Кіріспе
19 ғасырдағы Солтүстік Американың орталық бөлігі арқылы Франклин, Миссури және Санта-Фе, Нью-Мексико арасындағы Санта-Фе жолы – Солтүстік Американың орталық бөлігі арқылы 19 ғасырдағы Франклин, Миссури мен Санта-Фе, Нью-Мексиконы байланыстырған жол. 1821 жылы Миссури өзенінің жағасындағы Бунслик аймағынан аттанған Уильям Бекнеллдің бастамасымен салынған бұл жол 1880 жылға дейін маңызды сауда магистралі ретінде қызмет етті, содан кейін теміржол Санта-Феге жетті. Санта-Фе Мексика қаласынан сауда ағынын жүзеге асырған El Camino Real de Tierra Adentro жолының соңғы нүктесіне жақын орналасқан. Кейіннен жол Ұлттық Ескі Жолдар Жолының және АҚШ 66-шы тас жолының бөлігіне енді. Жол Команчерияның солтүстік жиегімен және солтүстік-батыс бұрышынан өтті. Оның құндылығын түсінген команчтер, жолдан өтуге рұқсат беру үшін сыйақы талап етті. Америкалық саудагерлер оларды тағы бір сауда нарығы деп қарастырды. Мексиканың оңтүстігіндегі команчтердің шабуылдары Нью-Мексиконы оқшаулап, американдық саудаға тәуелділігін арттырды. Олар жылқыны тұрақты түрде сату үшін шабуыл жасады. 1840 жылдары Арканзас аңғары арқылығы жол қозғалысы соншалықты қарқынды болды, бизон тобы маңызды маусымдық жайылымдардан бөлініп қалды. Бұл ортаның бұзылуы, сондай-ақ аң аулаудың шектен тыс болуы түрдің құлдырауына әкелді. Команчтер ең маңызды аңдарынан айырылғаннан кейін аймақтағы күштері әлсіреді. 1846 жылы Мексика-Америка соғысы кезінде АҚШ әскері Санта-Фе жолын Нью-Мексикоға басып кіру үшін пайдаланды. Соғысты аяқтағаннан кейін АҚШ Оңтүстік-Батысты сатып алғаннан кейін, жол АҚШ-тың аймақты экономикалық дамыту мен қоныстандыруға ашуының маңызды бөлігі болды. Ол АҚШ-тың осы жаңа жерлерге батысқа қарай кеңеюіне маңызды рөл атқарды. Бүгінде жол бағыты Ұлттық Парктер Қызметімен Санта-Фе Ұлттық Тарихи Жолы ретінде еске алынады. Канзас штатының барлық аумағынан, Колорадоның оңтүстік-шығыс бұрышынан және Нью-Мексиконың солтүстігінен өтетін, жолдың бағытын шамамен ұстанатын тас жол Санта-Фе Жолы Ұлттық Көрікті Жолы деп белгіленді.
The Santa Fe Trail was a 19th century route through central North America that connected Franklin, Missouri, with Santa Fe, New Mexico. Pioneered in 1821 by William Becknell, who departed from the Boonslick region along the Missouri River, the trail served as a vital commercial highway until 1880, when the railroad arrived in Santa Fe. Santa Fe was near the end of El Camino Real de Tierra Adentro which carried trade from Mexico City. The trail was later incorporated into parts of the National Old Trails Road and U. S. Route 66. The route skirted the northern edge and crossed the north western corner of Comancheria, the territory of the Comanche. Realizing the value, they demanded compensation for granting passage to the trail. American traders envisioned them as another market. Comanche raiding farther south in Mexico isolated New Mexico, making it more dependent on the American trade. They raided to gain a steady supply of horses to sell. By the 1840s, trail traffic through the Arkansas Valley was so numerous that bison herds were cut off from important seasonal grazing land. This habitat disruption, on top of overhunting, contributed to the collapse of the species. Comanche power declined in the region when they lost their most important game. In 1846, during the Mexican–American War, the United States Army used the Santa Fe Trail to invade New Mexico. After the U. S. acquisition of the Southwest that ended the war, the trail was integral to the U. S. opening the region to economic development and settlement. It played a vital role in the westward expansion of the U. S. into these new lands. The road route is commemorated today by the National Park Service as the Santa Fe National Historic Trail. A highway route that roughly follows the trail's path, through the entire length of Kansas, the southeast corner of Colorado and northern New Mexico, has been designated as the Santa Fe Trail National Scenic Byway.
