Кіріспе
Gran Sasso d'Italia) – Италияның орталық бөлігінде орналасқан тау. Оның ең биік шыңы – Корно-Гранде (2912 метр) – Апеннин тауларының ең биік тауы және Альп тауларынан басқа Италиядағы екінші ең биік тау. Бұл тау Гран-Сассо мен Монти-делла-Лага ұлттық паркінің құрамында.
Gran Sasso d'Italia (ɡran ˈsasso diˈtaːlja; ) is a massif in the Apennine Mountains of Italy. Its highest peak, Corno Grande (2,912 metres), is the highest mountain in the Apennines, and the second highest mountain in Italy outside the Alps. The mountain lies within Gran Sasso e Monti della Laga National Park.
География
Гран-Сассоның үш негізгі шыңы – Апенниннің ең биік шыңы Корно Гранде, оған жақын орналасқан Корно Пикколо және басқа екі шыңнан Валь Маоне деген терең аңғармен бөлінетін Пиццо-д'Интермезоли. Корно Гранде мен Корно Пикколоның күлді түсі олардың әк тас және доломиттен құралғандығынан туындайды. Жылдың көп бөлігінде тау шыңдары қармен жабылған, бірақ қардың қалыңдығы он жыл сайын азайып барады. Корно Пикколоны "Ұйықтаған алып" деп атайды, себебі оның пішіні жатқан адамның бейнесін еске түсіреді. Бұл көрініс таудың солтүстік жағындағы, Прати-ди-Тивоға жақын орналасқан Пиетракамела қаласынан анық көрінеді. Корно Гранде мен Корно Пикколоның тік және қиын беткейлері тауға өрмелеушілерге үлкен сынақ. Корно Гранде шыңының төменгі жағында Кальдероне мұздығы орналасқан, бірақ мұздың еруі оның көлемін едәуір қысқартты. Мұздықтанушылар қазір мұздықтың 2020 жылдан кейін де сақталатынына күмән келтіруде. Гран-Сассоның орта және төменгі бөліктері көктем, жаз және күз айларында Maremmano Abruzzese қойшы итінің күзетуімен ірі қой қатары, сондай-ақ мүйізді мал мен жартылай жабайы жылқылар жайылымдық жерлерде жайылады. Жайлаулар дала шөптерімен және шалғынды дала гүлдерімен жамылған. Парк сонымен қатар Апеннин қасқыры, Марсика аюы, Еуропа жабайы мысығы және Абруццо шамызы (Rupicapra pyrenaica ornata) сияқты сирек кездесетін жануарлардың мекені болып табылады. Бұл шамыздың түрі жоғалудың қаупінде болған, бірақ WWF Italia және парктің басқарушылығының бірлескен күш-жігерінің арқасында қазірде саны артып келеді. Паркте жабайы шошқа, түлкі, Орсини жыланы сияқты шөпті жыландар, алтын бүркіт, саяхатшы соқыр, гошаук, ортолан баунтинг, тау шағалары, қырлы шыршылар, қызыл арқалы шыршылар және қалың пипит сияқты алуан түрлі құстар да кездеседі. Корно Пикколоның солтүстік басында Прати-ди-Тиво шаңғы ауылы орналасқан. Корно Гранде және Корно Пикколоның шығысында, шамамен биіктіктегі Campo Imperatore кең жазығы немесе платосы жатыр. Campo Imperatore Италиядағы ең көне, үздіксіз жұмыс істейтін коммерциялық шаңғы курорты болып табылады (канат жолы арқылы Fonte Cerreto-мен байланысқан).
Тарих
Гран-Сассодағы Кампо-Императоре қонақ үйі 1943 жылдың қыркүйегінде Гран-Сассо шабуылында нацистік коммандостар босатқанға дейін Бенито Муссолинидің түрмесі болды. Осы алаңда Рим обсерваториясының Кампо Императоре станциясы орналасқан, одан Кампо Императоре жақын жердегі объектілерді зерттеу және басқа да астрономиялық зерттеулер жүргізіледі. Кампо Императоредің оңтүстік жиегінде, ұлттық саябақтың шебінде бір кезде Медичилер билеген үш ортағасырлық төбе қаласы бар: Рокка ди Калассионың ежелгі бекініс қирауының алдында орналасқан Калассио, Санто Стефано ди Сессанио және Кастель Дель Монте. 2005 жылы бұрын "Жандарм" деп аталған шың, Рим Папасы Иоанн Павел II-нің 85 жылдығына орай "Иоанн Павел II шыңы" деп қайта аталды. Ол Гран-Сассоға көп рет барып, оны туған Польшасының тауларына ұқсатып айтқан. 2017 жылдың қаңтар айында Ригопиано қонақ үйіне қар көшкіні түсіп, 29 адам қаза болды.
