Матергорн тауы: Альпі тауларының символы

Кіріспе

Швейцария мен Италия Альптеріндегі тау Маттерхорн () – Альп тауларындағы тау. Бұл Пенин Альптерінің Монте-Роза аймағындағы үлкен, дерлік симметриялық пирамидалық шың, оның шыңы теңіз деңгейінен жоғары, бұл Альптердегі және Еуропадағы ең биік шыңдардың бірі. Айналасындағы мұздықтардан жоғары көтерілген төрт тік бет төрт тарапқа қарап тұр және Hörnli, Furggen, Leone/Lion және Zmutt жоталарымен бөлінген. Таудан солтүстік-шығыста Вале кантонындағы Швейцарияның Зермат қаласы және оңтүстікте Аоста аңғарындағы Италияның Брейль-Цервиния қаласы көрінеді. Маттерхорнның шығысында Теодул асуы орналасқан, бұл таудың солтүстік және оңтүстік жағындағы екі аңғардың арасындағы негізгі өткел, ол Рим дәуірінен бері сауда жолы болып табылады. Маттерхорнды 18 ғасырдың соңында Хорас Бенедикт де Соссюр зерттеді, содан кейін 19 ғасырда Джон Раскин сияқты басқа да танымал табиғат зерттеушілері мен суретшілер одан әрі зерттеді. Көптеген басқа үлкен Альп шыңдарына көтерілгеннен кейін де, ол бағындырылмаған күйде қалды және шыңына жету үшін халықаралық бәсекеге айналды. Маттерхорнға алғаш рет 1865 жылы Зерматтан Эдвард Уимпер басқарған топ көтерілді, бірақ түсетін кезінде кенеттен құлау салдарынан жеті альпинистің төртеуі қаза тапты. Кейіннен бірнеше фильмде бейнеленген бұл апат альпинизмнің алтын ғасырының аяқталуын білдірді. Солтүстік бетіне 1931 жылға дейін көтерілген жоқ және ол Альп тауларының ең үлкен үш солтүстік беткейінің бірі, "Трилогия" деп аталады. Маттерхорнның төрт бетінің ең биік батыс беті 1962 жылы ғана толық бағындырылды. Шамамен 500-ден астам альпинист Маттерхорнда қаза тапқан, бұл оны әлемдегі ең қауіпті шыңдардың біріне айналдырды. Маттерхорн негізінен гнейстерден (Альпілік орогенезінен бұрын Африка тақтасының фрагменттері) Дент-Бланш шөгіндісінен, Пенин шөгінділерінің офиолиттері мен шөгінді жыныстарынан тұрады. Таудың қазіргі пішіні – шыңнан бөлініп жатқан бірнеше мұздықтардың, мысалы, солтүстік бетінің түбіндегі Маттерхорн мұздығының салдарынан болған цирк эрозиясының нәтижесі. Кейде "Таулардың тауы" (Berg der Berge) деп аталатын ол Альптің айқын символына айналды. 19 ғасырдың соңынан бастап, аймаққа теміржол салынысымен, тауға келушілер мен альпинистердің саны артып келеді. Жыл сайын көптеген альпинистер ең танымал бағыт – солтүстік-шығыс Hörnli жотасы арқылы Хёрнли үйінен Маттерхорнға көтерілуге тырысады. Көптеген туристер де таудың айналасында 10 күндік саяхатқа шығады. Маттерхорн 1983 жылдан бері Швейцарияның табиғи ескерткіштерінің федералдық тізіміне енгізілген.

Mountain in the Swiss and Italian Alps

The Matterhorn (, ; ; ; ) is a mountain of the Alps, straddling the main watershed and border between Italy and Switzerland. It is a large, near symmetric pyramidal peak in the extended Monte Rosa area of the Pennine Alps, whose summit is above sea level, making it one of the highest summits in the Alps and Europe. The four steep faces, rising above the surrounding glaciers, face the four compass points and are split by the Hörnli, Furggen, Leone/Lion, and Zmutt ridges. The mountain overlooks the Swiss town of Zermatt, in the canton of Valais, to the northeast; and the Italian town of Breuil Cervinia in the Aosta Valley to the south. Just east of the Matterhorn is Theodul Pass, the main passage between the two valleys on its north and south sides, which has been a trade route since the Roman Era. The Matterhorn was studied by Horace Bénédict de Saussure in the late eighteenth century, and was followed by other renowned naturalists and artists, such as John Ruskin, in the 19th century. It remained unclimbed after most of the other great Alpine peaks had been attained and became the subject of an international competition for the summit. The first ascent of the Matterhorn was in 1865 from Zermatt by a party led by Edward Whymper, but during the descent, a sudden fall claimed the lives of four of the seven climbers. This disaster, later portrayed in several films, marked the end of the golden age of alpinism. The north face was not climbed until 1931 and is among the three biggest north faces of the Alps, known as "The Trilogy". The west face, the highest of the Matterhorn's four faces, was completely climbed only in 1962. It is estimated that over 500 alpinists have died on the Matterhorn, making it one of the deadliest peaks in the world. The Matterhorn is mainly composed of gneisses (originally fragments of the African Plate before the Alpine orogeny) from the Dent Blanche nappe, lying over ophiolites and sedimentary rocks of the Penninic nappes. The mountain's current shape is the result of cirque erosion due to multiple glaciers diverging from the peak, such as the Matterhorn Glacier at the base of the north face. Sometimes referred to as the Mountain of Mountains (Berg der Berge), it has become an indelible emblem of the Alps in general. Since the end of the 19th century, when railways were built in the area, the mountain has attracted increasing numbers of visitors and climbers. Each year, numerous mountaineers try to climb the Matterhorn from the Hörnli Hut via the northeast Hörnli ridge, the most popular route to the summit. Many trekkers also undertake the 10 day long circuit around the mountain. The Matterhorn has been part of the Swiss Federal Inventory of Natural Monuments since 1983.

