Кіріспе

Химияда қолданылатын аббревиатуралар Химиялық символдар – химияда, негізінен химиялық элементтерді, сондай-ақ функционалдық топтарды, химиялық қосылыстарды және басқа да объектілерді белгілеу үшін қолданылатын аббревиатуралар. Химиялық элементтердің таңбалары әдетте латын әліпбиінен бір немесе екі әріптен тұрады және әрқашан бірінші әріп үлкен болып жазылады.

Тарих

Химиялық элементтердің алғашқы символдары классикалық латын және грек тілдерінен алынған. Кейбір элементтер үшін бұл материал ежелгі заманда белгілі болған, ал басқалары үшін атау жақында ғана ойлап табылды. Мысалы, Pb – қорғасынның (латынша plumbum) символы; Hg – сынаптың (грекше hydrargyrum) символы; ал He – гелийдің (жаңа латынша атауы) символы, себебі гелий ежелгі римдіктер заманында белгілі болған жоқ. Кейбір символдар басқа көздерден келген, мысалы, вольфрамның (неміс тілінде Wolfram) W символы, ол римдіктер заманында белгілі емес еді. Жаңадан синтезделген (немесе әлі синтезделмеген) элементке үш әріптен тұратын уақытша символ берілуі мүмкін. Мысалы, "Uno" – атомдық нөмірінің сандарына негізделген, унолоктий деген уақытша аты болған хассийдің (108 элемент) уақытша символы еді. Сондай-ақ, қазір ресми түрде қолданылмайтын тарихи символдар да бар.

