Кіріспе

Қозғалтқышсыз дөңгелек, үлкен заттың түбіне бекітілуге арналған.

Келек – бұл үлкен затты ("көлік құралын") жылжытуға мүмкіндік беру үшін оның түбіне бекітілетін қозғалтқышсыз дөңгелек. Келектер көптеген қолданыстарда қолданылады, мысалы, сауда арбаларында, кеңсе орындықтарында, ойыншық арбаларда, аурухана төсектерiнде және материалдарды тасымалдау жабдықтарында. Жоғары сыйымдылығы бар, ауыр жұмысқа арналған келектер өнеркәсіптік қолданыстарда кеңінен қолданылады, мысалы, платформалы жүк көліктерінде, арбаларда, құрастыруларда және зауыттардағы сүйреу желілерінде.

Түрлері

Дөңгелектер тік сызық бойынша қозғалу үшін бекітілген немесе, қозғалыс бағытына автоматты түрде бағытталатындай, ось немесе ілмекке орнатылған болуы мүмкін.

Қатты роликтер

Негізгі, қатты дөңгелек (кастер) – стационарлық шанышқыға бекітілген доңғалақтан тұрады. Шанышқының бағыты, көлік құралына қатысты бекітілген, дөңгелек көлік құралына орнатылған кезде анықталады. Мысалы, Солтүстік Америкадағы дүкен арбаларының артқы дөңгелектері осыған жатады. Қатты дөңгелектер көліктің қозғалысын шектейді, нәтижесінде көлік түзу сызықпен жүреді.

Айналмалы роликтер

Қарапайым қатты дөңгелек сияқты, айналмалы дөңгелекте бұрандаға орнатылған доңғалақ болады, бірақ бұранданың үстіндегі қосымша айналмалы буын бұранданы 360 градусқа дейін еркін айналдыруға мүмкіндік береді, соның арқасында доңғалақ кез келген бағытта домалап жүреді. Бұл көлік құралын бағытын өзгертпей, кез келген бағытта оңай жылжытуға мүмкіндік береді. Айналмалы дөңгелектер кейде тұтқаларға бекітіледі, сонда оператор олардың бағытын қолмен орната алады. 1920 жылы Сиберт Чеснатт (Seibert Chesnutt) АҚШ патенті 1341630 бойынша жақсартылған айналмалы дөңгелекті ойлап тапты, оны штамптау арқылы оңай жасауға болады және қызмет ету мерзімін ұзарту үшін шарлы подшипниктер орнатылған. Негізгі айналмалы дөңгелектер 1840 жылдары Чарльз Дарвиннің әйгілі «офис креслосында» қолданылған. Сонымен қатар, айналмалы дөңгелектерде тік ось пен дөңгелек осі арасында шамалы ығысу болуы керек. Дөңгелек дұрыс бағытта болмаса, ығысу дөңгелек жинағының тік осьтің айналуына және қозғалыс бағытынан кейін қалуына себеп болады. Егер ығысу болмаса, дөңгелек дұрыс бағытта болмаса, қозғалысқа кедеріл болады немесе жерге сүйреледі. Тіке сызық бойымен қозғалғанда айналмалы дөңгелек автоматты түрде тураланып, қозғалыс бағытына параллель айналады. Мұны дүкендегі арбада байқауға болады, мұнда алдыңғы дөңгелектер жолақпен жүргенде артқы дөңгелектерге параллель орналасады. Осының салдарынан көлік құралы табиғи түрде тік бағытта жүреді. Дәл басқару қажет емес, себебі дөңгелектер тік қозғалысты сақтайды. Бұл көлік бұрылғанда да солай. Дөңгелек бұрылу радиусына перпендикуляр айналады және тегіс бұрылыс жасауға мүмкіндік береді. Мұны арбада байқауға болады, мұнда алдыңғы дөңгелектер әртүрлі жылдамдықпен айналады, бұрылу радиусы қаншалықты күшті бұрылу жасалса, соған байланысты өзгереді. Дөңгелек осьтері мен айналмалы буын арасындағы бұрыш пен арақашықтықты дөңгелектің әртүрлі түрлеріне сәйкес реттеуге болады.

