Кіріспе

Таксонның қазба жазбаларынан жоғалып, кейіннен қайта пайда болуы. Палеонтологияда Лазар таксоны (көпше түрі – таксондар) – қазба жазбаларынан бір немесе бірнеше кезеңге жоғалып, содан кейін қайтадан пайда болатын таксон. Сонымен қатар, табиғатты қорғау биологиясы мен экологияда бұл жойылған деп есептелген, бірақ қайтадан табылган түрлерді немесе популяцияларды білдіруі мүмкін. Лазар таксоны терминін 1983 жылы Карл В. Флесса мен Дэвид Джаблонски енгізген, ал 1986 жылы Джаблонски оны кеңейтті. Пол Вигналл мен Майкл Бентон Лазар таксонын былай анықтады: «Биотикалық дағдарыс кезінде көптеген таксондар жойылады, бірақ басқалары миллиондаған жылдарға созылатын уақыт аралығында қазба жазбаларынан уақытша жоғалып, кейін өзгеріссіз қайта пайда болады». Бұл тұжырымдаманы Лазар таксоны деген атаусыз бұрынғы зерттеулер де қолдады, мысалы Кристофер Р.С. Полдың еңбектері. Бұл термин христиан дініндегі Жақия хабарындағы Иса Мәсіхтің Лазарды өлімнен қайта тірілткен оқиғасына сілтеме жасайды.

Мүмкін болатын түсіндірмелер

Лазарь таксондары – (жергілікті) жойылу нәтижесінде, кейіннен қайта толтырылған немесе сынама алу артефактісі ретінде көрінетін байқау артефактілері. Қазбалар тізімі өзіндік сипаттағы үзілістерге ие (организмдердің өте шағын бөлігі ғана қазбаға айналады, тіпті одан да аз бөлігі жойылмас бұрын табылады) және жойылуға байланысты емес үзілістер бар, әсіресе таксон ішіндегі жекелеген түрлердің саны өте төмен болғанда. Перм-триас жойылған оқиғасы сияқты жаппай жойылғаннан кейін көптеген таксондарда Лазарь эффектісі байқалды. Дегенмен, қазбаланған орындардың саны мен Лазарь таксондарының үлесі арасында байланыс жоқ сияқты, сондай-ақ потенциалды паналарда жоғалған таксондар да табылған жоқ. Сондықтан Лазарь таксондарының қайта пайда болуы мұндай жойылғаннан кейін өте сирек кездесетін кезеңнен кейінгі қалпына келуді көрсетеді.

Қарым-қатынаспен байланысты, бірақ бір-бірінен ерекшеленетін ұғымдар

Элвис таксоны – конвергентті эволюция арқылы жойылған таксонның орнын басқан, оған ұқсас түр. Зомби таксоны – таксонның жойылу мерзімінен кейінгі жас қабаттардан жиналған үлгілерді қамтитын таксон. Кейіннен мұндай қазбалар бастапқы қабатынан босап, жаңа шөгінділерде қайта қазбаланған болып шығады. Мысалы, кембрий дәуіріндегі әктас матрицасынан эрозияға ұшырап, миоцен дәуіріндегі сазтасқа қайта өңделген трилобит. Тірі қазба – қазба қалдықтарымен салыстырғанда өте аз өзгерген, сондықтан бірдей деп есептелетін, қазіргі кездегі таксон. Тірі қазбалар, мысалы, шамшаң Лингула сияқты, қазбалар тізімінде жиі кездеседі, бірақ осы туыстағы тірі түрлер қазбалық брахиоподтардан толыққандай емес. Дегенмен, басқа тірі қазбалар да Лазарь таксондары болуы мүмкін, егер олар қазбалар тізімінен ұзақ уақыт бойы жоғалған болса, мысалы, целаканттар үшін. Соңында, "Лазарь түрлері" термині көп жылдар бойы жойылған деп есептелгеннен кейін, әлі де тірі екендігі анықталған, бірақ ешқашан қазба деректерінде кездеспеген организмдерге қолданылады. Осы соңғы жағдайда Лазарь таксоны термині неоонтологияда қолданылады.