Химиялық элементтердің символдары

+ Химиялық элементтер тізіміЗСимволАтыКөкентамыр 1 H СутекГректің hydro және gen элементтері, «су жасайтын» деген мағынада 2 He ГелийГректің hḗlios, «күн» 3 Li ЛитийГректің líthos, «тас» 4 Be БериллийБерилл, минерал (әуежайда Белурдың атынан шыққан) 5 B БорБоракс, минерал (арабша bawraq сөзінен) 6 C КөміртекЛатынша carbo, «көмір» 7 N АзотГректің nítron және gen, «селітра жасайтын» деген мағынада 8 O ОттегіГректің oxy және gen, «қышқыл жасайтын» деген мағынада 9 F ФторЛатынша fluere, «ағу» 10 Ne НеонГректің néon, «жаңа» 11 Na НатрийАғылшынша soda (символ Na неолатынша natrium сөзінен шыққан, немісше Natron, «натрон» сөзінен жасалған) 12 Mg МагнийГрекиядағы Шығыс Фессалия аймағындағы Магнезия 13 Al АлюминийАлюмина, латынша alumen (род. alumni), «ащы тұз, квасцы» 14 Si КремнийЛатынша silex, «көміртегі» (алғашқыда silicium) 15 P ФосфорГректің phōsphóros, «жарық әкелуші» 16 S КүкіртЛатынша sulphur, «күкірт» 17 Cl ХлорГректің chlōrós, «жасыл сары» 18 Ar АргонГректің argós, «бос» (инерттілігіне байланысты) 19 K КалиЙНеолатынша potassa, «күл» (символ K латынша kalium сөзінен шыққан) 20 Ca КальцийЛатынша calx, «әк» 21 Sc СкандийЛатынша Scandia, «Скандинавия» 22 Ti ТитанГректің мифологиясындағы Жер анасының ұлдары Титан 23 V ВанадийЕскі скандинав тіліндегі Vanadis, Скандинавия құдайы Фрейяның есімі 24 Cr ХромГректің chróma, «түс» 25 Mn МарганецМагнезиядан бұрмаланған; Магнийді қараңыз 26 Fe ТемірАғылшын тілінен (символ Fe латынша ferrum сөзінен шыққан) 27 Co КобальтНемісше Kobold, «гоблин» 28 Ni НикельНеміс шахтер мифологиясындағы шайтан Никель 29 Cu МысАғылшын тілінен, латынша cuprum, ежегіс грекше Kýpros «Кипр» 30 Zn ЦинкКөптеген жағдайда немісше Zinke, «тісті» немесе «қабырға» сөзінен, бірақ кейбіреулер парсыша sang, «тас» дейді 31 Ga ГаллийЛатынша Gallia, «Франция» 32 Ge ГерманийЛатынша Germania, «Германия» 33 As МышьякФранцузша arsenic, гректің arsenikón «сары мышьяк» (arsenikós, «еркек» немесе «ер жүрек» әсерімен), Батыс Азиядан шыққан ежелгі ирандық *zarniya ka, «алтын» сөзінен 34 Se СеленГректің selḗnē, «ай» 35 Br БромГректің brômos, «иіс» 36 Kr КриптонГректің kryptós, «жасырын» 37 Rb РубидийЛатынша rubidus, «қою қызыл» 38 Sr СтронцийШотландиядағы Стронтиан ауылы 39 Y ИттрийШвециядағы Ytterby ауылы 40 Zr ЦирконийЦирконий, минерал 41 Nb НиобийГректің мифологиясындағы король Танталустың қызы Ниобея 42 Mo МолибденГректің molýbdaina, «мырыш бөлігі», mólybdos, «мырыш» сөзінен 43 Tc ТехнецийГректің tekhnētós, «жасанды» 44 Ru РутенийНеолатынша Ruthenia, «Ресей» 45 Rh РодийГректің rhodóeis, «күлгін түсті», rhódon, «күл» сөзінен 46 Pd ПалладийСодан бері планета саналған астероид Паллада 47 Ag КүмісАғылшын тілінен (символ латынша argentum сөзінен шыққан) 48 Cd КадмийНеолатынша cadmia, король Кадмостан 49 In ИндийЛатынша indicum, «индиго» (спектрінде табылған түс) 50 Sn ҚалайАғылшын тілінен (символ латынша stannum сөзінен шыққан) 51 Sb Свинцовый рудникЛатынша antimonium, тегі белгісіз: халықтық этимология гректің antí («қарсы») + mónos («жалғыз») немесе ескі французша anti moine, «монахтың қарсыласы» сөздерінен шыққан деседі, бірақ ол арабша ʾiṯmid, «свинцовый рудник» сөзінен шыққан болуы мүмкін. (символ латынша stibium «свинцовый рудник» сөзінен шыққан.) 