Альпі тауларындағы маңызды жолдар мен өткелдер тарихы

Кіріспе

Бұл мақалада Альп тауларындағы маңызды тау өткелдері мен туннельдер тізімделген, сондай-ақ Альп арқылы көліктің тарихы баяндалады.

Тарих

Альп тауларындағы өткелдер – альпілік тізбектің төмендеп, ойыстарды құрайтын жерлер, оларға жазықтар мен тауалды аймақтардан терең кесілген аңғарлар жетеді. Мұндай өткелдердің ең ежелгі атаулары – Монт (Монт-Сенис және Монте-Моро атаулары әлі де қолданылады), себебі бұл термин тауларға қолданылудан бұрын көп ғасырлар өтті, ал таулар (өте сирек ерекшеліктерді қоспағанда, мысалы, Монте-Визо римдіктерге Везулус деп белгілі болған) ұзақ уақыт бойы назардан тыс қалды. Альп тауларының жергілікті халқы бұл өткелдерді алғаш пайдаланды. Өткелдер әлемге Римдіктер оларды басып алу немесе шабуыл жасау үшін пайдаланғанда ғана танылды. Римдіктер тізбектен «оңай» жол тапқаннан кейін, қиын және ұзын жолдарды іздеуге тырыспады. Сондықтан, оларға белгілі болған өткелдердің саны салыстырмалы түрде аз: батыстан шығысқа қарай топографиялық ретімен Маддалена өткелі, Монгеневр жолағы, Монт-Сенис жолағы, екі Сент-Бернард өткелі (Кіші Сент-Бернард және Үлкен Сент-Бернард), Сплюген өткелі, Септимер өткелі, Ресхен өткелі, Бреннер өткелі, Плокен өткелі, Понтебба өткелі (немесе Сайфниц өткелі), Радштадтер Таусерн өткелі және Солксхарте өткелі немесе Солк өткелі. Олардың ішінде Монгеневр мен Бреннер ең көп қолданылғандары болды. Орталық Альп тауларында Римдіктер тек екі өткелді (Сплюген және Септимер) білген. Шындығында, Альп тауларының орталық бөлігі ерте орта ғасырға дейін ең аз римдік әсер көрген аймақ болды. Симплон алғаш рет 1235 жылы, Санкт-Готтард – 1236 жылы, Лукманиер – 965 жылы, Сан-Бернардино – 941 жылы айтылады. Әрине, олар бұрыннан белгілі болуы мүмкін, бірақ тарих олар туралы нақты деректерді көрсетпейді. Тіпті Мон-Сенис (15-19 ғасырларда Франциядан Италияға саяхатшылардың сүйікті өткелі) туралы алғаш рет 756 жылы естілді. 13 ғасырда көптеген бұрын белгісіз болған өткелдер, тіпті оңай мұздық өткелдер де танымал болды. Батыс және Орталық Альп тауларында бір жотадан өту керек, оған терең аңғар арқылы жетуге болады, бірақ жазықтарға жету үшін екінші өткелден өту жиірек тиімді, мысалы, Монгеневрге Col du Lautaret арқылы тікелей жетеді; ал Симплонға Берн Оберланд тізбегінің батыс бөлігіндегі төменгі өткелдердің бірі арқылы ең жақсы жетеді. Ал Шығыс Альп тауларында солтүстік және оңтүстік жазықтардың арасында үш жеке жотадан өту қажет, олардың арасындағы орталық жота ең биік және қиын. Сондықтан, бір жотадан өтетін және ұзақ аңғар арқылы айналып өтуді қажет етпейтін өткелдер ең маңызды және танымал болды, мысалы, Монт-Сенис, Ұлы Сент-Бернард, Сент-Готтард, Септимер және Бреннер. Уақыт өте келе Альп тауларындағы өткелдерді жақсарту арқылы саяхатты жеңілдетуге тырысты. Бірнеше өткелдерде (мысалы, Семеринг, Бреннер, Кол-де-Тенде және Арльберг) 1800 жылға дейін көлік жолдары салынды, ал Умбрайль және Ұлы Сент-Бернард арқылы жолдар 20 ғасырдың басында ғана аяқталды. Альп тауларындағы көптеген көлік жолдары 19 ғасырдың бірінші жартысында, негізінен Наполеонның әскери көліктерге мұқтаж болғандықтан салынды. 1905 жылға дейін негізгі тізбектегі ең биік өткелде көлік жүретін үлкен Сент-Бернард (2472 м) болды, бірақ үш одан да биік өткелде жолдар бар – Col de l'Iseran, Stelvio Pass (2755 м), Col du Galibier (2658 м) Дофин Альптерінде және Умбраил өткелі (2512 м). Бреннер және Понтебба сияқты теміржол желілері өткелдер арқылы жылдам саяхаттау үшін салынды, ал туннельдер Col de Tenda, Mont Cenis, Simplon және St Gotthard өткелдерін толықтырды.

