Кіріспе

Ядролық жарылыстың әсерінен жеке қорғанудың ұсынылатын әдісі

"Жасырынып, жабылу" – ядролық жарылыстың әсерінен жеке қорғану әдісі. Жасырыну және жабылу ядролық от шар радиусынан тыс жерде орналасқан, бірақ ядролық жарылыстан жеткілікті қашықтықта тұрған адамдарға қорғаудың белгілі бір деңгейін ұсынуға көмектеседі, себебі тік тұрып, қорғалмаған күйде қалу салдарынан ауыр жарақат алу немесе қаза болу ықтималдығы жоғары. Бұл маневрдің ең тура мағынасы бойынша, оқиғадан кейінгі алғашқы бірнеше секундтан минуттарға дейінгі уақытта қолдануға болатын қорғаныс шараларына баса назар беріледі. Ал сол аттас фильм және кеңестердің толық жиынтығы оқиғадан кейін апталар бойы қорғануды қамтамасыз етуге арналған. Бұл шара көші-қон бағдарламаларының уақыт және қашықтық шектеулеріне байланысты мүмкін болмаған жағдайларда, мақсатты/қалалық эвакуациядан гөрі тиімдірек балама ретінде қарастырылады. "Жасырынып, жабылу" маневріне ұқсас, бірақ толықтай сәйкес келмейтін маневрлер, сондай-ақ жер сілкінісі немесе торнадо сияқты кенеттен болатын басқа да құрылымды бұзушы оқиғаларға жауап ретінде оқытылады, мұндай жағдайларда алдын ала эвакуация уақыт шектеулеріне байланысты мүмкін болмайды. Осыған ұқсас қауіпті жағдайларда, құлап, жабылып, ұстап тұру да басқа қауіпсіздік шаралары қолданылмаған жағдайда жарақат алудың немесе қаза болудың алдын алады. Ядролық жарылыстың қауіпті әсеріне қарсы шара ретінде "Жасырынып, жабылу" күтпеген ядролық шабуыл кезінде де, сондай-ақ халыққа ескерту берілген ядролық шабуыл кезінде де тиімді, мұндай ескерту ядролық қару келгенге бірнеше минут бұрын берілуі мүмкін.

Атомдық шабуыл кезінде

Тез арада түсіп, ашық теріні жабу жарылыс және жылу әсерінен қорғайды. Жер бетіндегі ойыс, үлкен тас немесе кез келген шұңқыр қорғаныс береді. Көздеріңізді жабыңыз. Қолдарын және қолдарыңызды дененің астына немесе жанына қойып, касканы киіп, ашық теріні жылудан қорғаңыз. Жарылыс толқыны өтіп, сынықтар құлауы тоқтағанша, бетіңізді жерге қойып жатыңыз. Сабырлы болыңыз, жарақат алғандарын тексеріңіз, қару-жарақ пен жабдыққа зақым келгенін қараңыз және миссияны жалғастыруға дайындалыңыз. Ядролық жарылыс шарпығандағы алғашқы жарқын жарық пен жылуды көргенде дереу тоқтаңыз, жасырыныңыз және жерге құлаңыз. Денені бетімен төмен қаратып жатыңыз, ал жарылыстың ыстығынан қорғану үшін ашық теріні және бас арқасын киіммен жабыңыз. Егер жеткілікті киім болмаса, бас арқасы мен мойныңызды қолдарыңызбен жабыңыз. Осыған ұқсас нұсқаулар "Бұқа мен қақпақ" фильмінде де көрсетілген, сондай-ақ 1964 жылғы британдық "Азаматтық қорғаныс ақпараттық бюллетені №5" және 1980-жылдардағы "Қорғаныз және аман қалыңыз" атты қоғамдық ақпараттық сериясында да бар. Зубук пен Плешаковтың "Кремльдің суық соғысының ішінде" кітабында айтылғандай, Кеңес Одағындағы балалар да осыған ұқсас қарсы шаралар бойынша сабақтар алған. АҚШ армиясының жаттығуларында сарбаздар дереу жерге құлап, беттерін және қолдарын жоғарыда сипатталғандай жабуға үйретіледі.

Ескерту берілген кезде

Кейбір ескерту берілген жағдайда, ең жақын бомбалық баспананы табуға кеңес беріледі, немесе егер табылмайтын болса, қатты салынған кез келген ғимаратқа барып, сол жерде қалуға және баспана табуға болады. Баспана, фильмде көрсетілгендей, күтпеген шабуыл жағдайындағы "жатып алып, қорғану" шарасының соңғы кезеңі болып табылады.