Аттар

Маттерхорн атауы неміс тіліндегі Matte ("шалғын") және Horn ("мүйіз") сөздерінен шыққан. Кейбір адамдар бұл атаудың "елік" (французша: cerf және итальянша: cervo) сөзімен байланысты деп ойлаған. Жосиас Симлер 1574 жылғы De Alpibus Commentarius еңбегінде Т. Г. Фаринетти Монс Сильвий атауын қайта қолданды деп болжады: "Сильвий, Саласси және Седуни жерінде легиондарымен болған, және бәлкім, осы екі жер арасындағы Теодул өткелін кесіп өткен римдік басшы болған. Бұл Сильвий, Цезарь Альпілік өткелдерді ашуды тапсырған Сервий Галба болған болуы мүмкін, сол кезден бастап саудагерлер оларды үлкен қауіп пен қиындықпен кесіп өтуге тырысқан. Сервий Галба Цезарьдің бұйрығын орындау үшін легиондарымен Алоброгтан (Савой) Валедегі Октодурумға (Мартиньи) келді және онда лагерь құрды. Ол ашуға бұйрық алған өткелдер Сент-Бернард, Симплон, Теодул және Моро болған болуы мүмкін; сондықтан Сервий аты, одан Сильвий, кейін Сервин немесе Цервин атақты пирамидаға оның құрметіне берілген болуы ықтимал". Сервин немесе Цервин атауының ескі атаудан қашан ауысқандығы белгісіз. Вальдотандар Маттерхорнды Gran Bècca ("үлкен тау") деп, ал жергілікті Валлис неміс тілінде сөйлейтін халық Horu деп атайды. Оның ерекше пішініне байланысты, әлемдегі көптеген басқа ұқсас таулар өз елдерінің немесе тау тізбектерінің "Маттерхорны" деп аталды немесе осылай аталды.

Биіктігі

Маттерхорн тауының екі ерекше шыңы бар, олар Италия мен Швейцария шекарасын құрайтын тік жартасты қырдың екі шетінде орналасқан. 1792 жылдың тамызында Женевалық геолог және зерттеуші Хорас Бенедикт де Соссюр секстант пен Теодул мұздығында 15 метрлік тізбек көмегімен Маттерхорнның биіктігін алғаш рет өлшеді. Ол оның биіктігін есептеді. 1868 жылы итальяндық инженер Феличе Джордано сынап барометрі арқылы биіктігін өлшеді. Кейін итальяндық геодезистер қолданған Дюфур картасы Швейцария шыңының биіктігін көрсетті. Маттерхорнның топографиялық биіктігі – оны жоғары шыңмен байланыстыратын қырқа (осы жағдайда Вейсхорн, Маттертал аңғарының батысындағы тау жотасының ең биік нүктесі) Pointe de Zinal мен Mont Durand арасындағы Col Durand биіктігіне дейін төмендейді. Топографиялық оқшаулану – , ең жақын биік нүктесі Батыс Лискамм тауы. Топографиялық ең төменгі биіктігі 8 метр. Кавказ тауларынан тыс Алп таулары мен Еуропадағы ең биік шыңдардың алтыншысы болып табылады. Вале мен Швейцарияның бесінші ең биік шыңы, Аоста аңғары мен Италияның үшінші ең биік шыңы. Жергілікті жерде Зермат муниципалитеті бойынша үшінші, ал Валтурненше муниципалитеті бойынша ең биік шың болып табылады. Халықаралық альпинизм және тау шаруашылығы федерациясының ресми тізіміндегі Альпілік төрт мыңдықтар тізімінде (жақын маңдағы Монте-Роза сияқты биік таулардың қосалқы шыңдары да бар) Маттерхорн Альп тауларындағы он екінші ең биік шың болып табылады. + Биіктік өлшеулері 1792 жыл (Соссюрдің Альптегі саяхаттары) 1862 жыл (Дюфур картасы) 1868 жыл (Джордано) 1880 жыл (Сигфрид картасы) 1934 жыл (С. М.) 1946 жыл (Ұлттық карта) 1999 жыл (TOWER) 2010 жыл (Ж. М.) 4 501,7 м (2309,75 Тоиз) 4 482 м 4 505 м 4 482 м 4 481 м 4 477,5 м 4 477,54 м 4 478 м