Төртінші кезеңнен (2,6 - 0 млн жыл бұрын)

Буш ит (Speothos venaticus), Speothos туысының соңғы тірі қалған түрі; 1842 жылы Питер Вильгельм Лунд Бразилия үңгірлерінен табылған қазбалар негізінде алғаш рет жойылған таксон ретінде сипаттады; Лунд 1843 жылы тірі даналарды тауып сипаттады, бірақ олардың қазбалармен бір түрге жататындығын түсінбеді, тірі бұш иттерін "Icticyon" туысының мүшелері деп атады; бұл түзету 20 ғасырда ғана жасалды. Чакоандық пекари (Catagonus wagneri), Catagonus туысының соңғы тірі қалған түрі; жойылған Platygonus туысымен ең жақын туыс деп саналады. 1930 жылы жойылған деп алғаш рет сипатталды; тірі үлгілер 1974 жылы табылды. Жалған қасқыр кит, алғаш рет британдық палеонтолог және биолог Ричард Оуэн 1843 жылы Англияның Линкольншир округіндегі Стэмфорд қаласында табылған бас сүйегі негізінде сипаттады, ол шамамен 126 000 жыл бұрынғы Орта плейстоценге жатады. Алғашқы өлекселер 1861 жылы Даниядағы Киль шығанағының жағалауына шықты; осы уақытқа дейін бұл түр жойылған деп есептелді. Балмердің жеміс жегіші (Aproteles bulmerae), бастапқыда плейстоцен қоқыс үйіндісінен сипатталған, кейіннен оның туған жері Жаңа Гвинеяда тірі күйінде табылды. Ағаш қышылдағы (Cuscomys spp.), олар бастапқыда бір ғана түрге негізделген (Cuscomys oblativus), 1912 жылы сипатталған және шамамен бір ғасыр бойы жойылған деп саналған ежелгі инка қабірлерінде табылған археологиялық қалдықтардан ғана белгілі. 1999 жылы Перуде екінші түр (Cuscomys ashaninka) тірі табылды, ал 2009 жылы Мачу-Пикчуда түсірілген суреттер C. oblativus әлі де тірі екенін көрсетеді. Майоркалық акушерлік жабайы құрбақа (Alytes muletensis), Alytidae туысына жататын, 1977 жылы қазба қалдықтарынан сипатталған, 1979 жылы тірі табылды. Cymatioa cookae, Galeommatidae туысына жататын кішкентай екі жаққыш моллюск; алғаш рет 1937 жылы Лос-Анджелес маңындағы плейстоцен қазба үлгілерінен, содан кейін 2018 жылы Санта-Барбара жағалауында тірі үлгілерден құжатталды. Таулық пигмей possum (Burramys parvus), алғаш рет 1895 жылы қазба жазбаларында табылды; 1966 жылы тірі күйінде қайта табылды. Calliostoma bullatum, терең су теңіз қабығының түрі; 1844 жылы Италияның оңтүстігіндегі терең су кораллдарына байланысты шөгінділердегі қазба үлгілерінен сипатталды, 2019 жылы Мавритания жағалауындағы терең су коралл рифтерінен сипатталғанға дейін.

