Кіріспе

Гот шіркеулері мен соборларында жиі кездесетін дөңгелек терезе түрі – роза терезесі. Роза терезесі дөңгелек терезеге қолданылатын жалпы термин ретінде жиі пайдаланылады, бірақ әсіресе готикалық соборлар мен шіркеулерде кездесетіндері үшін қолданылады. Терезелер тас қабырғалармен және трассериямен бөлінген сегменттерден тұрады. "Роза терезесі" термині 17 ғасырға дейін қолданылмаған, ол ағылшын тіліндегі "роза" гүлінің атынан шыққан. "Дөңгелек терезе" атауы көбінесе орталық бөлігінен немесе ашылудан сәулеленетін қарапайым спицалармен бөлінген терезелерге қолданылады, ал "роза терезесі" термині көбінесе күрделі дизайндағы, көп қабатты роза гүліне ұқсайтын терезелерге арналған. Роза терезелері Александриялық Әулие Екатеринаның есімімен "Екатерина терезелері" деп те аталады, өйткені ол тік бұзғыш дөңгелекте өлім жазасына кесілген. Трассериясыз дөңгелек терезелер, мысалы, көптеген итальяндық шіркеулерде кездесетіндері, окуляр терезесі немесе окулус деп аталады. Роза терезелері готикалық сәулеттің ерекше белгісі болып табылады және Солтүстік Францияның барлық ірі готикалық соборларында кездеседі. Алайда, олардың тамыры готикалық сәулеттен бұрынғы кездерге дейін жетеді, сондықтан роза терезелерін орта ғасырлық дәуірде әртүрлі формаларда кездестіруге болады. Олардың танымалдылығы 19 ғасырдың готикалық қайта жандану кезеңінде, басқа орта ғасырлық элементтермен бірге қайта жаңарды, сондықтан оларды бүкіл әлемдегі христиан шіркеулерінде көруге болады.