Құрылу

Маттерхорнның (және бүкіл Альпілік таулар тізбегінің) пайда болуы 200 миллион жыл бұрын Пангея материгінің Лавразияға (Еуропаны қамтитын) және Гондванаға (Африканы қамтитын) бөлінуімен басталды. Матерхорн құрайтын тау жыныстары Гондванада болды, ал оларды жаңадан пайда болған Тетис мұхиты бөліп тұрды, ал жақын орналасқан Монте-Роза тауларының жыныстары Лавразияда қалды. 100 миллион жыл бұрын Тетис мұхитының кеңеюі тоқтады, Апулия тақтасы Гондванадан бөлініп, Еуропа материгіне қарай жылжыды. Бұл батыс Тетистің Апулия тақтасының астына суға батып (алғаш Пьемонт-Лигурия мұхиты, содан кейін Вале мұхиты) жабылуына әкелді. Океандық қыртыстың суға батуы Маттерхорнның негізінде бүгінге дейін көрінетін іздерді қалдырды (аккрециялық призма). Орогенездің өзі мұхиттық суға бату аяқталғаннан кейін, Еуропалық континенттік қыртыс Апулия материгімен соқтығысқанда басталды, нәтижесінде жамылғылар пайда болды. Маттерхорн өзінің ерекше пирамидалық пішінін жақында ғана, соңғы миллион жылдағы табиғи эрозияның нәтижесінде алды. Альпілік орогенездің басында Маттерхорн тек дөңгелек тау, тіпті төбе сияқты болған. Оның биіктігі қар шебінен жоғары болғандықтан, оның беткейлері қардың жиналуы мен ығысуынан пайда болған мұзбен жабылған. Жаздың жылы мезгілінде мұздың бір бөлігі еріп, тау жыныстарына сіңіп кіреді. Қайтадан қатып қалғанда, оның кеңеюінен (қату-еру процесінен) тау жыныстарының бөліктері сынып, цирк пайда болады. Төрт цирк таудың қалыптасуына себепкер болды.

Тастар

Таудың негізінің көп бөлігі Пьемонт-Лигурия мұхиттық қабығының (офиолиттер) және оның шөгінді тау жыныстарының қалдығы – Цате шөгіндісінде орналасқан. 3400 метрге дейін тау офиолиттер мен шөгінді тау жыныстарының тізбектес қабаттарынан тұрады. 3400 метрден бастап шыңына дейін тау жыныстары Dent Blanche шөгіндісінен (Австроальпілік шөгінділер) құралған. Олар Аролла қатарына (4200 м төмен) және Вальпеллин аймағына (шыңы) бөлінеді. Аймақтағы басқа таулар (Вейшхорн, Зиналроторн, Дент-Бланш, Монт-Коллон) да Dent Blanche шөгіндісіне жатады.