Тарих
Санта-Фе жолы – Солтүстік Американың жергілікті халқы, сондай-ақ 18 ғасырдың екінші жартысында еуропалық аң аулаушылар мен саудагерлер ашқан көлік жолы. Кейін оны 19 ғасырда Луизиананы сатып алғаннан кейін АҚШ азаматтары кеңінен пайдаланды. Саудагерлер мен қоныс аударушылар Солтүстік Американың оңтүстік-батысын Миссури штатының Индипенденс қаласын Нью-Мексико штатының Санта-Фе қаласымен байланыстыратын жолмен кесіп өтті. Миссуридегі маңызды сауда орталығы Миссисипи өзеніндегі порты бар Сент-Луис қаласы болды. 1719 жылы француз офицері Клод Шарль Дю Тиснеге француз үкіметі Нью-Мексикодағы Санта-Фе испан отаршылығымен сауда жасау үшін жол құруды тапсырды. Иллинойс штатының Каскаскиа қаласынан басталган алғашқы экспедиция сәтсіз аяқталды, себебі оны Канзастағы үнді тайпалары тоқтатты. Содан кейін, Луизиана билігі тұсында, француз, сосын испан үстемдігі астында француз саудагерлері Пьер Антуан мен Пол Мале 1739 және 1740 жылдары алғашқы сапар жасады, олар Иллинойс штатының Каскаскиа қаласынан басталып, Санта-Феге жетіп қайтып келді. Олар 1741 және 1750 жылдары тағы экспедициялар жасады, олар үндістер мен испандықтар тарапынан түрлі қиындықтарға тап болды. 1792 жылы француз саяхатшысы Пьер Виал тағы да осы жолмен сапар шекті, ал Сент-Луистен келген француз саудагерлері мен аң аулаушылары Санта-Федегі испандардан, сондай-ақ осы кең аймақта тұратын үнді тайпаларынан тері саудасында үстемдікке жетті. Сент-Луистен басқа француз саудагерлері мен аңшылар да жолмен саяхаттар жасады, мысалы, 1815 жылы Санта-Феде испан билігімен тұтқындалған Огюст Пьер Шуто мен Жюль де Мун. 1803 жылы Луизиана АҚШ-қа сатылғаннан кейін (Луизиананы сатып алу), американдықтар 1822 жылдан бастап Санта-Фе жолын жақсартты және кеңінен таныстырды, Мексикамен жаңа сауда мүмкіндіктерін пайдалану үшін, Мексика Испаниядан тәуелсіздік соғысында жеңіс алып, тәуелсіздік алғаннан кейін. Миссуриден өндірілген тауарлар сол кездегі солтүстік Мексиканың Нью-Мексико штатындағы Санта-Феге тасымалданды. Еркін жерді иеленуге мүмкіндік іздеген қоныс аударушылар арба пойыздарын пайдаланып, батысқа қарай бұралып өтетін түрлі көшпенділер жолдарымен жүрді. "Тағдырлы манифест" саяси философиясы, АҚШ-тың бір жағалаудан екінші жағалауға дейін кеңеюі керек деген идея, ұлттық саяси талқылауларға үстемдік етті. Жол Миссисипи және Миссури өзендерінің бойындағы ішкі порт қалаларын және олардың арба пойыздарын батысқа жалғастырды. Жол орталық жазықтан Сент-Джозеф және Индипенденс қалаларына өнімдер тасымалдауға пайдаланылды. 1820-1830 жылдары ол кері саудада да маңызды роль атқарды, саудагерлер азық-түлік пен жабдықтарды алыс Солтүстік-Батысты аша жатқан тері аулаушылар мен таулы адамдарға тасымалдау үшін пайдаланды, әсіресе Солтүстік-Батыстың ішкі аймақтарында: Айдахо, Вайоминг, Колорадо және Монтана. Мұрагерлер жолы солтүстікке қарай бағытталды, Тынық мұхитының жағалауындағы порттардағы тері саудасын қамтамасыз етті.
Солтүстік-Оңтүстік саудасы
Санта-Фе, Мексика қаласы мен Нью-Мексико штатындағы Сан-Хуан Пуэбло арасындағы құрлық жолы – El Camino Real de Tierra Adentro-ның солтүстік соңына жақын орналасқан. Жүк тасымалдауға арналған керуендер Вайомингтегі Форт Бернардтан Колорадодағы Форт Бентке дейін, Санта-Фе жолына дейін жүргізілген.