Жазуды талдау

"Қорғану және жасыру" шарасы мыңдаған адамның өмірін сақтап қалуға мүмкіндік береді. Себебі адамдар табиғатынан зейінділікке бейім, сондықтан жарылыс кезінде пайда болған осы жарқын шағылыстың көзін табу үшін терезелерге жүгіреді. Осы уақыт ішінде, олардың білмейтіні, баяу жылдамдықпен қозғалатын жарылыс толқыны оларға қарай жылдам ұмтылып келеді, содан кейін терезе әйнегін жарып, көрермендерді сынықтармен жаралайды. Доктор Хироши Савачиканың куәлігінде, ол Хиросима бомбасынан жеткілікті қашықтықта болғанымен және жарылыс толқыны келгенде терезе алдында тұрмаған, бірақ оның жанындағылар жарылыс салдарынан ауыр жарақат алды, олардың денесіне сынған әйнек пен ағаш сынықтары кіріп кеткен. Хиросима мен Нагасакиде жарылған "атом бомбалары" ядролық сутегі құрылғыларынан 1000 есе немесе одан да әлсіз болды. 1945 жылы Хиросима мен Нагасаки қалаларына тиісінше 16 килотонна (16 000 тонна) және 21 килотонна ТНТ-ге тең қуатты бомбалар тасталды. 1952 жылдың 1 қарашасында АҚШ Маршалл аралдарындағы Эневетак атолында алғашқы сутегі бомбасын сынады. "Майк" – бомбаның кодовое атауы, ол шамамен 10 мегатонна, яғни 10 миллион тонна ТНТ-ге тең энергияны бөліп шығарды. 1961 жылы КСРО "Царь бомбасын" сынағанда, жарылыстың қуаты 50 мегатоннаны құрады, бұл Хиросима мен Нагасакиге тасталған атом бомбаларының күшінен 1500 есе артық.

Жер сілкінісі мен торнадо кезінде

Жер сілкінісі немесе торнадо сияқты құрылымдық тұрақсыздық немесе ұшып келетін бөлшектер күтілуі мүмкін жағдайларда "бас тығып, жасырыну" туралы ұқсас кеңес беріледі. Ядролық жарылыстан белгілі бір қашықтықта, жарылыс толқыны осы табиғи құбылыстармен салыстырылатын әсер етеді, сондықтан соған ұқсас шаралар қолданылады. Жер сілкінісі жиі болатын аймақтарда "Төменде, жасыр және ұстап тұр!" деген шара қолданылады. Сонымен қатар, АҚШ-тың торнадоға бейім аймақтарында, әсіресе Торнадо аллеясында, торнадо жаттығулары балаларды еденге жақындауға және ұшып келетін бөлшектерден жарақат алмас үшін бастарының арқасын қорғауға үйретуді қамтиды. Кейбір АҚШ штаттары жыл сайын төтенше жағдайларда торнадоға қарсы жаттығулар өткізеді.

Тарих

Атомдық дәуір басталғанға дейін терезе шынысының артында жарылыстарды қараудың қаупі белгілі болды, бұл үлкен химиялық жарылыстардан болатын жарақаттар мен өлімнің жиі кездесетін себебі еді. 1917 жылғы Галифакс жарылысы, шамамен 2,9 килотонна TNT энергиясымен жарылған оқ-дәрі тасымалдау кемесі, жарқын шоқтан кейін терезелерінен қарап тұрған жүздеген адамның көздері мен беттерін жарақаттады, ал жарылыс толқыны баяу келгенде 200-дей адам жарылған шыныдан соқыр болды. Жаңа Шотландиядағы Галифакс қаласындағы барлық терезелер адам қателігінен туған осы апаттың салдарынан қирады. "Нагасакидегі атом бомбасы соғысы апатының" тізімінде, гипоцентрге жақын (Мацуяма ауылы) барлығы қаза тапқан, тек "әуе шабуылынан қорғаныс ұясында болған бір бала" ғана аман қалған деп көрсетілген. Сәл алыс жерде, Нагасаки медициналық мектебінің профессоры Сейки жарылыс ошағынан 400 метр қашықтықта әуе шабуылынан қорғаныс ұясын салған және аман қалған. Нагасаки орналасқан аңғарды құрайтын алыс төбеде болған Чимото-сан бомба құлайтынын көргенде, жарылыстан бұрын, "жерге жатып қал" әрекетін жасады. Бірақ, осы қысқа ескертуге қарамастан, ол жарқын шоқ басылғаннан кейін жеткілікті ұзақ уақыт жерде жатпады, ерте тұрғандықтан ауысып жарақат алды, сосын баяу қозғалған жарылыс толқыны оны басып өтіп, бірнеше метрге итеріп жіберді. Хиросима мен Нагасакиде атом бомбалары тасталған аралықта, алғашқы бомбадан аман қалғандар Нагасакиге барып, атомдық жарқыннан кейін тығылу керектігін және терезе шынысының жарылуының ерекше қауіпті екенін айтты. Осы және басқа да факторлардың нәтижесінде, тығылуға үйретілмегендерге қарағанда, Нагасакидегі алғашқы жарылыста өлім саны азайды. Алайда, атом бомбасының жаңа және беймәлім табиғатынан туындаған, атомдық жарқыннан кейін болатын қызу немесе жарылыс қаупі туралы халыққа ескертілмеді. Хиросима мен Нагасакиде көптеген адамдар жарқын шоқтың қайдан келгенін білу үшін аспанға қарап, іздеумен болды. Осыған ұқсас жағдай Хиросима мен Нагасаки маңындағы адамдардың арасында да байқалды.

