Кіріспе
Швейцарияның Цюрих қаласындағы негізгі темір жол станциясы – Цюрих Гауптбанхоф (көбінесе Цюрих HB, немесе жай ғана HB деп қысқартылады; Цюрих негізгі станциясы немесе Цюрих орталық станциясы) – Швейцариядағы ең үлкен темір жол станциясы және Еуропадағы ең жұқ жүретіндердің бірі. Цюрих – Швейцарияның және Германия, Италия, Австрия және Франция сияқты көрші елдерге қатынайтын маңызды темір жол торабы. Станция бастапқыда Испаниялық Бротли Бханның соңғы аялдамасы ретінде салынған, ол Швейцарияда толыққанды салынған алғашқы темір жол. Күн сайын 2915 пойызға қызмет көрсететін Цюрих HB әлемдегі ең жұқ жүретін темір жол станцияларының бірі. 2020 жылы ол Еуропадағы екінші ең жақсы темір жол станциясы деп танылды. Станцияны Цюрихтің орталық бөлігіндегі Альтштадт, яғни ескі қаланың солтүстік жағында, Лиммат және Силь өзендерінің қосылған жеріне жақын табуға болады. (Силь өзені станция арқылы туннельмен өтеді, оның үстінде де, астында да темір жол бойлары бар.) Станция бірнеше деңгейден тұрады, платформалары жер үстінде де, жер астында да орналасқан, ал олар жер асты жолдарымен және ShopVille сауда орталығымен байланысты. Станцияның темір жол ауласы батысқа қарай созылады. Станция Швейцарияның ұлттық маңызы бар мәдени мүліктерінің тізіміне енгізілген. Цюрих HB-ден басқа, Цюрих қаласында 22 темір жол станциясы бар: Аффольтерн, Бинц, Брунау, Фризенберг, Гиесшюбель, Леймбах, Манегг, Саальспортале, Швейгхоф және (Цюрихтегі трамвай желісінің жолдарын пайдаланатын Форх темір жолының бес станциясын қоспағанда). 1989 жылдан бері пайдаланылмайтын тағы бір темір жол станциясы – Леттен.
the main railway station in the Swiss city of Zurich
Zürich Hauptbahnhof (often shortened to Zürich HB, or just HB; Zürich Main Station or Zürich Central Station) is the largest railway station in Switzerland and one of the busiest in Europe. Zürich is a major railway hub, with services to and from across Switzerland and neighbouring countries such as Germany, Italy, Austria and France. The station was originally constructed as the terminus of the Spanisch Brötli Bahn, the first railway built completely within Switzerland. Serving up to 2,915 trains per day, Zürich HB is one of the busiest railway stations in the world. It was ranked as the second best European railway station in 2020. The station can be found at the northern end of the Altstadt, or old town, in central Zürich, near the confluence of the rivers Limmat and Sihl. (The Sihl passes through the station in a tunnel with railway tracks both above and below.) The station is on several levels, with platforms both at ground and below ground level, and tied together by underground passages and the ShopVille shopping mall. The station's railway yards extend about to the west. The station is included in the Swiss Inventory of Cultural Property of National Significance. Besides Zürich HB, there are 22 railway stations in the municipality of Zürich: Affoltern, , Binz, Brunau, , Friesenberg, Giesshübel, , Leimbach, Manegg, , Saalsporthalle, Schweighof, , , , , , , , and (excluding the five stations of the Forch railway, which uses the tracks of the tram system in Zürich). Another railway station, Letten, has been disused since 1989.