Ғылым
1984 жылы А24 тас жолын алып өтетін екі жолақты магистральдық туннель, Трафоро дель Гран-Сассо, Гран-Сассо массиві арқылы қазылды. 1995 жылы екінші параллель туннельдің құрылысы аяқталды. Туннель құрылысына Ассергидегі жер асты бөлшектер физикасы зертханасы, Laboratori Nazionali del Gran Sasso немесе Gran Sasso Ұлттық зертханасы кірді. Алғашқы ірі эксперименттер 1989 жылы басталды. Зертхана үш үлкен жер асты камерасынан тұрады, кейде олар бірлесіп үшінші туннель деп аталады және тау жынысының астында орналасқан. Зертхана мен екінші туннельдің құрылысына Pro Natura International, LIPU және Club Alpino Italiano, сондай-ақ Дүниежүзілік табиғат қоры, Greenpeace және Жердің достары сияқты итальяндық және халықаралық экологиялық ұйымдар қарсылық көрсетті. Экологтар ядролық физика зертханасы екі ірі және өте белсенді сейсмикалық жарылымдардың үстінде немесе жанында орналасатынын, туннельдер құрылысының ірі су жинағышқа кедергі келтіретінін және құрылыс қалдықтарының экологиялық тұрғыдан сезімтал және маңызды аймақты ластайтынын атап өтті. Көптеген адамдар туннель мен зертхана құрылысына қарсылық білдіру итальяндық экологиялық қозғалысты серпіліске шығарып, 1991 жылы Гран-Сассо мен Монти-делла-Лага Ұлттық паркін құруға ықпал етті деп санайды. Соңғы жылдары зертхана өзі Гран-Сассоның табиғи ортасын сақтауды қолға алды. Төменгі фондық радиация деңгейіне байланысты, жер асты зертханасы бөлшектер және ядролық физикадағы эксперименттер үшін қолданылады, оның ішінде нейтриноларды, жоғары энергиялы ғарыштық сәулелерді, қара материяны, ядролық ыдырауды, сондай-ақ геология мен биологияны зерттеу үшін пайдаланылады. Зертханада жиырма түрлі елден 700-ден астам ғалым жұмыс істейді. LNGS 2011 жылдың қыркүйегінде жарияланған, ал 2012 жылдың шілдесінде қайтарылып алынған, жарықтан жылдам қозғалған нейтрино аномалиясына қатысқан нейтринолардың бағыты болды. 2014 жылдың жазында бұл нысан Күннің негізгі энергия көзі туралы бұрынғы теорияларды растауда маңызды рөл атқарды, ол кезде Күннің ядросында протондардың бірігуінен пайда болған нейтринолар анықталып, өлшенді.
Туризм
Гран-Сассо Гран-Сассо мен Монти-делла-Лага ұлттық паркінің құрамына кіреді. Бұл табиғи қорықтан Италияның 80 мемлекеттік тас жолының (SS80) бөлігі өтеді, ол Гран-Сассо мен Монти-делла-Лага ұлттық паркінің ("Strada maestra del Parco") Бас жолы деп аталады. Қыста шаңғышылар, ал басқа маусымдарда тау шаңғышылары мен саяхатшылар жиі келеді. Гран-Сассо Римге жақын орналасқандықтан және 1943 жылы болған Гран-Сассо шабуылына қарамастан, туристерден тым көп бұзылмаған. Бұл әсіресе жаз айларында байқалады, себебі итальяндықтардың көпшілігі жағажайда демалуды қалайды, ал шетелдік қонақтар көбінесе Солтүстік Италияның таулы аймақтарына барады. Папа Иоанн Павел II Гран-Сассода жасырын түрде шаңғы тебуді ұнататын, ол жиі демалып, Сан-Пьетро-делла-Иенка шіркеуінде дұға ететін. Ол қайтыс болғаннан кейін кардинал Станислав Дзивиц, жергілікті Абруццо қауымына марқұм понтификтің қанын, оның осы таулы аймаққа деген махаббатының белгісі ретінде сыйлады. Италияның Изола-дель-Гран-Сассодағы Ғазапты Анамыздың Габриэль ғибадатханасына жылына орташа екі миллион адам келіп, ол әлемдегі ең көп зиярат ететін 15 ғибадатхананың бірі болып табылады. Гран-Сассода түсірілген әйгілі халықаралық фильмдердің қатарында Жан Жак Аннаудтың "Розаның аты", Арнольд Шварценеггердің "Қызыл Соня", "Ледихок", "Король Давид", "Кеома" және "Барбариялықтар" бар.