Өмірбаян

1949 жылы Кеңес Одағы өзінің алғашқы ядролық құрылғысын – РДС-1 сынағанда, АҚШ-тың ядролық қару монополиясы бұзылды. Осыдан кейін АҚШ үкіметінің көптеген өкілдері мен азаматтар АҚШ-тың бұрынғыдан да осал екенін сезінді. 1950 жылы, Суық соғыстың басында азаматтық қорғаныс күштерін күшейту кезеңінде – «Американы ескертіңдер!» атты халыққа ядролық қауіпке дайындық туралы білім беру жобасымен бірге, ересектерге арналған «Атомдық шабуыл кезінде аман қалу» кітабы жарық көрді. Кітапта «бас иіп, жасырыну» кеңесі берілген, немесе дәлірек айтқанда, алдымен жасырынып, содан кейін бас иіп, деген кеңес берілген, бірақ бұл терминдер «Атомдық шабуылдарға қарсы алты өмір сүру құпиясы» бөлімінде тікелей қолданылмаған. 1. Қоршау іздеңіз. 2. Жерге немесе еденге жатып алыңыз. 3. Жүзіңізді қолдарыңызға тығыңыз («шығанақтың қисығы»). Бір жылдан кейін, 1951 жылы Федералды азаматтық қорғаныс басқармасы балаларға арналған «Бас иіп, жасырыну» фильмін жасады. «Бас иіп, жасырыну» жаттығулары азаматтық қорғаныс жаттығуларының ажырамас бөлігіне айналды, оны АҚШ-тың барлық азаматы – балалардан бастап қарттарға дейін, ядролық соғысқа дайын болу үшін орындауға шақырылды. Ядролық қарудың әсері туралы білім беру жұмыстары АҚШ-та бәсекелес баламаларға байланысты тоқтап, қайта басталып отырды. 1950 жылдарға қарай құпия сақталған АҚШ-тың соғыс ойынында, 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басындағы соғыстың күшеюінің, ескертудің және алдын алу шабуылдарының әртүрлі деңгейлері қарастырылды. Онда азаматтық қорғаныс бойынша білім беру арқасында шамамен 27 миллион АҚШ азаматының өмірі сақталатыны болжалды. Алайда сол кезде толыққанды азаматтық қорғаныс бағдарламасының құны, шығын-пайданы талдау кезінде, баллистикалық зымыраннан қорғаныс (Nike Zeus) жүйесіне қарағанда тиімсіз деп есептелді. Кеңес қарсыласының ядролық қару арсеналын тездетіп арттырып жатқанына сенгендіктен, екеуінің тиімділігі де төмендеу тенденциясын көрсетті. Ал жарылыс толқыны, салыстырмалы түрде, баяу таралып, келген кезде тыныш мұхит суын көбікті аққа айналдырды. Ядролық от шарының максималды орташа радиусы шамамен алғанда, сыртқы жарылыс және жарқылданғаннан туындаған LD50 шамамен 8 және 12 км құрайды. Бұл персоналдың жедел шаралар қабылдамағанын, керісінше, ≈20 секунд бойы сәулеленудің барлық энергиясын сіңіріп алғанын болжайды. Ядролық от шарының бетінен едәуір радиуста, 0–3 километрге дейін – жарылыстың биіктігіне, қуатына және персоналдың орналасуына байланысты, бас иіп, жасырыну қатты жылудан, жарылыстан және ядролық жарылыстан кейінгі тез иондаушы сәулеленуден қорғауды қамтамасыз етпейді. Алайда, одан тыс қашықтықта, қарапайым кеңеске орай, көптеген адамдардың өмірі сақталатын болар еді, өйткені сол қашықтықта негізгі қауіп иондаушы сәулеленуден емес, жарылыс жарақаттарынан және қорғалмаған теріге жылулық күйіктерден туындайды. Сонымен қатар, ядролық от шарының жарқыраған жарығынан кейін, жарылыс толқыны алғашқы жарықтан бастап ядролық от шарының бетінен 3 км қашықтықта тұрған адамға жету үшін 7-10 секундқа созылады, дәл уақыт олардың аймағындағы ауадағы дыбыс жылдамдығына байланысты болады. Өте үлкен жарылыстар кезінде жарылыс толқынының қысымы қауіпті деңгейге жететін болса, жарылыс сәтінен кейін 30 секундтан астам уақытқа созылуы мүмкін. Қарудың әсерінің өлімге әкелетін диапазонының графиктері, бұл бірінші буын ядролық қаруға ұқсас жарылғыш қуаты бар жердегі жарылыстан кейін ең айқын көрінеді. Хиросимадағы орнынан тыс жерде орналасқан қауіпті ашық ауадағы сәулелену, жарылыс және жылу аймағына қарамастан, үй ішінде және әсіресе жер астында болудың әсерін көрсету үшін, ядролық ауа жарылысы кезінде жер астында болған адамға берілген қорғанысты көрсету үшін, Эйзо Номура Хиросимадағы дәл сол жарылыстан аман қалды. Номура қазір демалыс үйі деп аталатын ғимараттың жертөлесінде болды, сонымен қатар темір бетоннан жасалған ғимарат. Осы аман қалған жағдайларға қарағанда, бомбалаудың таңертеңінде Хиросима банкіне көрші Сумитомо банкінің баспалдағында отырған белгісіз адам, сондықтан толық ашық, егер олар бір секундтан кейін оларға жеткенде баяу қозғалатын жарылыс толқынынан өлтірілмесе, ядролық қарудың бірден-бір жарылысынан үшінші-төртінші дәрежелі күйіктерден қаза тапқан болар еді.