Туризм және жаяу жүру

Алпыс таулары XVIII ғасырдан бері көбірек адамдарды қызықтыра бастады және буын-буын саяхатшылар мен альпинистерге әсер етті. Матерхорн 1865 жылға дейін салыстырмалы түрде беймәлім болды, бірақ Эдвард Уимпер басқарған экспедицияның сәтті өрмелеуінен кейін болған қайғылы оқиға Зерматты қоршаған тауларда қызу қызығушылықты тудырды. Зерматты Висп қаласымен байланыстыратын темір жол құрылысы 1888 жылы басталды. 1891 жылдың 18 шілдесінде алғашқы пойыз Зерматқа жетті және 1930 жылы толық желі электрлендірілді. 1930 жылдан бері ауыл тікелей Глейшер Экспрес панорамалық пойзымен Санкт-Морицке қосылған. Дегенмен, Италиядағы Брейль-Сервиния ауылымен байланыс жоқ. Саяхатшылар екі курортты бөліп тұрған 3300 метрлік Теодул асуын кесіп өту үшін тау гидтерін жалдауы керек. Зермат қаласына ішкі жану қозғалтқышы бар көліктерге тыйым салынған және оған тек пойызбен ғана жетуге болады. (Жергілікті полиция қызметі Volkswagen көлігін және қоқыс жинау машинасынан басқа, тек электрлік көліктерді пайдаланады). Кейбір шыңдарға қол жеткізуді жеңілдету үшін темір жол және кабельдік жолдар салынған. Горнергратт темір жолы 1898 жылы ашылды және рекордтық 3100 метрлік биіктікке жетеді. Кабельдік жолдармен қызмет көрсетілетін аймақтар – Унтерротхорн және Кляйн Маттерхорн (Кіші Маттерхорн) (3883 м, Еуропадағы ең биік көлік жүйесі). Hörnli Hut (3260 м), Hörnli жотасы арқылы қалыпты маршруттың басталуы, Schwarzsee (2600 м) жерінен оңай қол жетімді және саяхатшылардың сүйікті орны. Зермат және Брейль-Сервиния курорттары жыл бойы жеке шаңғы курорттары ретінде жұмыс істейді және Теодул асуы арқылы шаңғы жолдарымен байланысты. 2023 жылы Testa Grigia (немесе Tête grise) мен Кляйн Маттерхорн арасындағы кабельдік жол ашылды. Бұл швейцариялық және итальяндық Матерхорн жақтарын тікелей байланыстырды. Матерхорн мұражайы (Зерматт) аймақтың альпинизмнен туризмге дейінгі жалпы тарихын баяндайды. Мұражайда, қайта құрылған тау ауылының түрінде, келушілер Матерхорнға алғашқы және қайғылы өрмелеуді қайта басынан кешіруге және оқиғаның басты кейіпкерлеріне тиесілі заттарды көруге мүмкіндік алады. Матерхорн айналымын 10 күн ішінде жасауға болады. Альп тауларының ең әдемі маршруттарының бірі саналатын бұл маршрут швейцариялық және итальяндық аңғарларды ғасырлар бойы байланыстырып келген ежелгі жолдармен өтеді. Маршрутқа альпілік шалғындықтар, балкондар, шыршалы орман және мұздықтар кіреді. Ол үш мәдениетті қамтитын алты аңғарды біріктіреді: неміс тілінде сөйлейтін Жоғарғы Валей, француз тілінде сөйлейтін Орталық Валей және француз/итальян тілінде сөйлейтін екі тілді Аоста аңғары. Шыңды айналып өту үшін жақсы жағдай қажет. Зерматтан Аугстборд және Мейден асулары арқылы Зиналға жеткеннен кейін, саяхатшы Ароллаға жету үшін Col de Sorebois және Col de Torrent асуларын кесіп өтеді. Содан кейін Аролла мұздығы мен Коллонды Прарайерге баратын жолмен, одан кейін Кол де Валькурнераны Брейль-Сервинияға дейін кесіп өту керек. Соңғы және ең биік бөлімде Зерматқа оралғанға дейін Теодул асуын кесіп өту қажет. Барлығында 2800 мен 3300 метр аралығындағы жеті асу салыстырмалы түрде қиын жерлерден өтуі керек. 2015 жылдың мәліметтері бойынша, жыл сайын Зерматқа шамамен екі миллион турист келеді. 2005 жылдан 2015 жылға дейінгі он жыл ішінде Матерхорнда жылына орта есеппен он екі адам қайтыс болды. Матерхорн техникалық қиындығымен емес, ерте альпинистерде қорқыныш тудырғандықтан, Альп тауларының соңғы өрмеленген тауларының бірі болды. Алғашқы күшті әрекеттердің барлығы итальяндық жағынан жасалды, бірақ сырттай көрінетіндей, оңтүстік бағыттары техникалық тұрғыдан қиын. Басты тұлғалар – Валтурненше аймағынан шыққан Жан Антуан Каррель және оның ағасы Жан Жак Каррель, олар 1857 және 1858 жылдары алғашқы әрекеттерді жасады, соңғысында жетті. 1860 жылдың шілдесінде Ливерпульден келген үш бауыр Альфред, Чарльз және Сэндбах Паркер тауға өрмелеуге тырысты, бірақ шамамен сол жылдың тамызында Жан Жак Каррель Воган Хокинс пен Джон Тиндаллмен бірге шамамен қайта оралғанға дейін жол көрсету үшін қайтып келді. Матерхорн мұздығында, және Дугластан басқа (оның денесі ешқашан табылған жоқ) Зермат шіркеуінің бақшасында жерленген. Үш күннен кейін, 1865 жылдың 17 шілдесінде Жан Антуан Каррель мен Жан Батист Бих итальяндық жағынан шыңға шықты. Екі жыл бұрынғыдай, Уимпер Каррелді өзінің гиді болуын сұрады, бірақ Каррель бас тартты; Уимпер Брейльден басқа жергілікті гидтерді жалдауға да үлкермеді. Уимпер Джордано мен Каррельдің жоспарын білгенде, Брейльден шығып, Теодул асуын кесіп, Зерматқа жергілікті гидтерді жалдауға барды. Ол шотланд альпинисті Лорд Фрэнсис Дугласпен кездесті, ол да Матерхорнға өрмелегісі келді. Олар Зерматқа Монте Роза қонақүйіне кешірек келді, онда олар тағы екі британдық альпинист – пастор Чарльз Хадсон және оның жас және тәжірибесіз серігі Дуглас Роберт Хадоумен – француз гиді Мишель Крозды алғашқы өрмелеуге тырысу үшін жалдаған еді. Бұл екі топ бірігіп, Hörnli жотасынан өрмелеуге бел буды. Олар тағы екі жергілікті гидті, әке мен ұлды, екеуі де Питер Таугвальдер аталды, жалдады.