Places where the Alps were crossed are called passes, and are points at which the alpine chain sinks to form depressions, up to which deep cut valleys lead from the plains & hilly pre mountainous zones. The oldest names for such passes are Mont (still retained in cases of Mont Cenis and Monte Moro), for it was many ages before this term was applied to mountains themselves, which with a few very rare exceptions (e. g. Monte Viso was known to the Romans as Vesulus) were for a long time disregarded. Native inhabitants of the Alps were naturally the first to use the passes. The passes first became known to the outside world when the Romans crossed them to raid or conquer the region beyond. Romans, once having found an "easy" way across the chain, did not trouble to seek for harder and more devious routes. Hence, passes that can be shown as certainly known to them are relatively few in number: they are, in topographical order from west to east, the Maddalena Pass, the Col de Montgenèvre, the Col du Mont Cenis, the two St Bernard passes (Little St Bernard Pass and Great St Bernard Pass), the Splügen Pass, the Septimer Pass, the Reschen Pass, the Brenner Pass, the Plöcken Pass, the Pontebba Pass (or Saifnitz Pass), the Radstädter Tauern Pass and the Solkscharte Pass or Sölk Pass. Of these the Montgenèvre and the Brenner were the most frequented. In the Central Alps only two passes (the Splügen and the Septimer) were certainly known to the Romans. In fact the central portion of the Alps was by far the least Romanised region until the early Middle Ages. Thus the Simplon is first definitely mentioned in 1235, the St Gotthard in 1236, the Lukmanier in 965, the San Bernardino in 941; of course they may have been known before, but authentic history is silent as regards them till the dates specified. Even the Mont Cenis (from the 15th to the 19th century the favourite pass for travellers going from France to Italy) is first heard of only in 756. In the 13th century many hitherto unknown passes came into prominence, even some of the easy glacier passes. In the Western and Central Alps there is only one ridge to cross, to which access is gained by a deep cut valley, though often it would be shorter to cross a second pass in order to reach the plains, e. g. the Montgenèvre, that is most directly reached by the Col du Lautaret; and the Simplon, which is best reached by one of the lower passes over the western portion of the Bernese Oberland chain. On the other hand, in the Eastern Alps, it is generally necessary to cross three distinct ridges between the northern and southern plains, the Central ridge being the highest and most difficult to cross. Thus the passes which crossed a single ridge, and did not involve too great a detour through a long valley of approach, became the most important and the most popular, e. g. the Mont Cenis, the Great St Bernard, the St Gotthard, the Septimer and the Brenner. As time went on the Alpine passes were improved to make travel easier. A few passes (e. g. the Semmering, the Brenner, the Col de Tende and the Arlberg) had carriage roads constructed before 1800, while those over the Umbrail and the Great St Bernard were not completed till the early years of the 20th century. Most of the carriage roads across the great alpine passes were thus constructed in the first half of the 19th century, largely due to the Napoleon's need for such roads as modes of military transport. As late as 1905, the highest pass over the main chain that had a carriage road was the Great St Bernard (8111 feet (2472 m)), but three still higher passes over side ridges have roads—the col de l'Iseran, the Stelvio Pass (9040 feet (2755 m)), the Col du Galibier (8721 feet (2658 m)), in the Dauphiné Alps, and the Umbrail Pass (8242 feet (2512 m)). Railway lines, like the Brenner and the Pontebba lines, were added to speed travel through the passes and tunnels supplemented passes at the Col de Tenda, the Mont Cenis, the Simplon and the St Gotthard.