Санта-Федің маңызы
1825 жылы Чиуауадан келген саудагер Мануэль Эскудероға Нью-Мексико губернаторы Бартолом Бака Мексикадан келген саудагерлер үшін АҚШ шекарасын ашу үшін Вашингтонда келіссөздер жүргізуді тапсырды. 1826 жылдан бастап Чавес, Армихос, Переас және Отеролар сияқты жаңа мексикалықтардың көрнекті аристократ отбасылары бұл жолмен саудаға қатысты. 1843 жылға қарай Санта-Фе жолымен тауар тасымалымен айналысатын саудагерлердің көп бөлігі Нью-Мексико мен Чиуауадан келгендер болды. 1835 жылы Мехико қаласы Альбино Пересті Нью-Мексико департаментін Jefe Politico (саяси басшы немесе губернатор) және басқарушы әскери шенеунік ретінде басқаруға жіберді. 1837 жылы Рио-Ариба (Жоғарғы Рио-Гранде, яғни Солтүстік Нью-Мексико) күштері Перестің жаңа мексикалық конституцияны күшіне енгізуіне, Санта-Фе саудасы мен ойын-сауығына салық салуға қатысты жаңа кіріс заңдарына және бай мексикалықтарға Нью-Мексико жерін үлкен үлестермен беруіне қарсы көтерілді. Нью-Мексико тұрғындары Мексико қаласынан алыс, шекарадағы салыстырмалы еркіндікті бағалады. Көтерілісшілер губернатор Альбино Пересті жеңіп, өлім жазасын орындады, бірақ кейін Мануэль Армихо басқарған Рио-Абахо (Төменгі Рио-Гранде немесе Оңтүстік Нью-Мексико) күштерімен жеңіліске ұшырады.
Техас пен Мексика арасындағы қақтығыс
Техас Республикасы Мексикамен Санта-Феге иелік ету үшін бәсекелестікке түсті, өйткені 1836 жылы Техастың Мексикадан бөлініп шығуынан кейін екі ел де Рио-Гранденің солтүстігі мен шығысындағы аумақтың бір бөлігіне таластап отырды. 1841 жылы Остиннен (Техас штаты) Санта-Феге шағын әскери және саудалық экспедиция аттанды. Олар Техас Республикасының және оның президенті Мирабо Б. Ламардың өкілдері болды. Олардың мақсаты Санта-Фе және Нью-Мексико халқын Мексикамен даулы аумақтан және Санта-Фе жолының саудасынан бас тартуға көндіру болды. Олар сол жердегі саяси жағдайдың тұрақсыз екенін білгендіктен, Нью-Мексикодағы қарсыластар тарапынан құшақ жаюды үміттенеді. «Техас Санта-Фе экспедициясы» деп аталған бұл экспедиция көптеген қиындықтарға тап болды. Экспедицияны губернатор Армихоның мексикалық әскері адал емес келіссөздер арқылы тұтқынға алды. Олар Мексика қаласына дейін жасалған қиын сапар кезінде қатал және жоспарсыз күтімге ұшырады, онда олар көтеріліс қызметтері үшін сотталды, айыпталды және түрмеге қамалды. 1842 жылы полковник Уильям А. Кристи Техас президенті Сэм Хьюстонға қарулы күштерге тәуелді Чарльз Уорфилдтің төңкеру жоспарына қолдау көрсету туралы хат жазды. Ол Нью-Мексико және Чиуауа провинцияларындағы үкіметтерді құлатуды және олжаның жартысын Техас Республикасына қайтаруды ұсынды. Хьюстон операцияның ең жоғары құпиялылықта жүргізілуі шартымен келісті. Ол Уорфилдті полковник қылып тағайындады, ол Техаста, Сент-Луисте (Миссури штаты) және Оңтүстік Роки тауларында Уорфилд экспедициясы үшін еріктілерді жинауға тырысты. Ол Джон МакДэниелді және Сент-Луис маңындағы шағын топты жалдап, МакДэниелге Техас капитаны шені берді. Уорфилд серігімен бірге Роки тауларына бет алғаннан кейін, МакДэниел 1843 жылдың сәуір айында (қазіргі Канзас штатының Райс округі) Санта-Фе