Өнеркәсіптік роликтер

Өнеркәсіптік роликтер – ауыр жүктерді тасымалдауға арналған, аса берік роликтер, кейде олардың салмағы отыз мың фунтқа дейін жетеді. Өнеркәсіптік ролик айналмалы немесе қатты конструкцияда болуы мүмкін. Өнеркәсіптік роликтерде әдетте төрт бұрандалы тесігі бар жалпақ жоғарғы тақтасы болады, бұл жоғарғы тақта мен жүк арасындағы берік байланысты қамтамасыз етеді. Олар түрлі салаларда қолданылады, мысалы: арбалар, жинауға арналған айналмалы үстелдер, ауыр жүктерді сақтауға арналған стеллаждар, қоймалық контейнерлер, сүйреу желілері, техникалық қызмет көрсету жабдықтары және материалдарды тасымалдау механизмдері. Алғашқы өндірісте өнеркәсіптік роликтердің корпусы әдетте үш бөлек, штампталған металл бөліктен жасалатын және жоғарғы тақтаға дәнекерленетін. Бүгінде көптеген өнеркәсіптік роликтердің корпусы бір металлдан лазерлік кесу арқылы жасалады, содан кейін пресс-тежегіш көмегімен аяқтары қажетті тоқсан градус бұрышқа келтіріліп, осылайша механикалық тұрғыдан мықты құрылғы шығарылады. Өнеркәсіптік роликтердің жұмысына әртүрлі факторлар әсер етеді. Мысалы, үлкен дөңгелек диаметрі мен ені жүк салмағын үлкен дөңгелек бетіне тарату арқылы жүк көтеру қабілетін арттырады. Сонымен қатар, қатты дөңгелек материалдары (мысалы, шойын, жоғары профильді полиуретан) едендегі кір мен қоқысқа төзімді және оларды жинамайды.

Токтайтын және бұғаттайтын роликтер

Жалпы арзан дөңгелектер дөңгелектің айналуын тоқтатуға арналған тежегішпен жабдықталуы мүмкін. Бұл әдетте дөңгелекке тежегішті басатын рычаг арқылы іске асырылады. Дегенмен, айналмалы дөңгелек тік ось пен бұғатталған дөңгелектің ортасы арасындағы қашықтық бойынша кішкентай шеңберде айналып, сәл қозғала алады. Айналмалы дөңгелектің күрделі түрі, кейде толық құлыптағыш дөңгелек деп аталады, тік осьте қосымша айналу құлпын қамтиды, бұл осьтің бұрылуына да, дөңгелектің айналуына да жол бермейді, осылайша өте берік тіреуді қамтамасыз етеді. Бұл екі құлыпты бірдей немесе жеке пайдалануға болады. Егер тік ось құлыпталса, бірақ дөңгелек айнала берсе, дөңгелек бағытталған дөңгелекке айналады, бірақ оны кез келген көлденең ось бойымен бір бағытта қозғалу үшін құлыптауға болады. Кейбір жағдайларда, әрқайсысына жеке механизмді қосу үшін айналып жүрудің қажеті болмай, барлық дөңгелектерді бір уақытта тежеу немесе құлыптау пайдалы болуы мүмкін. Бұл орталық құлыптау механизмін пайдалану арқылы жүзеге асырылады, ол дөңгелектің үстінен сәл жоғары орналасқан қатты сақина арқылы іске қосылады, сақина төмен түсіп дөңгелекке қысым жасап, оның айналуын және бұрылуын тоқтатады. Баламалы әдіс – орталық құлыптағыш дөңгелек, оның әр тік осьтің ортасында айналатын тетік бар, ол әр дөңгелектің төменгі жағындағы тежегіш механизміне дейін жетеді.