Стиль

Окули: Бұл терезелер ашық немесе жабық болуы мүмкін, шынымен қапталған немесе жұқа алабұрамен толтырылуы мүмкін. Кейінгі готика дәуірінде Италияда өте үлкен окули терезелері кең таралған, олар трассериялы терезелерге қарағанда жиі қолданылды және Дуччо, Донателло, Уччелло және Гиберти сияқты ең шебер ортағасырлық және ерте ренессанс суретшілері салған боялған шыны суреттерімен безендірілген. Дөңгелек терезелер: Бұл терезелер орталық бөлігінен немесе дөңгелектен сәулеленетін қарапайым спицалармен ерекшеленеді. Романдық және готикалық Италияда танымал, олар Еуропа бойынша, әсіресе Германия мен Италияда кездеседі. Олар 19-20 ғасырлардағы романдық жаңғыру стиліндегі ғимараттарда да кездеседі. Пластинкалы трассерия: Романдық пен готикалық стиль арасындағы кезеңде, әсіресе Францияда және Шартрде трассериясы жоқ, тесілген ашылулары бар роза тәрізді терезелер кездеседі. Англиядағы ең танымал мысалы – Линкольн соборындағы «Диканның көзі» деп аталатын солтүстік трансепті терезесі. Мұндай терезелер кейде 19 ғасырғы жаңғыру стиліндегі ғимараттарда кездеседі. Ерте готика: Гүлдің жапырақтары, дөңгелек және шар тәрізді пішіндермен қиылысқан доғалардан тұратын трассериясы бар роза тәрізді терезелер. Бұл стиль Солтүстік Францияда, әсіресе Лаон соборында, Италияда және Англияда кездеседі. Бұл терезе стилі готикалық жаңғыру архитектурасында гүлге ұқсастығы үшін танымал және әсіресе Розарийдің Анасына арналған архитектурада қолданылады. Районантты готика: Роза тәрізді терезелер орталық дөңгелектен сәулеленетін, күрделі үлгіде біріккен, әрбір бөлігі тік доғамен аяқталатын және көбінесе төрт жапырақша және басқа да пішіндермен араласатын муллиондармен бөлінеді. Франциядағы ең үлкен роза тәрізді терезелердің көптегені осы типте, әсіресе Париждегі және Сен-Дени соборындағы трансепттерде. Англиядағы мысалы – Вестминстер аббаттығының солтүстік трансептіндегі терезе. Бұл стиль готикалық шіркеулерде кеңінен таралған және готикалық жаңғыру ғимараттарында жиі еліктелінеді. Жалынды готика: Бұл стиль трассериядағы S қисықтарымен ерекшеленеді, бұл әрбір бөліктің жалын тәрізді немесе «жалынды» пішінге ие болуына әкеледі. Көптеген терезелер салыстырмалы түрде дұрыс пішіндес бөліктерден тұрады, ал дизайнның байлығы бөліктердің санына байланысты. Бове соборында және Париждегі Сен-Шапельде осыған ұқсас жақсы мысалдар бар. Кейбір кеш готикалық роза тәрізді терезелердің дизайны өте күрделі, көбінесе готикалық стиль элементтерін күтпеген тәсілдермен пайдаланады. Амиен соборының қасбетінің керемет мысалы. Дизайн әдетте орталық нүктеден сәулеленсе де, ол әрбір ось бойынша симметриялық болмауы мүмкін. Бұл Линкольн соборындағы «Епископтың көзі» деп аталатын жарқын безендірілген готикалық терезеде көрінеді, онда дизайн екі бидай басының пішінін алады. Ренессанс: Ренессанс готикалық стильден жаңғырып, классикалық стильге оралды. Классикалық фронтондарда немесе Флоренциядағы Пацци капелласындағы сияқты күмбездердің айналасында қарапайым трассериясы жоқ окули терезелері кейде қолданылды. Барокко: Барокко стилінде окули терезелері жиі қолданылды, олар әрқашан дөңгелек болмады, көбінесе овалды немесе күрделі пішіндес болды. Олар трассериясыз немесе өте қарапайым пішінді муллиондармен кесілген, бірақ көбінесе әсем ою-өрнектермен қоршалған. Мұндай терезелердің мақсаты – ішкі кеңістікті сыртқы көріністің болуынсыз, нәзік жарықпен жарықтандыру. Олар сирек жағдайда ғимараттың қасбетіне немесе интерьеріне үлкен готикалық терезелер сияқты басым визуалды элемент болып табылады. Алайда, Римдегі Әулие Петр базиликасының Бас алтарінің артындағы Рередостегі Киелі Рухты бейнелейтін овалды алабұра терезе арқылы құйылатын жарқын жарық сияқты ерекше жағдайлар бар. Қазіргі заманғы: Қазіргі заманғы дөңгелек терезелер, көбінесе қарапайым окули типте, абстрактілі өнер, кемелердің иллюминаторлары және шығыс архитектурасының тесілген дөңгелек ашылуларын қамтитын эклектикалық әсерлерге ие.

Шығу тегі

Роза тәрізді терезелердің пайда болуы римдік окулусқа байланысты болуы мүмкін. Бұл үлкен дөңгелек ашылулар жарық пен ауаны өткізеді, ең танымал мысалы – Пантеонның күмбезі. Роза тәрізді терезелердегіге ұқсас геометриялық өрнектер римдік мозаикаларда кездеседі. Немец өнер тарихшысы Отто фон Симсон роза тәрізді терезелердің бастауы 740 және 750 жылдар аралығында Иорданияда салынған Омейяд сарайының сыртқы қабырғасын безендірген алты жапырақты розеттер мен сегізбұрышты терезеде деп санайды. Бұл теорияға сәйкес, крестоносшылар осы әдемі терезелердің дизайнын Еуропаға әкеліп, шіркеулерде пайдаланған. Алайда, розаның сәндік өрнегі және, тәуелсіз түрде, трассура ерте христиандық архитектурасының, Византия архитектурасының және әсіресе Меровинг өнерінің, сондай-ақ Испанияны мұсылмандар басып алудан бұрынғы вестгот архитектурасының қалдықтарында кеңінен таралған. Бірақ жартылай розалар да белгілі, мысалы, Банос-де-Керратодағы Сан-Хуан Баутиста шіркеуінде. Осы кезеңнің қалдықтарының аздығы мен күңкілдігі ерте орта ғасырда толыққанды роза тәрізді терезелердің болмағанын айтуға мүмкіндік бермейді. Ерте христиандық және Византия архитектурасында дөңгелек окулустарды қолданудың мысалдары бар. Олар көбінесе Иерусалимдегі Киелі қабір шіркеуіндегідей күмбез барабанының айналасында немесе Сант-Агнесе фрири-ле-мурадағы және Торчелло соборындағыдай төменгі классикалық фронтонның жоғарғы бөлігінде кездеседі. Венецияда қазір сақталатын және бір тас блоктан қашалған 8 ғасырлық терезеде екі қабаттан тұратын төрт ланцеттің құрамдас бөліктеріне ұқсас, үш окулимен бөлінген өрнектер бар. 6-8 ғасырларда және кейінірек Грецияда тесілген әшекейлі жартылай дөңгелек терезелер көптеп сақталған. S. Agnese және Torcello сияқты кішкентай дөңгелек терезелер, сондай-ақ әйнексіз сәнді дөңгелек ойықтар Италиядағы шіркеулерде қолданыла берді және кейінгі романдық кезеңде олардың танымалдылығы артты.

