Кіріспе

Адольф Клаус Дж. Спреклс (9 шілде 1828 – 26 желтоқсан 1908) (оның тегі Спреклс деп те қате жазылған) – Гавайи аралдарының патшалық, республикалық және аумақтық кезеңдеріндегі ірі өнеркәсіпші. Ол сонымен қатар бірнеше Калифорния кәсіпорнына, ең бастысы – оның атын алып келген Спреклс қант компаниясына қатысты.

Ерте өмір

Шпрекельс Ганновер корольдігінің Ламштедт қаласында дүниеге келген. 1846 жылы ол өз отанын тастап, АҚШ-та жаңа өмір бастады, қалтасында тек бір неміс талері болған. 1852 жылы ол балалық шақтағы сүйіктісі Анна Кристина Мангелске (1829–1910) үйленді, ол үш жыл бұрын ағасымен бірге Нью-Йорк қаласына көшіп келген еді. Олардың 13 баласы болды, олардың бесеуі ересек жасқа жетті: ұлдары Джон Дидрих (1853–1926), Адольф Бернард (1857–1924), Клаус Август (1858–1946) және Рудольф (1872–1958); және қызы Эмма Клаудина (1870–1924), ол Уотсон Феррис Хаттонға үйленді. Басқа балаларының ішінде Эдвард (1874–1876) та болды.

Калифорнияның дамуы

Отбасы алғаш рет Оңтүстік Каролина штатында қоныстанды, онда Спрекельс азық-түлік дүкені ашты. Ұзақ уақыт өтпей, олар Нью-Йорк қаласына көшіп, кейін 1856 жылы Сан-Францискоға барды, онда Спрекельс сыра қайнату зауытын ашты. Спрекельс 1860 жылдардың ортасында қант бизнесіне кірісіп, Батыс жағалаудағы Гавай аралдарының қант саудасында жетекшілікке ие болды. Оның алғашқы тазарту зауыты 1867 жылы Сан-Францискодағы Сегізінші және Браннан көшелерінде салынды, бірақ 1870 жылдардың соңына қарай Браннан көшесіндегі нысандардың қуаты толып, Спрекельс Potrero Point-те суға қол жеткізе алатын үлкен қант тазарту зауытын салуға қолайлы жер таңдады. Ол кәсібін «Калифорния қант зауыты» деп атады. Спрекельс 1872 жылдан бастап байлығының бір бөлігін Мексиканың бұрынғы жер иелігі – Rancho Aptos-ты сатып алуға жұмсады, ол Аптос, Калифорниядағы кең аумақты шаруашылық және ормандық жерлерді қамтыды. Ол үлкен демалыс орталығын салды және жақын жерде кең шаруашылық кешенін құрды. Спрекельс 1875 жылы жұмысын бастаған Санта-Круз темір жолының алғашқы инвесторларының бірі болды, бұл темір жол Санта-Круз бен Уотсонвилл арасындағы маршрутында оның жерінен өтті. Аптос ранчосында Спрекельс қант қызылшасын өсірумен тәжірибе жасауды бастады. Ол аймақтағы басқаларды да қант қызылшасын егуге ынталандырды және 1874 жылы жақын орналасқан Капитолада шағын тазарту зауытын салды, ол бес жыл бойы жұмыс істеді. 1888 жылы Спрекельс Уотсонвиллде Батыс қант қызылшасы компаниясын құрды, ол сол кезде АҚШ-тағы ең ірі қант қызылшасы зауыты болды. 1890 жылы Спрекельс өсіру операцияларының басым бөлігі Салинас аңғарына көшті, сондықтан ол Салинас маңындағы егістіктерден Уотсонвиллге қант қызылшасын тасымалдау үшін 42 шақырымдық тар темір жол – Pajaro Valley Consolidated Railroad-ты салды. 1899 жылы Спрекельс қант қызылшасының негізгі өсірілетін аймақтарына жақын жерде одан да ірі зауыт ашты. Жаңа зауытты «Спрекельс қант компаниясы» деп атады. Зауыттың маңында компаниялық қала өсті, ол бүгінде де Калифорниядағы Спрекельс ретінде сақталған. Қала мен қант зауыты жазушы Джон Стейнбектің өмірінде маңызды рөл атқарды, ал оның көптеген романдарының эпизодтары сол жерде орын алады. 1890 жылдары Спрекельс ұлттық қант тресін құруға көмектесті және Сан-Францискодағы меншігін Батыс қант зауыты деп атады, сонымен қатар Гавай аралдарының қант саудасына бақылауын күшейтті. Осы салаға бақылау жасау Спрекельс пен оның серіктестеріне тікелей қатысы жоқ Гавай аралдарының плантаторларына қиындық тудырды. 1890 жылдардың соңында олар тәуелсіздікке ұмтылды. 1905 жылы плантаторлар Калифорниядағы Крокет қаласында Калифорния және Гавай қант компаниясын (C&H) құрды, ол кооперативтік тазарту зауыты болды. Спрекельс қант өніміндегі үстемдігі бұзылды, бірақ Батыс қант зауыты 1951 жылға дейін Сан-Францискода жұмыс істей берді. Спрекельс 1895 жылдан 1901 жылы Санта-Фе темір жолына сатылғанға дейін Сан-Франциско және Сан-Хоакин аңғары темір жолының президенті болды. Бұл темір жол Ричмонд пен Бейкерсфилд арасындағы Сан-Хоакин аңғары арқылы Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолымен бәсекелесетін желі салды. Бұл темір жол аңғардағы тасымалдау ставкаларына Оңтүстік Тынық мұхитының монополиясының әсерінен зардап шеккен жүк тасымалдаушылар үшін қажетті бәсеке болды. Бүгінде бұл маршрут BNSF компаниясының Солтүстік Калифорнияға бағытталған негізгі жолы болып табылады.