Сыртта

Жерде жату арқылы қарудың жарылуын әлсіретудің әсерін түсіндіру үшін, Хиросима қыздарының бірі Миёко Мацубара 1999 жылғы сұхбатында бомбалауды еске түсіргенде, ол ашық ауада болғанын және «Кішкентай бала» бомбасының эпицентрінен 1 мильден аз қашықтықта тұрғанын айтты. Ядролық қарудың үнсіз жарқырауын байқаған ол дереу жерге жатты, ал оның жанында тұрғандар мен басқа сыныптастары жарылыс толқыны келгенде көзден жоғалды, оларды желмен лақтырып кетті. Дене күйі жарылыс әсерінен қорғануға елеулі үлес қосады. Жер бетіндегі бұдырлардың қорғаныс әсерінен жерге жату тікелей жарылыс әсерін айтарлықтай азайтады. Жер сондай-ақ жарылыс күшінің бір бөлігін жоғары қарай бұрып жібереді. Тіпті жарылыс келген жақтан болса да, қабырғаға жақын тұру да әсерді азайтады. Дене бағдары жарылыс әсерінің күшін де анықтайды. Дененің алдыңғы бөлігіне түсетін жарылыс өкпе жарақатына әкелуі мүмкін, бүйірлік күйде бір құлақ екіншісінен көп зақымдануы мүмкін, ал дененің артқы беті (аяқтары) жарылыс ошағына қаратылғанда ең аз әсер күтіледі. Адам денесі көптеген ғимараттарға қарағанда шекті қысымға төзімдірек, бірақ осы қысымнан туындаған күшті желдер, дауыл сияқты, адам денелерін нысандарға лақтырып, немесе қоқыстарды жоғары жылдамдықпен лақтыруға қабілетті, екеуі де өлімге алып келуі мүмкін, сондықтан зардап шеккендердің жағдайы қоршаған ортаға тікелей байланысты. Мысалы, Сумитеру Танигучи «Жіңішке адам» жарылысынан кейін дірілдеп тұрған жол бетіне жабысып тұрып, басқа баланың желмен лақтырылып кеткенін, айналасындағы ғимараттардың қирағанын және ауада тастардың ұшып өткенін көргенін айтады. Сол сияқты, Акихиро Такахаси және оның сыныптастары «Кішкентай бала» жарылысынан шамамен 10 метрдей қашықтыққа лақтырылды, бірақ ұшып бара жатырғанда ешқандай қабырғаға соқтығыспағандықтан аман қалды. Кацуичи Хосоя да осыған ұқсас куәлік берді.

Үй ішінде

2013 жылы Челябинск қаласында метеор жарылысы кезінде Челябинск қаласының төртінші сынып мұғалімі Юлия Карбышева 44 баланы өмірлеріне қауіп төндіретін терезе шынысының сынықтарынан сақтап қалды. Ол жарық шағылысын көрген кезде оларды үстел астына тығылуға бұйырды. Жарықтың қайдан келгенін білмесе де, ол оқушыларына «бас паналау» жаттығуын жасауды тапсырды. Карбышева ханым өзі бас паналамай тұрып қалды, бірақ жарылыс толқыны келгенде терезе шынысы ұшып кіріп, бір қолының сіңірін кесіп тастады. Дегенмен, ол үстел астына тығылуын бұйырған оқушыларының ешқайсысы жарақат алмады. Метеордың жарылысының салдарына қатысты жүргізілген келесі зерттеуде, жарылыс қысымына ұшырағанда ең көп сыныққа ұшырайтын терезелер мектеп ғимараттарында болатыны анықталды, себебі олардың көбі үлкен ауданымен ерекшеленеді. Хиросима мен Нагасакидегі бомбалаулар көрсеткендей, шыны сынудың қалалық аумағы маңызды құрылымдық зақымдану аумағынан шамамен 16 есе артық. Содан бері құрылыс нормаларының жақсаруы ғимараттардың сақталуына оң әсер етуі мүмкін, бірақ көптеген қазіргі заманғы ғимараттардағы үлкен терезелердің болуы терезе жанындағы адамдардың жарақаттануына немесе қаза болуына ықтимал жағдай жасайды.

Жарық пен күйік зақымдануы

Кинодағы отбасы қолданған пикник көрпесі мен газет сияқты көлеңке бере алатын кез келген нәрсемен ашық теріні жабу туралы кеңес, ядролық қарудың мүмкіндіктерін ескергенде, әуелде абсурдты көрінуі мүмкін. Дегенмен, тіпті ең жұқа кедергілер, мысалы, мата немесе өсімдік жапырақтары, күн сәулесінің шағылысу спектріне/түсіне ұқсас, жарқын шығарылыммен жылу сәулеленуінен терідегі күйіктердің ауырлығын азайтады. Жылу сәулеленуі ультракөк, көрінетін және инфрақызыл диапазондарда шығарылады, бірақ күн сәулесінен гөрі жарық қарқындылығы жоғары, және осы жарық сәулелерінің үйлесімі ашық теріге сәулелі күйдіру энергиясын жеткізе алады. Бұл күйдіретін жылу сәулеленуінің шығарылым импульсінің ең жоғары деңгейге жету уақыты мен жалпы ұзақтығы ұзартылған және жарылғыш қуаты артаған сайын ұзарады, сондықтан ол әдетте барлық жоғары қуатты қарулар үшін кемінде бірнеше секундқа созылады, бұл қорғану шараларын қабылдауға мүмкіндік береді. Көзді жұмып, көзді жабу өте маңызды, себебі осылай жасамау жағдайында, әсіресе түнде, уақытша немесе тұрақты соқыр болу қаупі бар. Хиросима бомбасының жарылысының ортасынан шамамен 1,3 км қашықтықта түсірілген фотосуретте, жақын жердегі бұтаның жапырақтарының көлеңкесі ағаш тіреуін жылу сәулеленуінен қараюдан қорғағаны көрінді; жапырақтардың қорғауында болмаған тіреудің қалған бөлігі дерлік толығымен қара түске боялған. Кез келген жанғыш материал үшін, бірден, бірақ уақытша, тарамайтын жалынды тудыру үшін қажетті жарқын энергия мен үздіксіз, өзін-өзі сақтайтын жалынға жету үшін қажетті энергия арасындағы айырмашылық шамалы. Өңделмеген ағаш үшін бұл көбінесе күйген қабатының тереңдігіне байланысты. Жапонияның екі қаласындағы өрттердің таралуына көбінесе жарылыс толқынының әсерінен көмірмен пісірілген ошақтардың құлауы және басқа да осы сияқты оқиғалар себеп болды. Бірақ, қалалық ортада өңделмеген мата мен ағаштан туындаған жылулық өрттер жоғары қуатты жарылғыш құрылғылардың ең кең таралған зиянды әсері болып саналады.