Since the eighteenth century, the Alps have attracted more and more people and fascinated generations of explorers and climbers. The Matterhorn remained relatively little known until 1865, but the successful ascent followed by the tragic accident of the expedition led by Edward Whymper caused a rush on the mountains surrounding Zermatt. The construction of the railway linking the village of Zermatt from the town of Visp started in 1888. The first train reached Zermatt on 18 July 1891 and the entire line was electrified in 1930. Since 1930 the village is directly connected to St. Moritz by the Glacier Express panoramic train. However, there is no connection with the village of Breuil Cervinia on the Italian side. Travellers have to hire mountain guides to cross the 3,300 metre high glaciated Theodul Pass, separating the two resorts. The town of Zermatt remains almost completely free of internal combustion vehicles and can be reached by train only. (Apart from the local police service which uses a Volkswagen car, and the refuse collection lorry, only electric vehicles are used locally). Rail and cable car facilities have been built to make some of the summits in the area more accessible. The Gornergrat railway, reaching a record altitude of 3,100 metres, was inaugurated in 1898. Areas served by cable car are the Unterrothorn and the Klein Matterhorn (Little Matterhorn) (3,883 m, highest transportation system in Europe). The Hörnli Hut (3,260 m), which is the start of the normal route via the Hörnli ridge, is easily accessible from Schwarzsee (2,600 m) and is also frequented by hikers. The Zermatt and Breuil Cervinia resorts function as separate ski resort all year round and are connected by skilifts over the Theodul Pass. In 2023, a cable car link between Testa Grigia (or Tête grise) and the Klein Matterhorn opened. It finally provided a direct link between the Swiss and Italian side of the Matterhorn. The Matterhorn Museum (Zermatt) relates the general history of the region from alpinism to tourism. In the museum, which is in the form of a reconstituted mountain village, the visitors can relive the first and tragic ascent of the Matterhorn and see the objects that belonged to the protagonists. The Tour of the Matterhorn can be effected by trekkers in about 10 days. Considered by some as one of the most beautiful treks in the Alps, it follows many ancient trails that have linked the Swiss and Italian valleys for centuries. The circuit includes alpine meadows, balcony trails, larch forests and glacial crossings. It connects six valleys embracing three different cultures: the German speaking high Valais, the French speaking central Valais and the bilingual French/Italian speaking Aosta Valley. Good conditions are necessary to circumnavigate the peak. After reaching Zinal from Zermatt by the Augstbord and Meiden passes, the trekker crosses the Col de Sorebois and the Col de Torrent before arriving at Arolla. Then the Arolla Glacier and the Col Collon must be crossed on the way to Prarayer, followed by the Col de Valcournera to Breuil Cervinia. In the last and highest section, the Theodul Pass must be crossed before returning to Zermatt. In total, seven passes between 2,800 and 3,300 metres must be crossed on relatively difficult terrain. As of 2015, almost two million visitors arrive at Zermatt annually. An average of around twelve people per year have died on Matterhorn in the ten years from 2005 to 2015.]] The Matterhorn was one of the last of the main Alpine mountains to be ascended, not because of its technical difficulty, but because of the fear it inspired in early mountaineers. The first serious attempts were all from the Italian side, although, despite appearances, the southern routes are technically more difficult. The main figures were Jean Antoine Carrel and his uncle Jean Jacques Carrel, from the Valtournenche area, who made the first attempts in 1857 and 1858, reaching on the latter occasion. In July 1860, three brothers from Liverpool attempted the mountain, Alfred, Charles and Sandbach Parker, but they turned back at about In August of the same year, Jean Jacques Carrel returned to guide, with , Vaughan Hawkins and John Tyndall to about before turning back. on the Matterhorn Glacier, and all but Douglas (whose body was never found) are buried in the Zermatt churchyard. Just three days later, on 17 July 1865, Jean Antoine Carrel and Jean Baptiste Bich reached the summit from the Italian side. Just as he did two years before, Whymper asked Carrel to be his guide, but Carrel declined; Whymper was also unsuccessful in hiring other local guides from Breuil. When Whymper discovered Giordano and Carrel's plan, he left Breuil and crossed the Theodul Pass to Zermatt to hire local guides. He encountered Lord Francis Douglas, a Scottish mountaineer, who also wanted to climb the Matterhorn. They arrived later in Zermatt in the Monte Rosa Hotel, where they met two other British climbers — the Reverend Charles Hudson and his young and inexperienced companion, Douglas Robert Hadow — who had hired the French guide Michel Croz to try to make the first ascent. These two groups decided to join forces and try the ascent of the Hörnli ridge. They hired another two local guides, a father and son, both named Peter Taugwalder.