жолымен жүретін сауда керуенін тонады. Бұл Нью-Мексиконың бұрынғы губернаторы Франсиско Ксавьер Чавестің ұлы Антонио Хосе Чавестің өліміне әкелді. Уорфилд бұл қылмыс туралы білмеген. МакДэниел мен оның бір серігі сотталды, айыпталды және өлім жазасына кесілді. АҚШ-та тұтқынға алынған басқа да күдіктілер айыпталды және түрмеге қамалды. Газеттерде американдықтар мен мексикалықтардың бұл қылмысқа ашуланғаны жазылды. Санта-Фе жолының АҚШ жағындағы жергілікті саудагерлер мен азаматтар әділдік пен экономикалық тұрақтылыққа оралуын талап етті. Оларды қарусыздағаннан кейін капитан Филип Сент-Джордж Кук оларға Техасқа қайтуға рұқсат берді. Бекнелл алғаш қолданған Миссури арқылы өтетін жол қазіргі Осадж жолы мен Медицина жолының бөліктерін ұстанды. Франклиннің батысында жол Миссуридегі Арроу Рок маңынан өтіп, кейін қазіргі 24-ші АҚШ тас жолының бағытымен жүрді. Ол Маршаллдан солтүстікке қарай Лексингтон арқылы Форт-Осаджға, содан кейін Тәуелсіздікке дейін өтті. Тәуелсіздік сонымен қатар Орегон және Калифорния жолдарының тарихи «аттандыру орындарының» бірі болды. Тәуелсіздіктің батысында ол Олате қаласына жақын Канзастың батыс шекарасына дейін 56-шы АҚШ тас жолының бағытын ұстанды. Ол Колорадоға кіріп, штаттың оңтүстік-шығыс бұрышы арқылы Нью-Мексикоға өтеді. Тәуелсіздік пен Олате арасындағы жолдың бөлігі Калифорния және Орегон жолдарымен жүретін иммигранттар тарапынан да пайдаланылды, олар Канзастағы Гарднер маңында солтүстік-батысқа қарай бұрылды. Олатеден бастап жол Балдуин Сити, Бурлингэм және Кунсел Гроув қалалары арқылы өтіп, кейін Макферсоннан батысқа қарай Лион қаласына қарай бұрылды. Лионның батысында жол қазіргі 56-шы магистральдың Great Bend-ке дейінгі бағытымен жалғасты. Жолдан жасалған жердің шұңқырлары әлі де бірнеше жерде көрінеді (Ральфтың шұңқырлары Арт Грейт Бендте, Арканзас өзеніне тап болған жолдағы әуе суреттерінде көрінеді). Great Bend-те жол Арканзас өзеніне тап болды. Жолдың тармақтары өзеннің екі жағымен Додж Сити мен Гардэн Ситиге дейін ағынға қарай жүрді. Канзастың оңтүстік-батысындағы Гардэн-Ситидің батысында жол екі тармаққа бөлінеді. Тау жолы немесе Жоғарғы өткел деп аталатын тармақтардың бірі Ла Хунтадан Тринидадқа дейін, одан кейін оңтүстікке қарай Ратон асуы арқылы Нью-Мексикоға дейін Пургаторе өзенін бойлайды. Екінші негізгі тармақ, Симарон кесілген немесе Симарон өткел немесе Орташа өткел деп аталады, Симарон шөлінің оңтүстік-батысын кесіп өтеді (осыны Waterscrape немесе La Jornada деп те атайды). Шын мәнінде, Симарон өзені жолдың осы тармағы бойынша судың жалғыз көздерінің бірі болды. Уотрустан қайта біріккен тармақтар оңтүстікке қарай Санта-Феге дейін жалғасты. Миссуриде бұл 85-ші және Манчестер «Үш жол» жол сегменті, Арроу Рок паромдық қондырғысы, Санта-Фе жолы – Гранд Пасс жол сегменттері және Санта-Фе жолы – Салин округі жол сегменттерін қамтиды. Канзас штатының Додж Сити маңындағы Санта-Фе жолының ең анық көрінетін бөлігі, Санта-Фе жолы қалдықтары, Ұлттық тарихи ескерткіш ретінде тізілген. Колорадода Санта-Фе жолы Тау маршруты – Бенттің жаңа бекінісі Ұлттық тізілімге енгізілген.