Бастапқы ядролық сәулелену

Нәжік нейтронды бомбаларға немесе жалпы ядролық от шарына тым жақын тұрғандар үшін арналмаса да, жылдам/алғашқы сәулелену қысқа және орта мерзімде өмірге қауіпті болса да, тығылып, жасыру алғашқы гамма сәулелеріне, әсіресе көрінетін жарықтың алғашқы жарқырауынан кейін шығарылатын бөлігіне әсерді сәл азайтады. Алғашқы гамма сәулелері – от шарынан және одан кейін пайда болатын саңырауқұлақ бұлтынан шығатын, жердегі адамдарға шамамен 1 минутқа дейін жететін сәулелер. Осы уақыттан кейін сәулеленудің қарқындылығы төмендейді және атмосфераның өзі толық қорғаныс ретінде әрекет етеді. Бұл гамма сәулелерінің шамамен жартысы алғашқы секундта, ал қалған жартысы келесі 59 секундта шығарылады. Гамма сәулелері көбінесе түзу сызықта таралатындықтан, жерде жатқан адамдар ғимарат қабырғалары, іргетастар, автомобиль қозғалтқыштары сияқты сәулеленуден қорғауға мүмкіндік беретін кедергілерге жиі тап болады. Бұл сондай-ақ, бағытын өзгертетін және ауада/«көк сәулесінде» шашырап, шашыраған сәулеленудің одан да аз бөлігінен қорғаныс береді. Шамамен «бір жарым дюйм»/37 мм болат гамма дозасын екі есеге азайтады. Бұл оның жартылай қалыңдығы. Бұлттың гамма сәулелерінің энергиясы аса жоғары емес, 200 кэВ. Хиросима мен Нагасакиге тасталған салыстырмалы түрде төмен өнімділік немесе жарылғыш энергиясы төмен «А бомбаларынан» айырмашылығы, бұл жылдам сәулеленуден туындаған жарақаттардың үлкен бөлігіне әкелді. Ал жоғары өнімділіктегі «сутек бомбалары» (термоядролық қарулар) мұндай жарақаттардың көп болуына себеп болмайды деп күтілуде, өйткені жоғары өнімділіктегі құрылғылардан шығатын иондаушы сәулеленудің маңызды болатын қашықтығы гипер өлімге әкелетін жарылыс және жарқыл аймақтарында болады. Жарылыс бұрыннан қалыптасқан қатты жаңбырлы дауыл кезінде орын алу мүмкіндігін ескермесек, өмірге қауіпті «кешіккен ядролық сәулелену» пайда болуы жарылыстың биіктігіне немесе «жарылу биіктігіне» байланысты. Осы биіктікте от шары мен оның тудырған жоғары қарай ағып жатқан ағын, оның астындағы топырақты жеткілікті түрде қыздырып, саңырауқұлақ бұлтының өзегіне көтереді. Мұнда ядролық реакциялардың өте ыстық радиоактивті изотоптық өнімдері салқын және тығыз топырақпен біріге бастайды. Салқындағаннан кейін бұл қоспа жергілікті жерде құлап түседі немесе саңырауқұлақ бұлтынан тұнбаға айналады және жарылыс орнына жақын жерге келесі бірнеше минут және сағаттар ішінде қайтадан жер бетіне түседі. «Тығылып, жасыру» шарасы, ең қарапайым түрінде, жарылудан және бастапқы сәулеленуден қорғаныс береді, бірақ оның тиімділігі шамалы. Бұл әдіс жарылыс әсерінен кейін және бастапқы сәулеленуден кейін, соңғысы жарылыстан кейін шамамен «жиырма секундтан» 1 минутқа дейін қауіпті болмайды деп есептейді. Желдің бағытын анықтауда жер бетіндегі желге ғана сенбеу керек, атмосферадағы желдерді де ескеру қажет. «Орында қалу» – бірнеше сағат бойы үй ішінде, мүмкіндігінше герметикалық жабық жертөледе немесе ішкі бөлмеде болу. Мұндай жағдайдағы оттегінің қоры тіпті ең кішкентай орташа бөлмеде 3 сағаттан астам уақытқа жеткілікті, егер жайдан жасалған герметикалық жабын өте жақсы болса, көмірқышқыл газының деңгейі қауіпті мәндерге жетіп, бөлмеде ауа алмасуын жасау үшін бірнеше минутқа бөлмені ашу қажет болғанша. Кеңес алғаш берілген кезде ең көп таралған ядролық қарулар АҚШ-тың Fat Man және советтік Joe 1 сияқты қаруларға тең болатын. Осы және одан жоғары өнімділіктегі ядролық жарылыстан бастапқыда туындайтын ең үлкен қауіптер – ауадағы жарылыс ретінде қаруды қолданғандағы бастапқы жарылыс/жылу және жарылыс әсерлері, жауын-шашыннан