Кингпинсіз дөңгелектер

Kingpinless кастердің ішкі жүріс жолы, көлік құралына бекітілген сыртқы жүріс жолы және жүріс жолдары арасындағы шарлы подшипниктер болады. Осы механизмде кірпік болмайды, содан да оны кірпіксіз деп атайды. Кірпіктің болмауы айналмалы кастердің бұзылуына себеп болатын көптеген мәселелерді жояды және дірілді азайтады немесе толықтай жояды. Олар герметикалық жабынған, жоғары дәлдікті шарлы немесе конустық подшипниктерге ұқсас жүк көтеру қабілеті мен беріктікке ие, сондай-ақ жоғары соққыға ұшырайтын жағдайларда дәстүрлі айналмалы кастерлерге тиімді балама болып табылады.

Кастердің шағылысуы

Роликтердің бір үлкен кемшілігі – тербеліс. Кастердің тербелісінің кең таралған мысалы – супермаркеттегі сауда арбасында, бір ролик бір жақтан екінші жаққа жылдам қозғалғанда. Бұл тербеліс, сондай-ақ «шимми» деп аталады, белгілі бір жылдамдықтарда табиғи түрде пайда болады және басқа дөңгелекті көліктерде кездесетін жылдамдық тербелісіне ұқсас. Кастердің тербеліс жылдамдығы роликке түсетін салмаққа және дөңгелек осі мен рульдік осі арасындағы қашықтыққа байланысты. Бұл қашықтық «артта қалу қашықтығы» деп аталады, және осы қашықтықты арттыру орташа жылдамдықтарда тербелісті жоюға көмектеседі. Әдетте, тербеліс жоғары жылдамдықтарда пайда болады. Тербеліс қауіпті, себебі ол көлікті күтпеген бағытта қозғалтуы мүмкін. Тербеліс ролик толығымен жерге тимей, бағыттағысын бақылау мүмкін болмаған кезде пайда болады. Ролик жерге толығымен тиген кезде, ол кез келген бағытта бұрылуы мүмкін. Бұл көлікті ролик бағытында кенеттен қозғалтуына себеп болуы мүмкін. Төмен жылдамдықтарда ролик бұрылу арқылы бағытты түзетуге және қажетті бағытта қозғалуды жалғастыруға қабілетті. Бірақ жоғары жылдамдықтарда бұл қауіпті болуы мүмкін, өйткені ролик жеткілікті жылдам бұрылып үлкермей, көлік кез келген бағытта секіріп кетуі мүмкін. Электрлік және жарыс арбаларын жасаушылар тербеліс мәселесіне өте мән береді, өйткені арба жолаушылары үшін қауіпсіз болуы керек. Артта қалу қашықтығын арттыру жарыс арбаларында жоғары жылдамдықтарда тұрақтылықты арттыра алады, бірақ күнделікті пайдалану үшін төмен жылдамдықтарда тербеліске себеп болуы мүмкін. Алайда, роликтегі артта қалу қашықтығы қаншалықты көп болса, оның бұрылуы үшін соншалықты көп орын қажет болады. Сондықтан, бұл қосымша бұрылу кеңістігін қамтамасыз ету үшін раманы ұзарту немесе аяқ тіректерін кеңейту қажет болуы мүмкін. Бұл арбаны қолдануды қиындатады. Кастердің тербелісін демпферлерді қосу немесе бұрылу буындарының үйкелісін арттыру арқылы бақылауға болады. Бұл бұрылу буынына шайбаларды қосу арқылы жүзеге асырылады. Үйкеліс арбаның алдыңғы бөлігіне түсетін салмақ артқан сайын артады. Ролик тербеліс бастаған кезде, ол арбаны баяулатып, салмақты алдыңғы дөңгелектерге ауыстырады. Осылайша роликтерді жөндеуге арналған бірнеше онлайн жиынтықтар бар. Кастердің тербелісін азайтудың басқа әдістері – бұрылу жетегін арттыру, ауыр майды пайдалану, дөңгелектің салмағын азайту немесе материалдарды ауыстыру арқылы жермен үйкелісті арттыру. Сондай-ақ, роликтерді толығымен тоқтату үшін ролик ұстағыштарын қолдануға болады.