Овьедоның терезелері

Испаниядағы Овьедо маңында 9-шы ғасырдың соңы мен 10-шы ғасырдың басында салынған бірнеше шіркеулер бар. Олар Византия империясының шегінен тыс жерлерде кездесетін ең алғашқы розетка терезелерінің керемет жиынтығын ұсынады. Бұл терезелердің дизайны Византиялық мәрмәр саркофагтарының, мінбарлардың, құдықтардың және Равенна мен Константинопольдің экрандары мен терезелерінің ойылған өрнектеріндегі мотивтерге өте ұқсас. Сан-Педро шіркеуінде екі шеңберден тұратын ою-өрнегі бар тіктөртбұрышты терезе орналасқан. Жоғарғы шеңберде грек кресі бейнеленген, ал терезе шеңберлер мен крестің қабырғалары арқылы көптеген бөліктерге бөлінген, бұл трассерияның "жарықтарын" еске алады. Осы шіркеулердің тағы бірі – Сан-Мигель-де-Лиллода трассериясы бар осьтік окулустың ең ерте белгілі мысалы сақталған. Әр түрлі өлшемдегі бірнеше мұндай терезелер бар, олар грек кресі мен қабықша тәрізді безендірумен жасалған, бұл дөңгелек және розетка терезелерінің пайда болуын алдын ала көрсетеді.

