Кіріспе

Өсімдік түрі

Пирамидалық орхидея (Anacamptis pyramidalis) – Orchidaceae тұқымдасына жататын Anacamptis туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Anacamptis атауы грекше ανακάμτειν 'anakamptein' сөзінен шыққан, мағынасы – "иілу", ал латынша pyramidalis атауы гүлшоғырының пирамида тәрізді пішінімен байланысты.

Сипаттама

Бұл төзімді өсімдік орташа биіктікке жетеді, ең жоғарысы . Сабағы тік және бұтақталмаған. Тамыр жапырақтары сызықтық-ланцет пішінді, параллель тілімдерімен, ұзындығына дейін, ал сабақ жапырақтары қысқарақ және сабақта көріне бермейді. Екі жынысты гүлдердің тығыз пирамида тәрізді орналасуы өте ерекше және орхидеяға оның кең таралған атын береді. Гүлдің түсі қызғылттан күлгінге дейін, сирек ақ түске дейін өзгереді, ал иісі "түлкіге ұқсас" деп сипатталады. Гүлдерінде алты тостағанша бар, олар үш кішкентай тостаған және үш құлпынай жапырақшасы. Екі кішкентай құлпынай жапырақшасы қабырғаларында, ал үшінші және төменгісі (labellum) үлкен және үш бөлікті. Гүлдің арт жағында шамамен ұзындығындағы түтік тәрізді өспе бар, ал labellum екі бүйірлік кішкентай қанатшаны ұстайды. Гүлдеу мерзімі сәуірден шілдеге дейін созылады.

Тіршілік ету ортасы және таралуы

Анакамптис пирамидалисіне күн сәулесі мол, әр түрлі топырақтар қажет: құмды-сазды немесе балшықты топырақ. Ол тіпті күшті сілтілі топырақта да өсе алады. Оны шабындықтарда, далаларда, құм төбелерде, маки бұталарында, сондай-ақ теңіз деңгейінен жоғары биіктіктегі құрғақ және күнге тонып жатқан беткейлерде кездестіруге болады. Ұлыбританияда Анакамптис пирамидалисі бұзылған топыраққа өте оңай бейімделіп, жол жиектерінде, су сақтағыштарында, карьерлерде және әуежайларда өсе алады. Бұл орхидеяның туған жері – Оңтүстік-Батыс Еуразия, Батыс Еуропадан Жерорта теңізі аймағы арқылы шығысқа қарай Иранға дейін. Германияда бұл өсімдік сирек кездеседі және 1990 жылы осы өсімдікке назар аудару мақсатында «Жыл орхидеясы» деп жарияланды. Бұл орхидея әсіресе Англияның оңтүстігіндегі Уайт аралында көптеп таралған және 2008 жылы аймақтық өсімдік деп белгіленді. Уайт аралында ол әктасты немесе құмтасты топыраққа бейімделіп өседі, сондықтан оны аралдың батысы мен оңтүстігіндегі жазықтар мен жартастарда оңай табуға болады.

Экология

Гүлдерді көбелектер мен мотылдар тозаңдатады. Ұрықтандыруды қамтамасыз ету үшін олардың морфологиясы Lepidoptera тобының, әсіресе Euphydryas, Melanargia, Melitaea, Pieris және Zygaena түрлерінің сорғы мүшесіне (proboscis) жақсы бейімделген. Оның жұпталған тозаң қышқылдарын (pollinia) жәндіктің сорғы мүшесіне бекіту механизмін Чарльз Дарвин ашқан және оны "Орхидеялардың ұрықтандырылуы" кітабында сипаттаған. Anacamptis pyramidalis Rhizoctonia, Fusarium және Papulaspora түрлерімен микоризалық байланысқа түседі деп есептеледі.

Дәрілік мақсаттарда

Құрғатылған және ұнтақталған түйіндік сабақтар (орхидея және анакамптистің түрлі түрінен) салеп деп аталатын ұсақ ақ ұнтаққа айналдырылады. Бұл өте қоректі, тәтті, крахмалға ұқсас зат. Ол сусындарға, жармаларға және нан жасауға қолданылады. Түркияда мұзқаймаққа қосылады. Бұрын балалар мен жазылып келе жатқандардың диетасында дәрілік мақсатта да қолданылған.

Мәдениет

Пирамидалық орхидея 2002 жылы Plantlife жапайы флораны сақтау қорының жүргізген сауалнамасы нәтижесінде Уайт аралының округтік гүлі деп дауыс берілді.