Бірінші станция
Бірінші Цюрих теміржол стансасы сол кездегі қаланың солтүстік-батыс шетінде салынды. Ол Лиммат және Силь өзендері арасындағы жерді алып жатты, ал пойыздар Сильден өтетін көпір арқылы батыстан стансаға кіретін. Станцияның шығыс жағында локомотивтерді бұруға арналған айналма үстел орналасқан. Барлық пойыз батыстан келіп тұратын бұл қарапайым аялдама стансасының орналасуы келесі 143 жылға стансаның негізгі дизайнын анықтады. Жаңа станция бастапқыда Швейцарияның Солтүстік теміржолының аялдамасы болды, көбінесе «Spanisch Brötli Bahn» деп аталды, ол 1847 жылдың 9 тамызында ашылып, Цюрихті Баденмен байланыстырды. Бастапқыда стансадағы теміржол желілері 1600 мм өлшеммен салынған, мүмкін, сол өлшем сол кездегі және жақын орналасқан Баден мемлекеттік теміржолында қолданылған. Станса ашылғаннан кейін Солтүстік Швейцарияның теміржолдары қарқынды дамыды, ал 1853 жылы Швейцарияның Солтүстік теміржолы Швейцарияның Солтүстік-Шығыс теміржолына (Schweizerische Nordostbahn; NOB) біріктірілді. Сондай-ақ 1853 жылы стансадағы жолдар стандартты телімге (sg) ауыстырылды, ол бүгінгі күнге дейін стансадағы барлық желілерде қолданылады. 1856 жылы NOB стансадан Винтертурға дейін Випкинген туннелі және Оерликон арқылы өтетін желісін аяқтады. 1858 жылы NOB Баденнен Брюгг арқылы Арауға дейінгі желісін аяқтады, онда ол Швейцарияның Орталық теміржолымен (Schweizerische Centralbahn; SCB) қосылды, осылайша Базель, Солотурн және Лозанна қалаларына қатынас жасау мүмкін болды. Алдағы теміржол құрылыстарын ескере отырып, 1847 жылғы стансаның жеткілікті үлкен емес екені анық болды. Цюрихтің көлік қажеттіліктерін арттыру үшін қайта құру жұмыстары басталды, бірақ ол сол жерде және сол негізгі орналасуды сақтап қалды.
1871 жылғы станция
1871 жылы архитектор Якоб Фридрих Ваннердің жобасы бойынша жаңа станция ғимараты ашылды. Оның басты кіреберісі сол кезде салынып біткен Бахнхофштрассесінің соңына қарап тұрған жеңіс аркасы болып табылады. Арка алдында теміржол саласындағы пионер, Альфред Эшердің ескерткіші орнатылған. Сәндік безендірілген залдары мен вестибюльдері, мейрамханалары мен залдары бар нео-ренессанс стиліндегі ғимаратта бастапқыда Швейцариялық Солтүстік-Шығыс темір жолы (NOB) бас кеңсесі орналасқан. Темір конструкциялармен жабдықталған пойыз сарайы алғашқыда алты жолды қамтыды. 1893 жылы станция Цюрихтің көптеген қалалық аудандары кеңейтілген муниципалитетке қосылғандығын көрсете отырып, Цюрихтің Бас станциясы деп аталды. 1902 жылы, Швейцариялық Федералдық темір жолдары (SBB) Швейцариялық Орталық темір жолын және NOB-ты қабылдаған жылы, пойыз сарайының шығыс жағындағы жолдар орын тапшылығына байланысты алынып тасталды. Содан бері бұл жолдар Бахнхофштрасседен солтүстікке қарай, орталық жерде аяқталады. Сондай-ақ 1902 жылы пойыз сарайының солтүстігіне тағы төрт жол, мейрамханасы және теміржол поштасы бар солтүстік қанат салынды. Пойыз сарайында бос қалған орынға жүктерді тасымалдауға арналған жаңа бөлмелер салынды. 1916 жылдың 18 ақпанында SBB желісін электрлендіруді барлық бағыттарда әлі де қолданылып келе жатқан жоғары кернеулі, бір фазалы айнымалы ток жүйесі арқылы жүзеге асыруға шешім қабылдады. 1923 жылдың 5 ақпанында электрлендірілген Цуг-Цюрих темір жолы іске қосылды, бұл Цюрихке дейінгі алғашқы электрлендірілген желі болды. 1927 жылға қарай Цюрихтің Бас станциясынан барлық бағыттар электрлендірілді. 1933 жылы станцияның қарапайым вестибюлі және темір мен шыныдан жасалған пойыз сарайы 16 жолды қамту үшін жеті жарым аркамен жабдықталды. Бұл жұмыстың бөлігі ретінде негізгі сарай екі сегментке қысқартылды. 1940 жылдары Цюрих пен Женева арасындағы теміржол бағыты "көрме маршруты" ретінде танымал болды. Осы бағытта алғашқы жеңіл теміржол экспресі 1937 жылы пайдалануға берілді. 