadenia conopsea subsp. таулы Монтана Биссе