Роман стилі Дөңгелек терезелер

Дөңгелек терезелер мен әшекейлі дөңгелек ойыстар көптеген романдық шіркеулер мен соборлардың айрықша белгісі болып табылады, әсіресе Германия мен Италияда, онда бұл стиль ұзақ жылдар бойы сақталды, Францияда готикалық стильдің дамуымен және француз сәулетшілердің Англияға келуімен қатар өтті. Германиядағы Вормс соборындағы шатырдың екі жағында дөңгелек терезелер орналасқан, олар Римдегі С. Агнезе ерте христиан базиликасына өте ұқсас. Апсидалық батыс жағында әр бетінде кішкентай люктермен орталық дөңгелек терезесі бар. Кельндегі Апостолдар шіркеуінде қақпақтардың және Рейн мұнарасының астындағы әшекейлік элементтерді құрайтын көз және жапырақты терезелердің жиынтығы бар. Сегізбұрышты күмбездің иілген жақтарының әрқайсысында екі-екіден люктер орналасқан. Люктер күмбезді қолдаған барабандарда және Кремонадағы сегізбұрышты крещениелік шіркеулердегі жоғарғы жарықтар ретінде де қолданылған. Романдық фасадындағы люктерге Сан-Миниато-аль-Монте (Флоренция, 11 ғасыр), Сан-Микеле (Павия, шамамен 1117 жыл) және Пистоя соборы (1150 жыл) жатады. Романдық кезеңнің соңында терезелердің мөлшері артқан сайын, дөңгелек терезелер стандартты элементке айналды, олардың жақсы мысалдары Сан-Зено-Маджоре (Верона) және Монца соборында кездеседі. Сент-Денидегі Сугердің түпнұсқа роза тәрізді терезесі, Англиядағы Требик пен Сполетодағы және Шпейердегі романдық ғимараттардағы қалған дөңгелек терезелердің көпшілігінен бұрын жасалған болуы мүмкін. Сугердің терезесі ерекше готикалық емес еді. Оның бастапқы пішіні сақталмаған, бірақ 19 ғасырдың ортасындағы реставратор Виолет ле Дюк жасаған сурет оның ортасында өте үлкен люк болғанын көрсетеді, шыны темір шеңбермен бекітіліп, "пластинкалы трассерия" деп аталатын техникамен жалпақ тастан кесілген қарапайым жартылай дөңгелек жапырақтармен қоршалған. Терезеде қазір готикалық трассерия бар, мүмкін Виолет ле Дюк қосыпты, ол бүкіл фасадтың тұрақсыздығына қатты алаңдады және мұнараларды қалпына келтіргеннен кейін, солтүстік бөлігі күрт құлағандықтан, оны бұзуға мәжбүр болды. Англия, Германия және Италиядағы соңғы нормандық кезеңнің қарапайым дөңгелек терезелерімен қатар, Шартр соборында 12 ғасырдың соңындағы үлкен терезе әлі де сақталған. Бұл таңғажайып терезе ортасында үлкен дөңгелекті дөңгелек терезесінің сәулелі сәулелерін біріктіреді, оны шашыраңқы шекаралары бар кішкентай "пласт трассори" шамдары қоршайды. Соңғы Сотты бейнелейтін терезеде оның бастапқы шыны схемасы сақталған және 1215 жылғы түпнұсқа шынының көп бөлігі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде зақымдануына қарамастан сақталған. Шартрдің батыс терезесінен кейін, Мантедегі Нотр-Дам колледждік шіркеуінде және Лаон соборының динамикалық мүсіндік фасадында (оның шығыс жағында, сондай-ақ трансепті аяғында да роза тәрізді терезе бар) көбірек батыл готикалық терезелер жасалды. Бұл терезелерде жарымшеңбер пішінді, жапырақшалар сияқты, трассерияға орналасқан үлкен шамдар бар. Париждегі Нотр-Дам соборының белгілі готикалық фасадындағы терезе готикалық көрінісімен ерекшеленеді, оның екі жолағындағы мұрны орталық дөңгелектен сәулеленіп, әрқайсысы тік аркалармен аяқталады. 1255 жылы аяқталған бұл терезе көптеген басқа роза тәрізді терезелердің үлгісін қалыптастырды, соның ішінде Сент-Денистегі трансептілердегі және Нотр-Дамның оңтүстік трансептісіндегі орасан зор және күрделі терезелер бар. Шартрдағы трансептілердегі розалар 12 ғасырдағы түпнұсқа розаның стиліне сәйкес келеді, бұл қарама-қарсы формалар тақырыбын кеңейтеді. Оңтүстік роза дөңгелекті шеңберлер мен жартылай шеңберлерді біріктіреді, ал солтүстік роза ортада айналып, әртүрлі бұрыштарда орналасқан шаршы шамдарды енгізеді, бұл үлкен энергияның калейдоскопиялық әсерін тудырады.