Екінші көтеріліс

16 шілдеде, алғашқы көтерілістен және апаттан екі күн өткен соң, Жан Антуан Каррел Уимпердің жеңісін италияндық тарапының жеңіліс еместігін дәлелдеу арқылы толықтыруға бел буды. Оған 1857 жылы тауға алғашқы шабуылда бірге болған дін қызметкері Аме Горре қосылды. Жан Батист Бих және Жан Августин Мейне партияны толықтырды. Джордано да олармен бірге шығуға ниеттенген, бірақ Каррел оны қатаң түрде қабылдаудан бас тартты; ол саяхатшыны бағыттауға күші жетпейтінін, сондай-ақ нәтижеге немесе ешкімнің өміріне жауап бере алмайтынын айтты. Сенбі күнгі Брюль шіркеуіндегі қасиетті қызметтен кейін экспедиция басталды. Аме Горре осы көтерілуді құштарлықпен сипаттады: «Соңғы ақырында біз Col du Lion арқылы өтіп, Маттерхорн пирамидасына бас қойдық!» Келесі күні, 17-сінде, олар көтерілуді жалғастырып, Тиндалдың ту тірегіне жетті. «Біз беймәлім аймаққа ендік», - деп жазды Горре, - «өйткені ешкім бұрын осы нүктеден әрі өткен емес». Пікірлер екіге бөлінді; Горре жотамен көтеріліп, соңғы мұнараны тік бағытта бұруды ұсынды. Каррел шыңның батыс жағына қарай жүруге және содан кейін Змут жағынан көтерілуге бейім болды. Әрине, Каррелдің тілегі орындалды, өйткені ол жетекші еді және жақындағы жеңіліске қарамастан, басқару дағдысын жоғалтпаған еді. Олар enjambée-ді өткізіп, батыс беткейін кесіп өтіп, Змут жотасына жетті. Партияның біреуінің қате қадамы және жоғарыдан мұздың түсуі оларды тікелей бағытқа оралуға ескертті, ал Арыстан жотасына қайта оралу өте қиын болды. Бір тас Горренің қолына жарақат келтірді, ал бірнеше аптадан кейін оның қарсыласы Мета Бреворт одан кейін келді. Хёрнли жотасының алғашқы қысқы көтерілісін 17 наурыз 1882 жылы Витторио Селла, Ж. А. Каррел, Дж. Б. Каррел және Л. Каррел жасады.

20 тамыз 1992 жылы итальяндық альпинист Ханс Каммерландер және швейцариялық альпинисттік нұсқаушы Диего Веллиг 23 сағат 26 минуттың ішінде Маттерхорнға төрт рет көтерілді. Олар келесі маршрутты ұстанды: Змут жотасы – шыңы – Хёрнли жотасы (түсу) – Фурген жотасы – шыңы – Арыстан жотасы (түсу) – Арыстан жотасы – шыңы – Хёрнли жотасы (түсу) – Хёрнли жотасы – шыңы – Хёрнли үйі (түсу). Алайда, итальяндық маршрут (Арыстан жотасы) 2802 м биіктіктегі Дука-делли-Абруцци паналағынан емес, 3830 м биіктіктегі Каррел паналағынан, жоғары да, төмен де көтерілді. 1995 жылы Бруно Бруно Брюль-Кервиния ауылынан 2 сағат 10 минутта Маттерхорнға көтерілді, ал Брюль-Кервиниядан Маттерхорнға және кері 3:14:44 уақытта.

21 тамыз 2013 жылы испандық тау жүгірушісі Килиан Йорнет Бруноның рекордын жаңартты, өйткені Брюль-Кервиниядан шыңға көтерілуіне 1 сағат 56 минут кетті, ал бастапқы нүктесіне оралу үшін 2 сағат 52 минут уақыт жұмсады.