Неогеннен (23 - 2,6 млн жыл бұрын)

Түнгі қайың (Eidothea hardeniana және Eidothea zoexylocarya), бұрын 15–20 миллион жыл бұрынғы қазбалардан ғана белгілі болған туысқа жатады, 2000 және 1995 жылдары анықталды. Gracilidris, долиходеринді құмырсқалар тұқымдасы, 15–20 миллион жыл бұрын жойылып кеткен деп есептелген, Парагвай, Бразилия және Аргентинада табылып, 2006 жылы қайта сипатталды. Лаостың тас егесі (Laonastes aenigmamus), 11 миллион жыл бұрын жойылып кеткен деп саналатын (Diatomyidae) отбасының мүшесі; 1996 жылы табылды. Monito del monte (Dromiciops), Microbiotheria отрядының жалғыз тірі қалған өкілі; алғаш рет 1894 жылы сипатталған, 11 миллион жыл бұрын жойылып кеткен деп есептелген. Submyotodon, бір ғана қазба түрінен (S. petersbuchensis) 2003 жылы Германияның миоцен кезеңінен, шамамен 11–16 миллион жыл бұрын сипатталған жарғанатар туысы. 2015 жылы Тайвань мен Қытайдан алынған жарғанатардың филогенетикалық талдауы, бұрын Myotis (M. caliginosus, M. latirostris және M. moupinensis) деп жіктелген үш түрдің Myotis туысының басқа өкілдерінен мүлдем ерекшеленетінін көрсетті, және олар Submyotodon қазбасына жақын екендігі анықталды. Осыған байланысты олар Submyotodon туысына қайта жіктелді, осылайша туыс қайтадан сақталды. Таңғы секвоя (Metasequoia), қылқан жапырақты ағаштар туысы, 1941 жылы қазба ретінде сипатталған, ал 1944 жылы тірі күйінде қайта табылды. Wollemi шамы (Wollemia), Araucariaceae отбасының қылқан жапырақты ағаштар туысы; бұрын тек 2–90 миллион жыл бұрынғы қазбалардан ғана белгілі болған, 1994 жылы қайта ашылды.

Қырық дәуірінен бастап (145-66 млн жыл бұрын)

Целакант (Latimeria), 66 миллион жыл бұрын жойылып кеткен деп саналатын (Actinistia) субкласының өкілі; 1938 жылы тірі мысалдары табылды. Алавесия – Atelestid шыбынының туысы, алғаш рет 1999 жылы 100 миллион жылдан астам көнелігі бар янтарь ішіндегі қазба түрінде табылды, ал 2010 жылы Намибияда тірі түрлері анықталды.

Девон кезеңінен (419-359 млн жыл бұрын)

Моноплакофора – орта девон кезеңінде (шамамен 380 миллион жыл бұрын) жойылып кеткені саналған, бірақ 1952 жылы Коста-Рика жағалауының терең суларынан тірі өкілдері табылған моллюскалар класы.

Кембрий кезеңінен (539-485 млн жыл бұрын)

Шиндерхонес Бартелси, жойылып кеткен девон кезеңінің Радиодонталар отрядына жататын өкілі. Оның девон кезеңіндегі қазба қалдықтарының табылуы таң қалдырды, себебі бұрын радиодонттар тек кембрий кезеңінен ғана белгілі болған, ол 100 миллион жыл ертерек шақ.

Өсімдіктер

Яһуда құрмасы, б.з.д. 155-64 жылдар аралығында табылған тұқымнан өсірілген, 2005 жылы қайта отырғызылған. Монреаль дыңы, 19 ғасырда кең таралған, бірақ кейін жоғалып, бірнеше ұрпақтан соң 1996 жылы қайта табылган өсімдік.

Спенсерлер

Нептунның тостағаны (Cliona patera), Clionaidae тұқымдасына жататын демоспонж түрі; 1908 жылы тым көп еңбек етіп жинау салдарынан жойылған деп есептелді, бірақ 2011 жылы қайта табылды.

Анелидтер

Гигантты Палус жауын құрты (Driloleirus americanus), Driloleirus туысына жататын жауын құрты түрі; 1980-ші жылдары жоғалып кеткен деп есептелді, бірақ 2006 жылы қайта табылған.