емес. Бұл ядролық қарулар ғимараттарды жою қашықтығын арттыру үшін, яғни жер бетіндегі жарылыс зақымдануының қашықтығын арттыру үшін жарылғанда, ауа жарылысы ядролық отынның тиімді биіктігі болып табылады, өйткені ол мачтың тұқымы құбылысын пайдаланады. Бұл жарылыс толқыны құбылысы жарылыс жерге жетіп, кері қайтарылғанда пайда болады. Белгілі бір керілу бұрышынан төменгі жерде керілген толқын мен соққылаушы толқын бірігіп, күшейтілген көлденең толқын құрайды; бұл «Махтың тұғыры» (Эрнст Махтың есімімен) деп аталады және конструктивті кедергі түрі болып табылады, сондықтан жоғары қысым диапазонын кеңейтеді. Ауа жарылысының бұзылуы сонымен қатар адамдардың терісінің ядролық от шарымен көзге түсетін қашықтығын арттырады. Алайда жарылыстың жоғары биіктігі нәтижесінде радиоактивті бомба қалдықтарының көпшілігі стратосфераға таралады, сондықтан ауаның үлкен бағанасы бомба қалдықтарының/бөліну реакциясының өнімдері мен жердегі адамдар арасында бірнеше маңызды күндер бойы салыстырмалы түрде сұйылтылған түрде болады, одан кейін ғана атмосферадан құлайды. Осы «кешіккен жауын-шашын» жарылысқа жақын тұрғандар үшін дереу алаңдатушылық тудырмайды. Керісінше, жауын-шашын жергілікті/аймақтық аймақта қауіпті деңгейде жылдам жинақталатын жалғыз жағдай – ядролық от шары жер бетіне тигенде, мұндай жарылыс «жер бетіндегі жарылыс» деп аталады. Мысалы, 1946 жылы Бикини атолындағы Operation Crossroads сынақтарында бірдей конструкция мен өнімділікке ие екі жарылғыш құрылғы қолданылды. Біріншісі, Test Able (ауа жарылысы), жергілікті жауын-шашынға ие болған жоқ, бірақ танымал Test Baker (жер бетіне жақын су астындағы жарылыс) жергілікті сынақ нысандарын радиоактивті жауын-шашынмен қатты ластады. 1954 жылға дейін, Маршалл аралдарындағы Castle Bravo сынақ атуының кеңінен жарияланған оқиғасына дейін, жауын-шашынның кең таралуы қоғамда кеңінен қауіп ретінде танылған жоқ. Castle Bravo құрылғысының Shrimp өнімділігі күтпегендей жоғары болды, сондықтан жергілікті жауын-шашынның мөлшері де сәйкесінше жоғары болды. Бұл желмен олардың орнына жеткенде, «Lucky Dragon» деп белгілі жапон балық аулау кемесінің 23 экипаж мүшесі әртүрлі деңгейдегі ауыр сәулеленумен ауырды және кеме радио операторының емделуіндегі асқынулар салдарынан айлар өткен соң қайтыс болды. Алайда, ядролық қарулары бар қарсыластың қаруларын Baker және Castle Bravo сияқты жер бетіне немесе оның астына жарылу үшін ысырап етуі екіталай. Керісінше, қалаларды жарылыспен жою және дереу өлімге жеткізу үшін ауа жарылысы артықшылықты тартады. Сонымен қатар, ауа жарылысында жауын-шашындағы радиацияның жалпы мөлшері, белсенділік бірлігінде, жер бетіне немесе жер астындағы жарылыстан шығатынынан сәл төмен болады, өйткені салыстырмалы түрде, жарылу биіктігіне байланысты, ауа жарылысынан топырақтың нейтрондық белсенділігі немесе нейтрондық шақырылған гамма белсенділігі аз болады. Сондықтан, шоғырланған жергілікті/«алғашқы» жауын-шашыннан (ядролық от шарының айналасындағы топырақтың түсін қабылдайтын, әдетте ұнтақталған пемза немесе күлге ұқсас көрінетін, «Lucky Dragon» экипажының тәжірибесіндегідей) туындайтын алғашқы қауіп төмен. Глобальді ядролық соғыс сценарийінде көптеген құтқарылғандардың кездесетін жауын-шашыны қауіпсіз болғанымен, кең тараған глобальді/«кейінгі» жауын-шашын болады деп күтілуде. Оптимальды биіктіктегі ауа жарылысы аз мөлшерде алғашқы жауын-шашын тудырады. Бұл туралы айғақтарды мысалы, 50 мегатондық ауа жарылысы болған Царь-бомбамен салыстыруға болады, ол шоғырланған жергілікті/алғашқы жауын-шашын тудырмады және осылайша белгілі бір...