Дамыту

Шартр ғимараты салынғаннан бастап, роза тәрізді терезелердің мөлшері готикалық сәулеттің дамуымен қатар, терезелердің күрделі стильдерінің өркендеуіне байланысты ұлғая бастады. 13 ғасырдың ортасына қарай роза ең үлкен мөлшеріне жетті – ол, Сан-Дени мен Париждегі трансепттердегі розаларда көрініп тұрғандай, нефтің немесе трансепттің бүкіл еніне тең болды. Сен-Дени, Шартр, Мант, Лаон және Париж ғимараттарының қасбеттерінде роза дөңгелек арканың астына орналастырылды. Готикалық стильде оны пайдаланудың келесі маңызды қадамы – тік арканың астына қою болды, бұл Нотр-Дам-де-Реймсте (1241 жылдан кейін), трансепттерде, сондай-ақ қасбеттердегі кейінгі розаларда қолданылды. Бұл форма, мүмкін, қазір жойылған Сен-Никаизден, сонымен қатар Реймсте пайда болған. Роза тәрізді терезе композицияның шыңы ретінде тік терезелердің қатарынан жоғары орналастырылды, роза мен төменгі қабат арасындағы кішкентай бұрыштық "шпандерелдер" роза пішіндес кіші терезелермен толтырылды, мысалы, Сен-Дени мен Нотр-Дам трансепттерінде. Готикалық стильдің эволюциясының соңғы қадамы – розаны тік терезелердің қатарына орналастыру, олардың биіктігі әртүрлі болуы және оның үстінен конус тәрізді тік тереземен жабу, осылайша ол үлкен терезе композициясының ортасына айналды, ол трансепттердің бүкіл соңғы бөлігін жабады, Руан немесе Бове соборларындағыдай. Мұндай күрделі композицияны Милан соборының шығыс жағынан да көруге болады. Роза тәрізді терезелер сонымен қатар шаршы терезелерге де орнатылды, шпандерелдер тесіліп, кішкентай терезелермен толтырылды, мысалы, Парижде, 1257 жылы, немесе мүсіндермен тесілмеген, бұл Италияда, Сполетодағыдай, көбірек таралған форма, сондай-ақ Вестминстер аббаттығының солтүстік трансептісінде және Страсбург соборында (жоғарыдағы суретке қараңыз).

Австралия

Австралияның бірқатар соборларында готикалық жаңғыру стиліндегі роза тәрізді терезелер кездеседі, оның ішінде Сиднейдегі Әулие Мария соборында Уильям Уорделл жасаған үш терезе және Мельбурндағы Әулие Патрик соборындағы тағы біреуі бар. Бұл терезелер собордың батыс жағындағы өте үлкен жеті бөліктен тұратын терезе құрамының жоғарғы бөлігін құрайды.

Эквадор

Ұлттық базиликада, 1893 жылы салынған, және Санта-Тереза шіркеуінде, 1934 жылы салынған, роза тәрізді терезелердің екі мысалы кездеседі. Оңтүстік Анд тауларындағы Куэнка соборында ерекше роза тәрізді терезесі бар.

Англия

Англияда роза тәрізді терезелер көбінесе трансепттермен шектелген, бірақ үлкен розалар Байленд аббаттығының батыс жағында және Лондондағы Ескі Сент-Пол соборының шығыс жағында салынған. Йорк, Линкольн, Кентербери, Дарем және Оксфорд соборларында ортағасырлық роза тәрізді терезелер кездеседі. Ортағасырлық Беверли монастырында он спицалы ерте готикалық дөңгелек терезесінің мысалы бар, әрбір жарық үш жапырақты тікбұрыштармен аяқталады және әсем пластиналық трассериямен шеңберленген. Кейінірек салынған терезелерді 1838–40 жылдары Уильям Хоскинг FSA жобалаған лондондық Abney Park шіркеуінде, Holy Trinity Church (Барнс, Лондон), St Nicholas (Ричмонд) және Джордж Гилберт Скотт салған St Albans соборында көруге болады. Йоркширдегі Christ Church Appleton le Moors шіркеуінде XIX ғасырдың сәулетшісі Дж. Л. Пирсон аймақтық гүл символы – ақ розаны шабыт көзі еткен сияқты. 1860 жылдарға жататын осы ерекше пластиналық трассерия терезесі қарапайым роза гүлінің екі жапырағындай бес қос бөліктен тұрады. Англиядағы ең үлкен роза тәрізді терезе 1978 жылы Лансинг колледжінің шіркеуіне орнатылған, оның диаметрі 32 футқа жетеді.