Эргономикалық жобалар

Эргономикалық роликтер операторға зиян келтіру мүмкіндігін азайту үшін, пайдалану ортасы мен атқарылатын жұмыс ескеріле отырып жасалады. Роликтерге қарсы тұруды қажет ететін ұзақ мерзімді қайталамалы әрекеттер, шаршау жарақаттарына себеп болуы мүмкін. Дұрыс емес техникалық сипаттамалар роликтердің қызмет ету мерзімін де қысқартуы мүмкін. Роликтердің жұмыс істеу тиімділігіне көптеген факторлар әсер етеді. Шинаның қаттылығы, протектордің ені мен пішіні, артқы бұрылыстың ұзындығы ("кастер") және дөңгелектің диаметрі сияқты параметрлердің барлығы платформаны жылжытуға қажетті күш-жігерге әсер етеді. Қатты дөңгелектер деформацияға қарсылықты азайту арқылы роликті жылжытуды жеңілдетеді. Аз қысылған шина деформацияға қарсылығын арттырады, демек, платформаны жылжыту үшін көбірек күш қажет болады. Бұрылу күшіне ролик бұрылысының мөлшері мен дөңгелектің диаметрі әсер етеді. Роликтердің дәстүрлі конструкциясын жақсартуға аяқ сақшылары, жол тазартқыштары, күшейтілген тіреулер, рульдік түтіктер, айналу құлыптары және тежегіштер кіреді, бұл шаралардың бәрі жұмыс орнында оператордың жарақат алуын азайту мақсатында жүзеге асырылған.

Дөңгелек диаметрі, дөңгелек ені және тандем дөңгелектер

Дөңгелектің диаметрі кастердің бөлшекті, кедір-бұдыр немесе тегіс емес беттерде қаншалықты оңай жылғалатынына әсер етеді. Үлкен диаметрлі дөңгелектер еден мен лифт арасындағы сияқты кеңістіктерді көтере алады. Дегенмен, дөңгелектің диаметрі неғұрлым үлкен болса, соғұрлым кастердің тіреуі жоғарырақ болуы керек. Төмен ілінген нысанның негізі дөңгелектерден жоғары көтерілуі керек, немесе кастерлер төмен ілінген нысанды тіреп тұрып, жаққа қарай шығып тұруы керек. Тік осьтің айналасында бұрылғанда, айналмалы дөңгелектер кеңістікті шарпып өтеді. Үлкен дөңгелектерге осы үшін көбірек кеңістік қажет. Жермен жанасу ауданы артық кең дөңгелектерді пайдалану арқылы жүк көтеру қабілетін арттыруға болады. Алайда, кең айналмалы дөңгелекті бұрғанда, дөңгелектің жермен жанасатын бөлігінің ортасы, шеттеріне қарағанда баяу айналады. Дөңгелектің жанасу бетінің негізіндегі айналу жылдамдығының осы айырмашылығы кең дөңгелектердің айналуға қарсы кедергі жасауына себеп болады, ал бұл кедергі жүк көлемі артқан сайын күшейеді. Жүк көтеру қабілетін арттырудың және айналу кедергісін шектеудің тағы бір жолы – бір осьте бірнеше тар дөңгелекті қатар орнату. Әрбір дөңгелектің жермен жанасу ауданы жалғыз кең дөңгелекке қарағанда тар болғандықтан, айналу кезінде бұрылуға кедергі аз болады.