Ядролық электромагниттік импульс, өлімге әкелмейтін

Жер бетінде немесе оған жақын жерде жарған IND-нің басқа зиянсыз қару әсерлеріне қатысты, жарғыш толқын қаланың электр жабдықтарының көп бөлігінің жоғалуынан электр желісінің уақытша тоқтауына себеп болуы мүмкін, ал жер бетіндегі/жер астындағы жарғыштан шыққан электромагниттік импульс (EMP) жарғыш аймағынан тыс жерде аз зақым келтіреді, сондықтан жарғыштан аман қалған ұялы телефон мұнаралары байланыс жүргізуге қабілетті болуы керек. Материалдық тұрғыдан алғанда, ядролық жарғыш немесе соғыс болғаннан кейін ұзақ мерзімде аман қалғандар мен жел соққан жерлердегі адамдар үшін ең басты қауіп – «ядролық ашаршылық» мәселесі, конвенциялық соғыс және азық-түлік пен сумен жабдықтаудың радиоактивті ластануы арқылы қақтығыстардың жалғасуы, бұл маңызды тауарлардың қалыпты таралуы мен тұтынуын бұзады. Суық соғыс кезеңіндегі үкіметтік жоспарлаушылар мен азаматтық қорғаныс ұйымдары әрқашан осы бұзылуды немесе «ядролық ашаршылық» мәселесін есінде ұстаған, өйткені екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін аштық жағдайларын туғызатын инфрақұрылымның кеңінен жойылуы да байқалды. Ядролық шабуылдан кейін қайта ұйымдастыру және Нобель сыйлығының иегері Юджин Вигнердің ядролық шабуылдан кейін АҚШ-тың көшірілген халқының аман қалуы сияқты мақалалар ұзақ мерзімді өмір сүру, көшіру және қайта құруға бағытталған ой-пікірлерді егжей-тегжейлі көрсетеді. Адамдар мен ауыл шаруашылығының көптеген залалсыздандыру шаралары бар, олар екі ең тұрақты және биологиялық маңызды изотоптар – цезий-137, стронций-90 және жалпы алғанда ұзақ уақытқа созылатын ластануға қарсы, ең көрінетін және дереу әрекет ететін, жұртшылыққа әлеуетті үлкен дозаны болдырмау үшін қорғалған бульдозерлерді пайдалану түрінде, ластану орныққан жердің беткі қабатын кетіру үшін, Шаған көлі пайда болған кезде қолданылған қалпына келтіру практикасы. Ғимараттардың кіреберісінде адамдар үшін залалсыздандыру шатырларын құру және қауіп деңгейі төмен болған жағдайда, тозаңға жабысатын радионуклидтердің ғимараттың ішкі бөлмелеріне таралуын болдырмау үшін ластануды бақылаудың бір түрі ретінде таза бөлмедегі ауа душтарын пайдалану, радиациядан болатын қатерлі ісіктің жоғары қаупін азайту үшін ұсынылады. Ауа душтары электр статикалық шөгінділермен біріктірілуі мүмкін, бұл шаңды жинау тақталарына тарту үшін, әйтпесе дем алуға болатын суспензияның алдын алу үшін. Сонымен қатар, радиоэкологияның ашық қолжетімділік зерттеулерін пайдалану радиоэкологияның тазалау және дәстүрлі ауыл шаруашылығы бойынша Чернобыль Полесье мемлекеттік радиоэкологиялық қорығында және Фукусима апатының айналасында, екеуі де кең таралған ластану жағдайында жүзеге асырылатын болады, әсіресе топырақ пен су деңгейлерінен радионуклидтердің биоремедиациясына ерекше назар аударылады. Сыртқы әсерден қауіптілігі аз болса да, бүкіл денені санау сессиясында бағалаудан кейін талап етілуі мүмкін ішкі залалсыздандыру, ұзақ мерзімді перспективада, қазіргідей, аммиак темірлік гексациано феррат (AFCF) / «Giese тұзы» арқылы байланыстыру және экскрецияны ынталандыратын хеляциялық терапиямен жүргізілуі мүмкін. Фукусима реакторының суын залалсыздандыру мандатына байланысты әзірленген және қолданысқа енгізілген салыстырмалы байланыстыру / хеляциялық өңдеу жүйелері, мобильді кері осмостық Landysh суын тазарту кемесі, цеолит жынысына негізделген «Actiflo», «SARRY» ион алмасу цезийді жою жүйесі, силикотитан «IONSIV» кристалл жынысына негізделген, және жақында 62 көп ядроны жою жүйесі (NURES), жиі Алуантты сұйық өңдеу жүйесі (ALPS) деп аталады. 2016 жылы тритиатты су да сүзгіленіп басталды. Американдық химиялық қоғамның зерттеушілері аквапониканың ластанудан кейінгі ортада әлеуметтік тұрғыдан қолайлы шешім болатынын, өйткені ол балық пен көкөністерді өсіру үшін топырақ пайдаланбайды, осылайша ұзақ уақыт бойы ластанудан кейінгі тамақтарды қоршаған радиофобияны толығымен жеңілдетеді деп болжайды. Азық-түлік проблемасына әлдеқайда экстремалды көзқараспен қараған, кометалардың әсері сияқты әлдеқайда нашар оқиғаларды болжамдайтын басқа адамдар (Feeding Everyone No Matter What кітабында талқыланған) мыналарды ұсынды: табиғи газды қорытатын бактериялар, ең танымал – метилкокк капсулатус, ол қазіргі уақытта балық шаруашылығында жем ретінде қолданылады; ағаштардың жеуге болатын ішкі қабығын пайдаланатын қайың нан, ұзақ уақыт бойы аштық тағам (бұрын Скандинавия тарихының бір бөлігі болған); және жапырақ протеинін шоғырландыруды және ірі масштабты ағаш қорыту фунгикультурасын саңырауқұлақ протеині үшін кеңейту, ең көп таралғаны шиитаке саңырауқұлақтары мен бал саңырауқұлақтары, олар өсу үшін күн сәулесіне немесе топыраққа мұқтаж емес. Қазіргі уақытта экономикалық тұрғыдан тиімді емес, бірақ айтылған одан да жетілдірілген техникалар, әдетте жеуге жарамсыз целлюлозадан жеуге болатын қанттарды/ксилитті жасайтын ағаш немесе целлюлозалық биомай отынын өндірудің түрлері де аралық өнім ретінде қарастырылады, содан кейін спирт жасаудың соңғы қадамы жүзеге асырылады.

