Кіріспе

Категория
Математикада, әсіресе категориялар теориясында, абельге дейінгі категория — барлық ядролар мен кокернельдерге ие аддитивті категория. Бұл C категориясы абельге дейінгі екенін білдіреді:
C — преаддитивті, яғни абельдік топтардың моноидтік категориясы бойынша толықтырылған (эквивалентті түрде, C-дегі барлық гоможинақтар абельдік топтар және морфизмдердің композициясы билинейлі);
C-де барлық шекті көбейтінділер бар (эквивалентті түрде, барлық шекті қосындылар); C сонымен бірге преаддитивті болғандықтан, шекті көбейтінділер шекті қосындылармен бірдей, оларды бикөбейтінділер етеді;
C-дегі кез келген f: A → B морфизмі үшін, f-ның теңестіргіші және A-дан B-ге нөлдік морфизм бар (бұл f ядросының анықтамасы бойынша), сондай-ақ котеңестіргіш (бұл f кокернелінің анықтамасы бойынша) бар. 3-тармақтағы нөлдік морфизмді 1-тармаққа сәйкес Hom(A,B) гоможинағының сәйкестік элементі ретінде, немесе 2-тармаққа сәйкес 0 нөлдік объектісі арқылы A → 0 → B бірегей морфизмі ретінде қарастыруға болады.

Дәл функторлар

Барлық шекті шектер мен кошектер алдын ала абельдік санатта бар екенін еске түсірейік. Жалпы категориялар теориясында, егер функтор барлық шекті шектерді сақтаса, ол сол жақтан дәл деп аталады, ал егер барлық шекті кошектерді сақтаса, оң жақтан дәл деп аталады. (Егер функтор сол жақтан да, оң жақтан да дәл болса, онда ол жай ғана дәл.) Алдын ала абельдік санатта нақты функторларды ерекше қарапайым түрде сипаттауға болады. Біріншіден, аддитивті функтор – бұл C-ден D-ге дейінгі F: C → D функторы, ол әрбір гоможинақта топ гомоморфизмі ретінде әрекет етеді. Содан кейін, алдын ала абельдік санаттар арасындағы функтор сол жақтан дәл болуы үшін аддитивті болуы және барлық ядроларды сақтауы керек, ал оң жақтан дәл болуы үшін аддитивті болуы және барлық кокернельдерді сақтауы керек. Дәл функтор, ядролар мен кокернельдерді сақтағандықтан, барлық бейнелер мен ко-бейнелерді де сақтайтынын ескеріңіз. Дәл функторлар абельдік санаттарды зерттеуде ең пайдалы, онда оларды дәл тізбектерге қолдануға болады.

Максималды нақты құрылым

Кез келген преабельдік санатта барлық басқа дәл құрылымдарды қамтитын, мағынасында максималды дәл құрылым болады. Бұл дәл құрылым ядро-кокернел жұптарынан тұрады, онда ядро жартылай тұрақты, ал кокернел жартылай тұрақты болады. Ядро, егер ол ядро болса, жартылай тұрақты деп есептеледі және түрту диаграммасындағы кез келген морфизм үшін, сол морфизм қайтадан ядро болып табылады. Кокернел, егер ол кокернел болса, жартылай тұрақты деп есептеледі және кері тартылу диаграммасындағы кез келген морфизм үшін, сол морфизм қайтадан кокернел болып табылады. Преабельдік санат, егер және тек қана барлық ядро-кокернел жұптары дәл құрылымды құраса, квази-абельдік болып табылады. Мысалы, (Хаусдорф) борнологиялық кеңістіктер санатында бұл жағдай орын алмайды. Бұл нәтиже преабельдік емес, бірақ Карубиандық қосымша санаттар үшін де қолданылады.

Ерекше жағдайлар

Абельдік категория — әрбір мономорфизм мен эпиморфизм қалыпты болатын пре-абельдік категория. Квази-абельдік категория — ядролар итермелеу кезінде тұрақты, ал коядролар кері тарту кезінде тұрақты болатын пре-абельдік категория. Жартылай абельдік категория — әрбір морфизм үшін туындаған морфизм әрқашан мономорфизм және эпиморфизм болатын пре-абельдік категория. Көбінесе зерттелетін пре-абельдік категориялар, шындығында, абельдік категориялар болып табылады; мысалы, Ab — абельдік категория. Абельдік емес пре-абельдік категориялар, мысалы, функционалдық талдауда кездеседі.