1960 жылдың 11 маусымында SBB желісінің көп бөлігі электрлендірілді. Келесі жылы SBB Trans Europ Express таңбасымен өзінің алғашқы төрт жүйелік электр пойыздарын енгізіп, Цюрихтің Бас станциясының халықаралық маңыздылығын арттырды. 1963 жылы, вестибюльден шамамен 500 метрдей қашықтықта, станция ауласында әсерлі алты қабатты бетоннан жасалған текше пайда болды. Оны SBB архитекторы Макс Вогт жобалаған және 1966 жылдан бері Цюрихтің орталық диспетчерлік пунктіне (Zentralstellwerk Zürich) орналасқан. Сол кездегі заманауи релелік басқару жүйесі станцияның кіреберісіндегі бұрынғы механикалық және электромеханикалық сигналдық посттарды, соның ішінде Лангштрасседен шығысқа қарай бүкіл станцияны қамтыған "Жүректер көпірі" (Stellwerk «Seufzerbrücke») сигналдық посттарын алмастырды. Сигналдық басқару жүйесі Цюрих S Bahn іске қосылған кезде жаңартылды. Ол стандартты операцияларды орындайтын компьютерлік басқарушымен жабдықталған. "Sihlpost станциясының" жолдары мен нүктелерінен (электрондық басқару жүйесімен басқарылатын) басқа, Лангштрассе-Вестибюль бөліміндегі нүктелер мен сигналдардың бақылауы көбінесе релелік басқаруда, кейбір жағдайларда 1966 жылы орнатылған бастапқы релелік жиынтықтармен жүзеге асырылады. Пойыз платформалары мен станция ғимараты бар станция ауласы Цюрих қаласы үшін қиындық тудыратын жер болып табылады. Лиммат және Силь өзендері де қиындықтар тудырды, ал осы үш фактордың бірігуі 1950 және 1960 жылдары трафик тоқырауына әкелді. Сонымен қатар метро жүйесін салу жоспарланған. 1962 жылы халық оған қарсы дауыс бергенімен, қалалық құрылыс бөлімі Bahnhofplatz-ті болашақ жер асты желісіне бейімдеу үшін жұмыстарды бастаған болатын.
ShopVille және S-Bahn
1970 жылдың 1 қазанында Bahnhofplatz, сондай-ақ жаяу жүргіншілер мен сауда галереясы ShopVille құрылысы аяқталды. Ашылғаннан кейін Bahnhofplatz жаяу жүргіншілерге арналған аймаққа айналды, ал ShopVille жер астындағы станцияға жалғыз кіреберіс болды. Күткеннің керісінше, ShopVille халықтың қолдауын таба алмады, олар 1973 жылы метро жүйесін қабылдамау үшін одан да бекем дауыс берді. 1980-ші жылдары ShopVille «Цюрих автономды жастар орталығына» (Autonomes Jugendzentrum Zürich) жақын орналасқандықтан есірткі саудасының орталығына айналды. Оның ең төмен нүктесі онжылдықтың соңында болды, саяхатшылар зал мен трамвай аялдамасынан басқа барлық бөліктерінен қашып жүрді. Осының салдарынан, түнде торлы қоршаулармен жабылулар жиі болды. Алайда, бұл мәселенің шешімі болжауға болатын, себебі 1981 жылдың 29 қарашасында халық Цюрих S-Bahn құрылысына және Sihltal Zürich Uetliberg Bahn-ті Hauptbahnhof-қа дейін ұзартуға келісім берді. S-Bahn үшін ұзын Hirschengraben туннелі Hauptbahnhof-тен Цюрих Stadelhofen-ге дейін салынды. Бұл жаңа желі Zürichberg туннелі арқылы Stettbach-қа дейін жалғасты, Dietlikon және Dübendorf қалаларына барған қолданыстағы желілермен байланысты. Hauptbahnhof-та екі жер асты станциясы салынды. S-Bahn үшін «Museumstrasse» деген жұмыс атауымен төрт жолға арналған станция салынды, ал Sihltal Zürich Uetliberg Bahn бұрын ешқашан іске аспаған U-Bahn үшін арналған станцияға дейін ұзартылды. S-Bahn 1990 жылдың 27 мамырында ашылды, содан бері ShopVille галереялары екі жер асты станциясын бас залмен байланыстырып тұр. Қара және ақ жолақты мәрмәр қабырғалар мен гранит едендер Швейцариядағы ең ірі сауда орталықтарының бірі болып табылатын дизайнның басты ерекшеліктері. 1996 жылы бас зал уақытша орнатылған құрылымдардан тазартылды. 1997 жылы пойыз депосының екі жағына да бетон тіректерге орнатылған еңкейтілген шатырлар орнатылды, бұл жобаны жергілікті сәулетшілер Марсель Мейли және Маркус Питер жасады.