Гавайиде

Спрекльс Гавайидің қант өнеркәсібіне деген қызығушылығын 1876 жылы бастады. Осыған дейін Спрекльс 1875 жылғы Өзара Келісім шартына қарсы болды, ол Гавайи Корольдығының американдық қант нарығына қол жеткізуін кеңейтті, себебі Гавайи қантына арзан тарифтер оның бизнесіне зиян келтіреді деп қорқыды. Бірақ Спрекльс ақырында Гавайиде өз плантацияларын құруға шешім қабылдады және бір жылдан кейін ол жерге сапар жасады. 1878 жылы Спрекльс Мауи аралының солтүстік жағалауында Спрекльсвилл атты компаниялық қаланы құрды. Ол үшін ол жер сатып алып, жалдады. 1892 жылға қарай Спрекльсвилл әлемдегі ең ірі қант плантациясы болды, Корея, Қытай және басқа елдерге экспорт жасады. Спрекльс Герман Шуслермен бірлесіп Гавай коммерциялық және қант компаниясын (HC&S) құрды. Спрекльс Калакауа патшасының кеңесшісі Уолтер М. Гибсонмен дос болды. Олар бірге келісім жасады: Спрекльс патшаға ақша беретін болса, Гибсон оның жер иелігі мен су құқығын арттыратын еді. Алайда 1886 жылы Спрекльс Калакауаның құрметінен айырылды. 1880 жылы ол Гавайидегі "Pacific Commercial Advertiser" газетін сатып алып, баспагер атанды. Кейін бұл газет "Honolulu Advertiser" деп аталып, 2010 жылы жабылатынға дейін АҚШ-тағы ең көп таралған газеттердің бірі болды. Спрекльстің консервативті және монархияны қолдайтын көзқарасы оны бизнес ортасында жақтырмауға алып келді, сондықтан ол газетті сатуға мәжбүр болды. Клаус Спрекльс сондай-ақ Уильям Матсонға Matson Navigation Company компаниясын алғаш құрғанда көмектесті. Матсон көмірді Спрекльс қант зауытына тасымалдаумен айналысқан кеме капитаны болған, кейін Спрекльс отбасының яхтасында жұмыс істеді. Спрекльс Матсонның көптеген жаңа кемелерін қаржыландырды, соның ішінде Матсонның алғашқы кемесі, Спрекльстің қызының құрметіне Эмма Клаудина деп аталды.

Соңғы жылдары және өлімі

1893 жылғы 9 шілдеде Спрекельс үйінің қабырғасында өлім туралы жазылған мазақтауды тапты. 19 шілдеде ол «Гонолулу көшелерінде шөп өсіп тұрғанын көру үшін қайта ораламын» деп уәде беріп, «Австралия» кемесімен Гавайиден өз еркімен кетіп қалды. Спрекельс 1905 жылы Гавайиге соңғы рет оралды. Спрекельс 1908 жылғы 26 желтоқсанда Сан-Францискода қайтыс болды және Кольмадағы Сайпресс Лаун еске алу паркінде жерленді. Оның қайтысымен, оның екінші ұлы Адольф Спрекельс қант компаниясының басқаруын өз мойнына алды.