Кіріспе

Қант мөлшері жоғары шорго өсімдігінің кез келген түрі. Тәтті сорго немесе сорго – шорго шөптерінің көптеген түрлерінің бірі, оның сабақтарында қанттың жоғары мөлшері болады. Тәтті сорго көптеген басқа дақылдарға қарағанда құрғақ және жылы жағдайда жақсы өседі және негізінен мал азығы, силос және сироп өндірісі үшін өсіріледі. АҚШ-тың кейбір аймақтарында тәтті сорго сиропын "сорго меласы" деп атайды, бірақ АҚШ-тың көп бөлігінде "меласа" термині қант құмырсы немесе қант қызылшасынан қант алу кезінде алынатын тәтті, қою шырышты білдіреді.

Өсіру

1850 жылдардан бері АҚШ-та тәтті сорго кеңінен өсіріліп, негізінен тәтті сорго сиропы түрінде тәттілендіргіш ретінде қолданылады. 1857 жылы Джеймс Ф.К. Хайд: «Біз үшін қант өндіруден артық маңызды ешқандай мәселе жоқ, себебі халық санына шаққандағы тұтыну деңгейі бойынша әлемдегі ешбір ел Америка Құрама Штаттарымен теңесе алмайды» деп жазды. Британдық Вест-Индияда қант өндірісінің азаюы және кондитерлік бұйымдар мен жеміс консервілеріне сұраныстың артуы қант бағасын өсірді. Солтүстік штаттарда өндірілетін қант өсімдігін іздеу жұмыстары жүргізілді. «Қытай қант қамышы» деп аталған бұл өсімдік аталған аймақта өнімді және жоғары өнім беретін өсімдік деп есептелді. 1860 жылдардың басында Америка Азамат соғысы штараралық және теңіз саудасын бұзды, сонымен қатар тауарларды азаматтықтан әскери қажеттерге аударды. Бұл факторлар қант қамысы және одан жасалған қант пен меласса сияқты кейбір азық-түлік пен талшықтарды сенімсіз және қымбатқа айналдырды. Атап айтқанда, Оңтүстік Одақтың теңіз күштерінің блокадасы Кариб теңізінен қант қамысы мен меласса импортын қымбат және қиын етіп жасады. Осы жағдайларда кейбір шаруашылықтар қант қамысы мен мелассаның орнына сироп үшін тәтті сорго өсірді, бұл тәтті соргоның Оңтүстік аймағындағы тағам мәдениетінде бекітілуіне көмектесті. Сонымен қатар, құлдыққа қарсы күрескен отбасылар құлдықта жасалған тәттілендіргіштерді бойкоттап, «қанға боялған» деп есептеген соргоны өсіріп, сіроп жасады, бұл оның тек Оңтүстік аймағындағы тағам еместігін көрсетті. 1900 жылдардың басында АҚШ жыл сайын тәтті сорго сиропын өндірді. Соргодан (немесе қант қамысынан) сироп жасау еңбекті көп талап етеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ауыл шаруашылығы жұмыс күшінің жетіспеуіне байланысты сорго сиропының өндірісі күрт төмендеді. Қазіргі уақытта АҚШ-та жылына 500 тоннадан кем өнім өндіріледі. Орталық Үндістанда 1970 жылдардың басында Нимбкар ауыл шаруашылығы зерттеу институты этанол және сироп өндірісі үшін оны енгізді. Тәтті сорго сиропының антиоксиданттық қасиеттері жоғары екені анықталды және ол тағам, сусын және фармацевтикалық өнеркәсіптерінде пайдалы. Қазіргі уақытта ол кең аумақта мал азығы ретінде өсіріледі. Сироп өндіруге арналған соргоның көп бөлігі Алабама, Арканзас, Джорджия, Айова, Кентукки, Миссисипи, Солтүстік Каролина, Миссури және Теннеси штаттарында өсіріледі.

Қолданылуы

Сорго сиропы мен ыстық бисквиттер – Америка Құрама Штаттарының оңтүстігіндегі дәстүрлі таңғы ас. Сорго сиропы сондай-ақ кеспеде, жүгері ұнынан жасалған қамырда, талқанда және басқа да ыстық дәнді дақылдарда қолданылады. Оны моласса сияқты тәттілендіруші ингредиент ретінде пайдалануға болады, бірақ қара молассаның көп жағдайда сорго сиропынан қоректік құндылығы жоғары. Үндістанда тәтті сорго сиропын пайдалы тағам ретінде насихаттайды. АҚШ-та 1950 жылдан бері сорго көбінесе мал азығы және силос үшін өсіріледі, соргоны мал азығы ретінде өсіру Ұлы жазықтарда (Техас, Канзас және Небраска – жетекші өндірушілер) шоғырланған, әсіресе жауын-шашынның жеткіліксіздігі мен жоғары температураның жүгері өндірісін тиімсіз ететін аймақтарда. Дәнді сорго да этанол өндірісінде ұзақ уақыттан бері қолданылып келеді, себебі ол бір бушельге жүгері сияқты шамамен бірдей этанол береді. Этанол өндірісінің жаңа буын технологиялары зерттелгенде және жақсартылғанда соргоның рөлі одан әрі кеңейе бермек. Техас A&M университеті АҚШ-та сорго жапырақтары мен сабақтарынан этанол өндіруге ең қолайлы сорттарды анықтау үшін тәжірибелер жүргізді. Үндістанда және басқа елдерде тәтті сорго сабақтарын биоотын өндіру үшін шырынды сығып, одан кейін этанолға айналдырады. Бұл дақыл құрғақ жерлерде өсіруге өте ыңғайлы, себебі ол қант қамызына қарағанда жеті есе аз суды қана тұтынады. 2015 жылы Халықаралық жартылай құрғақ тропикалық аймақтардағы егістіктерді зерттеу институтының (ICRISAT) ғалымдары дәнді соргоның орнына тәтті сорго өсіру фермерлердің табысын гектарына 40 АҚШ долларына арттыруға мүмкіндік беретінін анықтады, себебі ол азық-түлік, мал азығы және отынмен қамтамасыз ете алады. Азияда қазіргі уақытта 11 миллион гектардан астам және Африкада 23,4 миллион гектарда дәнді сорго өсіріліп жатқандықтан, тәтті соргоға көшудің экономикалық әсері зор болуы мүмкін.