Тарихи және психологиялық бағалау

Кейбір тарихшылар мен кино режиссерлер, мысалы 1982 жылғы "Атомдық кафе" фильмінде, азаматтық қорғаныс туралы кеңестерді қарапайым үгіт-насихат ретінде қарастыруға тырысты. Алайда, басқа тарихшылардың зерттеулері 1950 және 1960 жылдардағы көп сынға ұшыраған үкіметтік азаматтық қорғаныс нұсқаулықтарының артында терең ғылыми зерттеулер бағдарламасы тұрғанын көрсетті, оның ішінде жасырыну және қорғану туралы жедел кеңестер де бар еді. 1994 жылы тарихшы Гай Оукс Қышқы соғыс кезеңіндегі азаматтық қорғаныс жаттығуларының практикалық пайдасынан гөрі психологиялық әсері зор болғанын айтады: ядролық соғыс қаупін халықтың санасында тұрақты ұстау, сонымен қатар американдықтарға ядролық шабуылға қарсы шаралар қолдануға болатынына сендіру. Бұған қоса, азаматтық қорғаныс АҚШ, Ұлыбритания немесе ядролық қаруы бар елдерге ғана тән құбылыс емес. Швейцария сияқты ұзақ тарихы бар бейтарап елдер азаматтық қорғаныс шаралары бойынша көш бастап тұр. Швейцарияның азаматтық қорғаныс желісі ел халқының қажеттілігінен артық ядролық бомбалаудан қорғауға арналған нысандармен жабдықталған, және 2011 жылдан бері заң бойынша жаңа салынатын үйлерге ядролық бомбалаудан қорғауға арналған нысан салу міндетті.

Торнадолар

Жасырыну және қорғану белгілі бір жағдайларда басқа, табиғи апаттар кезінде де қолданылады. Торнадоға жиі ұшырайтын штаттарда, егер торнадо туралы ескерту кезінде жақсырақ паналауға уақыт болмаса, мектеп оқушыларына мектептің берік ішкі қабырғасына жасырыну және қорғануға кеңес береді. Бұл тактика сондай-ақ жер сілкінісі жиі болатын АҚШ-тың Батыс жағалауындағы штаттардағы мектептерде де кеңінен қолданылады. Екі жағдайда да жасырыну және қорғану теориялық тұрғыдан құлап түсетін немесе ұшып келетін бөлшектерден қорғануға мүмкіндік береді.

Жер сілкіністері

Жер сілкінісінде, олар әдетте табиғи тектоникалық тақталардың қозғалысынан пайда болады (бірақ жер астына жеткілікті энергия жіберілетін ядролық жарылғыш құрылғыны жарыту арқылы жасанды түрде тудыруға болады, мысалы, 1971 жылы Амчитка аралында жер астында терең жарылған 5 мегатондық W71 оқ-дәрісінің «Операция Громет Канникин» сынағы, ол Рихтер шкаласы бойынша 7.0 магнитудалы сейсмикалық жер сілкінісін тудырды), адамдарға жер сілкінісінің себебіне қарамастан «төгіліп, жабылып, ұстап тұруға» кеңес беріледі: жиһаздың астына тығылып, басын жауып, жиһазға міцке ұстану керек. Бұл кеңес сондай-ақ адамдарды дірілдеп тұрған ғимараттан қашып шығудан да сақтайды, себебі жер сілкінісі кезіндегі жарақаттардың көп бөлігі дірілдеу кезінде құлап, шалысқан адамдардың сүйектерінің сынуынан болады. «Төгіліп, жабылып, ұстап тұру» ғимараттың құлауынан толық қорғамаса да, АҚШ-тағы жер сілкінісі жиі болатын аймақтардағы құрылыс нормалары ғимараттардың күтілетін магнитудаға дейінгі жер сілкінісіне төтеп беруін талап етеді, соның салдарынан осы құрылымдардың (тіпті жер сілкінісі кезінде де) құлауы сирек кездеседі. «Төгіліп, жабылып, ұстап тұру» барлық жағдайлар мен ғимарат түрлеріне сәйкес келмеуі мүмкін, бірақ Қызыл Крест АҚШ-тағы жер сілкінісі кезіндегі тиімді шұғыл әрекет деп санайды.