Франция

Францияда ортағасырлық роза тәрізді терезелердің көп саны бар, олардың көпшілігі ежелгі шыныдан жасалған. Солтүстік Францияда роза тәрізді терезе әдетте фасадтың орталық элементі болып табылады. Трансепт фасадтарында да роза тәрізді терезелер жиі кездеседі. Мысалдарды Нотр-Дам соборы, Париж (сол жақтағы суретке қараңыз), Сен-Дени базиликасы (сол жақтағы суретке қараңыз), Шартр соборы (жоғарыдағы суретке қараңыз), Реймс соборы, Амиен соборы және Страсбург соборында көруге болады (кіріспе суреттеріне қараңыз).

Италия

Италияда қызылша тәрізді терезелерді Ломбард сәулетшілері ерекше жиі қолданды, мысалы, Веронадағы Сан-Зено, Модена соборы және Сиена мен Орвието соборлары сияқты Тоскана готикалық шіркеулерінде. Қызылша тәрізді терезелердің керемет мысалы – Молизе облысы, Ларинодағы Кіші базиликаның орталық бөлігіндегі он үш спицалы (сәулелі) өрнек (1312 жыл). Тағы да Ассизидің Әйгілі Франциск базиликасы және Л'Аквиладағы Санта-Мария-ди-Коллемажжо (1289 жыл) бар.

Америка Құрама Штаттары

Техас штатының Лаббок қаласындағы Бірінші Біріккен методистік шіркеуінде диаметрі белгілі бір мөлшердегі ең үлкен роза тәрізді терезелердің бірі орналасқан. Сан-Антонио қаласындағы Сан-Хосе миссиясында, францискан әкелер құрған және 1718-1731 жылдар аралығында салынған барокко стиліндегі терезе (окулус) бар, онда әсем өрнектер мен боялған шынылар жоқ. АҚШ-тағы ең үлкен роза тәрізді терезе Нью-Йорктегі Әулие Иоанн Илаһи соборының басты есіктерінің үстіндегі Ұлы роза тәрізді терезе. Ол готикалық жаңғырту стилінде жасалған және 10 000-нан астам боялған шыныдан тұрады. Вашингтон ұлттық соборында үш үлкен роза тәрізді терезе бар, олар Жаратылыс, Соңғы Сот және Құдайдың мәртебесін бейнелейді. 1954 жылы француз суретшісі Анри Матисс Нью-Йорк штатының Покантико-Хиллз қаласындағы Юнион шіркеуінің шығыс қабырғасында Эбби Олдрих Рокфеллердің естелігіне арналған роза тәрізді терезе жасады.

Символизм

Готикалық соборлар мен шіркеулерде, батыс есіктің үстінде көбінесе роза гүлі кездеседі, оның ішіндегі боялған шынылардың ең көп таралған тақырыбы – Соңғы Сот, ол ұзақ дәстүр бойынша ғимараттың батыс қабырғасында фреска түрінде немесе шыныдан жасалған бейнелермен көрсетілген. Мұндай терезелерде Мәсіх орталық "жарықта" отырған күйінде бейнеленеді, ал оның айналасындағы жарықтарда төрт Евангелия авторының, апостолдардың, пайғамбарлардың, әулиелердің және періштелердің символдары бейнеленген. Кейбір терезелер Зодиак белгілерін және айлардың еңбектерін қоса отырып, Құдайдың Аспан мен Жердегі билігін көрсетеді. Егер трансепт бөліктерінде роза гүлі терезелері қолданылса, онда олардың бірі жиі Исаның анасы Мәриямға арналады. Қазіргі католик ойларында роза гүлі терезесі көбінесе Мариямен байланысты, өйткені оның атауларының бірі, Клерволық Святой Бернард айтқандай, "Мистикалық Роза" болып табылады. Дегенмен, Марияның роза гүлі тәрізді тереземен ерекше байланысы орта ғасырларда болуы екіталай, себебі "роза гүлі тәрізді терезе" термині 17 ғасырға дейін пайда болған жоқ, сол кезде мұндай терезелердің құрылысы азайып кеткен. Алайда, 19 және 20 ғасырларда готика стилінің қайта жаңғыруымен, жаңа шіркеулерде де, ескі шіркеулерде де роза гүлі тәрізді терезелерге орнатылған боялған шынылардың көп бөлігі Мәриямға арналды.