Құрт-құмырсқалар

Лорд-Хоу аралы таяқ жәндіктері (Dryococelus australis); Phasmatodae тұқымдасына жататын таяқ жәндіктерінің түрі; 1920 жылы жойылып кеткен деп есептелген, 2001 жылы қайта ашылды. Кентерберилік түйеқұйрық (Hadramphus tuberculatus), Curculionidae тұқымдасына жатады; алғаш рет 1877 жылы ашылған, соңғы рет 1922 жылы көрінген, 2004 жылы қайта ашылғанға дейін. Жапқышты ара (Pharohylaeus lactiferus); Hylaeinae тұқымдасына жататын ара, 1923 жылдан бері табылмай, 2018 жылы қайта табылған. 1924 жылы ашылған лестес-патриция (Lestes patricia) құбыжығы. Ашылған кезде тек бір ғана еркек нұсқасы жиналды. Бұл түр 2020 жылға дейін көрінбеді, содан кейін оның колониясы қайта ашылды. Мегакиль Плуто, әлемдегі ең үлкен ара. 1858 жылдан кейін, алғаш рет жиналғаннан бастап, 1981 жылы қайта табылғанға дейін көрінбеді. Динозавр құмырсқасы (Nothomyrmecia macrops), бір ғана түрден тұратын сирек құмырсқалар туысы, 1931 жылы ашылған, 1977 жылға дейін қайта көрінбеген. Petasida ephippigera, Pyrgomorphidae тұқымдасына жататын шегіртке түрі; 1900 жылдан 1971 жылға дейін жойылған деп саналды, содан кейін бір еркек нұсқасы байқалды, одан кейін көп ұзамай көбейтілген жұп табылды. Schizodactylus inexspectatus, Түркиядан келген құмды жерлерде тіршілік ететін сүңгіш, 1901 жылы табылған бір ғана нұсқасы белгілі және 2005 жылы қайта табылғанға дейін жойылған деп есептелген. Сүйекті шкипер (Thyreophora cynophila), Piophilidae тұқымдасына жатады; алғаш рет сипатталған (1794) және соңғы рет Орталық Еуропада (1850) көрінген, ал 2009 жылы Испанияда суретке түсірілген. Питт аралының ұзын мүйізді қоңызы (Xylotoles costatus) - Cerambycidae тұқымдасына жататын қоңыз түрі. Соңғы рет Питт аралында 1910 жылы, ал 1987 жылы Чатем аралдарындағы жақын аралда табылды.

Балық

Бэтмен өзенінің балықшасы, 1970 жылдардан бері көрінбеген балықша түрі. 2021 жылы қайта ашылды. Қара кокане (Oncorhynchus nerka kawamurae) – лосось тұқымдасына жататын жапондық лосось түрі; 1940 жылы жойылды деп саналды, себебі оны сақтауға жасалған әрекеттер нәтижесіз аяқталды. 2010 жылы Сайко көлінде қайта табылды, бұрынғы сақтау шаралары оны сол жерге енгізгеннен кейін тірі қалған.

Талқылаулар

Оның анықтамасы белгісіз болғандықтан, Р. Б. Рикардс және А. Ж. Райт сияқтылар Лазар таксонының өзінің концепциясын жоққа шығарады. Рикардс және Райт "Лазар таксондары, паналық жерлер және реликт фауналар: граптолиттерден алынған дәлелдер" еңбегінде осы концепцияның пайдалылығына күмән келтіріп, кез келген адам қазба жазбасындағы кез келген үзілісті Лазар эффекті деп санауға мүмкіндігі бар екенін айтады, себебі Лазар эффекті үшін қажетті мерзім анықталмаған. Олар түрлердің биологиялық әртүрлілігі мен санының уақыт бойынша дәл белгіленуі, сондай-ақ олардың палеобиогеографиялық бағалануы, түрлерді жіктеу үшін осы атауды қолданудан гөрі маңызды деп санайды. Түрлерді қайта ашуға толыққанды бағытталған бір консервациялық жоба – "Жоғалған және табылған" жобасы, ол бұрын жойылған деп есептелген, бірақ кейіннен қайта ашылған түрлердің тарихын айтуды мақсат етеді.