Мұра: тау мәдениетінің басталуы

Матерхорнға алғаш көтерілу тау мәдениетін өзгертіп жіберді. Уимпердің 1871 жылы жарық көрген «Альп тауларындағы қиын жолдар» кітабы, оның алғашқы көтерілісі туралы, бүкіл әлемде бестселлер болды. Туристтер Альп тауларын көру үшін жазда Швейцарияға келе бастады және көбінесе жергілікті тұрғындарды нұсқаушы ретінде жалдады. 20 ғасырдың басында тау шаңғысының пайда болуымен туристер Швейцарияға қыста да сапар шегуге кірісті. Альпинизм, бір жағынан, Швейцарияның таулы аймақтарын кедей ауылдардан туристік орталықтарға айналдыруға көмектесті. Тау шарықтау, шаңғы спорты және туризмнің осы үйлесімі АҚШ-тың батысында қолданылып, Сан-Вэлли, Вейл, Джексон-Хоул және әлемнің басқа да таулы қалаларын құруға себеп болды.

Тарих

Алғашқы альпілік топографтар мен тарихшылардың бірі Эгидий Цхуди Matterhorn айналасындағы аймақты алғаш рет өзінің 1538 жылы Базельде жарық көрген "De Prisca ac Vera Alpina Raethi" еңбегінде атады. Ол Матерхорнға студент кезінде, Альпілік саяхаттарында Теодул асуының шыңына жеткенде, бірақ таудың өзіне ерекше көңіл бөлмеген секілді. Матерхорн екі ғасырдан астам уақыт бойы зерттелмеген болып қалды, Женевадан келген геолог Хорас Бенедикт де Соссюр тауға барғанға дейін, бұл оны қатты таңқалдырды. Де Соссюр таудың басына шығуға тырыспады, оның биіктігін барометрмен өлшеуге де үміті болмады. "Оның тік беткейлері, тіпті қарды да ұстамайды, сондықтан оған жол табу мүмкін емес", - деп жазды ол. Дегенмен, оның ғылыми қызығушылығын "өте биікке көтерілген үшбұрышты обелиск тәрізді мақтанышпен биікке көтерілген шың, көрінетіндей, соққымен қашалғандай" болды. Оның санасы шыңға қазіргі тік пішін берген себептерді түсінді: Маттерхорн кемелді кристаллға ұқсамайды; ғасырлар ежелгі және әлдеқайда үлкен таудың көп бөлігін жою үшін жұмыс істеді. Бірінші сапарында де Соссюр Айастан Col des Cimes Blanches-ке келді, одан Маттерхорн алғаш рет көрінеді; Брейльге түсіп, Теодул асуына көтерілді. Екінші сапарында, 1792 жылы, ол Валтурнаншаға келді, оны зерттеп, сипаттады; ол Теодул асуына көтерілді, онда үш күн өткізді, Матерхорнның құрылымын талдады, оның биіктігін бірінші болып өлшеді және тастар, өсімдіктер мен жәндіктер жинады. Ол тасқа жабысып қалған сирек лишайлардан бастап, қардың үстінде ұшып жүрген, бірақ өте күшті, құпия өмір сүретін мұздық шыбырлауына дейін мұқият байқады. Ол түнде жотаның басында орналасқан ескі бекіністің қираған жеріне жақын орналасқан шатырдың астына тығылды. Осы күндері ол Клейн Маттерхорнға (3883 метр) көтерілді, оны Cime Brune du Breithorn деп атады. Родольф Топфер, бірінші болып жастарды білім беру және ойын-сауық мақсатында Альп тауларына алып барған, 1832 жылы сапарларын бастады, бірақ ол 1840 жылы ғана Маттерхорнды атады. Екі жылдан кейін Топфер өзінің шәкірттерімен Зерматқа келді. Ол бұл саяхатын "Мон Бланк тауының айналасына сапар, Зерматқа дейін" атты тарауда сипаттады, онда ол Маттерхорнға мадақтау айтып, оның пішінін "аспанның ең терең жерлерінен көлеңкесіз жарықты жұмсақ шағылыстыратын жүз қырлы, әртүрлі түстерді жарқыратып, әртүрлі түстерді шағылыстыратын" үлкен кристаллмен салыстырды. Топфердің кітабын оның ұстазы және досы Александр Калам сол кезеңнің романтикалық стилінде Matterhorn суреттерімен суреттеді. Бұл – жасанды тау, суретшінің таңғалған санасына әсер ететін сурет, таудың нақты пішінінен гөрі артық. 2015 жылы алғашқы шығудың 150 жылдығы тойланды. Жыл бойы мерекелік шаралар өтті. Сол жылы шілде айында толығымен жаңартылған Hörnli Hut ашылды. 2020 жылы COVID-19 пандемиясы кезінде жарық суретшісі Джерри Хофстеттер таудың шыңына ел туларын және төзімділік туралы хабарларды проекциялауды бастады, бұл пандемиядан зардап шеккен және күресіп жатқандарға қолдау көрсету және үміт тарату үшін жасалған түнгі серияның бөлігі болды.