52 Te ТеллурЛатынша tellus, «жер, жер» 53 I ЙодФранцузша iode, гректің ioeidḗs, «күлгін» сөзінен 54 Xe КсенонГректің xénon, xénos сөзінің орташа түрі «жақсы» 55 Cs ЦезийЛатынша caesius, «көк» 56 Ba БарийГректің barýs, «салмақты» 57 La ЛантанийГректің lanthánein, «жасырыну» 58 Ce ЦерийСодан бері планета саналған кішкентай планета Церес 59 Pr ПразеодимГректің prásios dídymos, «жасыл егіз» 60 Nd НеодимГректің néos dídymos, «жаңа егіз» 61 Pm ПрометийГректің мифологиясындағы Прометей 62 Sm СамарийСамарскит, Ресей шахталық шенеунігі полковник Василий Самарский атынан аталған минерал 63 Eu ЕвропийЕуропа 64 Gd ГадолинийГадолинит, фин химигі, физигі және минералогы Йохан Гадолин атынан аталған минерал 65 Tb ТербийШвециядағы Ytterby ауылы 66 Dy ДиспрозийГректің dysprósitos, «алуға қиын» 67 Ho ГольмийНеолатынша Holmia, «Стокгольм» 68 Er ЭрбийШвециядағы Ytterby ауылы 69 Tm ТулийТуле, ежелгі солтүстік орнының белгісіз аты 70 Yb ИттербийШвециядағы Ytterby ауылы 71 Lu ЛютецийЛатынша Lutetia, «Париж» 72 Hf ГафнийНеолатынша Hafnia, «Копенгаген» (датша havn сөзінен) 73 Ta ТанталГректің мифологиясындағы король Танталустың қызы Ниобея 74 W ВольфрамШведше tung sten, «салмақты тас» (символ вольфрам, вольфрамит минералының ескі атынан) 75 Re РенийЛатынша Rhenus, «Рейн» 76 Os ОсмийГректің osmḗ, «иіс» 77 Ir ИридийГректің мифологиясындағы радуга құдайы Ирида 78 Pt ПлатинаИспанша platina, «кішкентай күміс», plata «күміс» сөзінен 79 Au АлтынАғылшын тілінен (символ латынша aurum сөзінен шыққан) 80 Hg СынапРимдік сауда, байланыс және сәттілік құдайы Меркурий, жылдамдығымен және ұтқырлығымен белгілі (символ элементтің латынша аты hydrargyrum сөзінен шыққан, гректің hydrárgyros, «су күмісі» сөзінен) 81 Tl ТаллийГректің thallós, «жасыл бүршік немесе бұтақ» 82 Pb ҚорғасынАғылшын тілінен (символ латынша plumbum сөзінен шыққан) 83 Bi ВисмутНемісше Wismut, weiß Masse «ақ масса» сөзінен, немесе араб тілінен 84 Po ПолонийЛатынша Polonia, «Польша» (Мария Кюридің туған елі) 85 At АстатинГректің ástatos, «тұрақсыз» 86 Rn РадонРадий 87 Fr ФранцийФранция 88 Ra РадийФранцузша radium, латынша radius, «сәуле» сөзінен 89 Ac АктинийГректің aktís, «сәуле» 90 Th ТорийСкандинавиядағы дауыл құдайы Тор 91 Pa Протактинийproto (гректің prôtos, «бірінші, бұрын») + актиний, протактинийдің радиоактивті ыдырауы арқылы өндіріледі 92 U УранКүн жүйесіндегі жетінші планета Уран 93 Np НептунийКүн жүйесіндегі сегізінші планета Нептун 94 Pu ПлутонийСодан бері планета саналған кішкентай планета Плутон 95 Am АмерицийАмерика, себебі элемент континентте алғаш синтезделген, еуропиуммен салыстырылады 96 Cm КюрийПьер Кюри және Мария Кюри, француз физиктері мен химиктері 97 Bk БеркелийКалифорниядағы Беркли, элемент алғаш синтезделген орын, тербиймен салыстырылады 98 Cf КалифорнийКалифорния, элемент алғаш синтезделген орын 99 Es ЭйнштейнийНемец физигі Альберт Эйнштейн 100 Fm ФермийИтальян физигі Энрико Ферми 101 Md МенделевийРесей химигі және ойлап табушы Дмитрий Менделеев, периодтық кесте ұсынған 102 No НобелийШвед химигі және инженері Альфред Нобель 103 Lr ЛоуренсийАмерика физигі Эрнест О. Лоуренс 104 Rf РезерфордийЖаңа зеландиялық химик және физик Эрнест Резерфорд 105 Db ДубнийРесейдегі Дубня, Ядролық зерттеулердің бірлескен институты орналасқан 106 Sg СиборгийАмерика химигі Гленн Т. Сиборг 107 Bh БорийДат физигі Нильс Бор 108 Hs ХассийНеолатынша Hassia, «Гессен» (Германиядағы штат) 109 Mt МейтнерийАвстрия физигі Лизе Мейтнер 110 Ds ДармштадтийГерманиядағы Дармштадт, элемент алғаш синтезделген орын 111 Rg РентгенийНемец физигі Вильгельм Конрад Рентген 112 Cn КоперницийПоляк астрономы Николаус Коперник 113 Nh НихонийЖапон Nihon, «Жапония» (элемент алғаш синтезделген орын) 114 Fl ФлеровийЯдролық реакциялар зертханасы, ЖИНР бөлігі, элемент синтезделген, орыс физигі Георгий Флеров атынан аталған 115 Mc МосковийМәскеу облысы...