Aegidius Tschudi, one of the earliest Alpine topographers and historians, was the first to mention the region around the Matterhorn in his work, De Prisca ac Vera Alpina Raethi, published in Basel in 1538. He approached the Matterhorn as a student when in his Alpine travels he reached the summit of the Theodul Pass but he does not seem to have paid any particular attention to the mountain itself. The Matterhorn remained unstudied for more than two centuries, until a geologist from Geneva, Horace Benedict de Saussure, travelled to the mountain, which filled him with admiration. However, de Saussure was not moved to climb the mountain, and had no hope of measuring its altitude by taking a barometer to its summit. "Its precipitous sides," he wrote, "which give no hold to the very snows, are such as to afford no means of access." Yet his scientific interest was kindled by "the proud peak which rises to so vast an altitude, like a triangular obelisk, that seems to be carved by a chisel." His mind intuitively grasped the causes which gave the peak its present precipitous form: the Matterhorn was not like a perfected crystal; the centuries had laboured to destroy a great part of an ancient and much larger mountain. On his first journey de Saussure had come from Ayas to the Col des Cimes Blanches, from where the Matterhorn first comes into view; descending to Breuil, he ascended to the Theodul Pass. On his second journey, in 1792, he came to the Valtournanche, studying and describing it; he ascended to the Theodul Pass, where he spent three days, analysing the structure of the Matterhorn, whose height he was the first to measure, and collecting stones, plants and insects. He made careful observations, from the sparse lichen that clung to the rocks to the tiny but vigorous glacier fly that fluttered over the snows and whose existence at such heights was mysterious. At night he took refuge under the tent erected near the ruins of an old fort at the top of the pass. During these days he climbed the Klein Matterhorn (3,883 metres), which he named the Cime Brune du Breithorn. Rodolphe Töpffer, who first accompanied and guided youth to the Alps for purposes of education and amusement, began his journeys in 1832, but it is only in 1840 that he mentions the Matterhorn. Two years later Töpffer and his pupils came to Zermatt. He has described this journey of his in a chapter entitled Voyage autour du Mont Blanc jusqu'à Zermatt, here he sings a hymn of praise to the Matterhorn, comparing its form with a "huge crystal of a hundred facets, flashing varied hues, that softly reflects the light, unshaded, from the uttermost depths of the heavens". Töpffer's book was illustrated by Alexandre Calame, his master and friend, with drawings of the Matterhorn, executed in the romantic style of the period. It is an artificial mountain, a picture corresponding rather with the exaggerated effect it produces on the astonished mind of the artist, than with the real form of the mountain. 2015 marked the 150th anniversary of the first ascent. Events and festivities were held throughout the year. A completely renewed Hörnli Hut opened the same year in the month of July. In 2020, during the COVID 19 pandemic, light artist Gerry Hofstetter started projecting country flags and messages of endurance onto the mountain peak as part of a nightly series designed to show support and spread hope for everyone suffering and those fighting the pandemic.

Басқа таулар

Матерхорнға ұқсас немесе қол жетпес сияқты көрінетін жүздеген басқа таулар да бар.

Мәдениетте

ХХ ғасырда Маттерхорн және оның бірінші шағылысу тарихы, Луис Тренкер және Уолт Дисней сияқты суретшілер мен киноөндірушілерге шабыт берді. Үлкен көлемдегі көшірмелерін Диснейленд пен «Әлем терезесінде» кездестіруге болады. 2021 жылы Швейцария көлік мұражайында Маттерхорнға қатысты аттракцион ашылды, ол келушілерге Солвей қабығынан шыңға дейін виртуалды түрде көтерілуге мүмкіндік береді. 1908 жылы сол кездегі жетекші плакат суретшісі Эмиль Кардинау жасаған Зермат туристік кеңсесінің Маттерхорн плакаты көбінесе алғашқы заманауи плакат деп есептеледі. Ол туризм, патриотизм және халықтық өнердің керемет үйлесімі ретінде сипатталған. Соғыс кезінде ол көптеген швейцариялық әскери госпитальдерін безендірді, сонымен қатар көптеген орта таптың үйлерінде де болды. Кардинау 1920 жылдары «Toblerone» шоколад бренді үшін тағы бір Маттерхорн бейнеленген афиша жасады. Маттерхорн суреті алғаш рет 1960 жылы «Toblerone» шоколад таяқшаларында пайда болды. Осыдан бері Маттерхорн – графикалық суретшілерді осы күнге дейін шабыттандырып, барлық түрдегі жарнамалар мен маркетингтік материалдарда кеңінен қолданылатын эталонға айналды.