Löwenstrasse станциясы
S Bahn және Rail 2000 ұзақ қашықтыққа арналған жобаны жоспарлау кезінде Цюрихтің бас бекетінен Оерликонға дейінгі өткел болатын Вайнберг туннелін салу идеясы туындады. Бұл ұсыныс бастапқыда кейінге қалдырылды, бірақ S Bahn-ның үлкен табысы қызметтердің кеңейтуіне және одан кейін сыйымдылық шектеулеріне әкелді. Цюрихтің ішінде солтүстікке қарай өтетін темір жол желілерін кеңейту жоспарлары жасалды, бірақ бұл темір жол желілеріне жақын тұратын тұрғындардың қарсылығына тап болды. Оның орнына Вайнберг туннелі мен теміржол станциясында төрт қосымша жер асты жолы салу ұсынылды және референдум арқылы бекітілді. 2002 жылы Löwenstrasse жаңа транзиттік станциясы үшін сәулеттік конкурс өткізілді, оны архитектор de жеңіп алды. 2006 жылдың 22 желтоқсанында Федералдық көлік басқармасы туннельдің және төрт жолды Löwenstrasse станциясының құрылысын бекітті. 2007 жылдың қыркүйегінде «Diаметрлік желі» (қала ішіндегі байланыс) деген атпен жобаның құрылысы басталды. 2014 жылдың 14 маусымында жаңа платформалар мен туннельдер ашылды. Жаңа желі Альтштеттен темір жол стансасынан басталып, Цюрих HB стансасының кіреберісі арқылы көпірмен өтеді және жер астындағы Löwenstrasse стансасына дейін барады. Одан кейін ол шамамен ұзындығы бар жаңа Вайнберг туннелі арқылы қазіргі Цюрих HB–Стадельхофен желісінің астында ұзақ сол жақ бұрылыспен өтеді. Содан кейін ол Оерликондағы Wipkinger туннельдерінің порталдары деңгейінде аяқталады, онда ол солтүстікке қарай бағытталатын желілермен, соның ішінде Цюрих әуежайы мен Винтертурға баратын желімен жалғасады. 2007 жылы SBB және Deutsche Bahn Zurich HB және Berlin Hauptbahnhof арасында станциялар серіктестігіне қол қойды, бұл ұқсас станцияларды басқарушылар арасында білім алмасуды ынталандыру мақсатында жасалды.
Орналасу
Станция шамамен шығыстан батысқа қарай созылып, қала орталығының және қаланың басты сауда көшесі – Bahnhofstrasse-нің солтүстік жиегінде орналасқан. Ол үш негізгі деңгейге бөлінген: жер деңгейінде он алты терминалдық платформа және станцияның негізгі конкорсы орналасқан. Осы деңгейден төмен жаяу жүргіншілерге арналған өткелдер, ShopVille сауда орталығы және Sihl өзенінің арнасы жатыр. Ең төменгі деңгейде, жер деңгейіндегі терминалдық платформалармен қатар, он жер асты платформасы бар, олардың екеуі – терминалдық, ал сегізі – өтпелі. Станцияның негізгі конкорсы екі бөлімнен тұрады. Шығыс жағында 1871 жылғы станцияның пойыз залы болған, бірақ қазір ол жаяу жүргіншілер аймағына айналған Haupthalle (Бас зал) орналасқан. Haupthalle үш жағынан станция ғимараттарымен қоршалған, ал батыс жағынан ол жер деңгейіндегі терминалдық платформалардың басына ашылатын Querhalle (Көлденең зал) арқылы жалғасады. Бұл платформалар екі қабырғалық және жеті аралдық платформадан тұрады, олар 1933 жылы салынған пойыз депосымен жабықталған және 3-тен 18-ге дейінгі номерленген жолдарға қосылған. Haupthalle-де үнемі түрлі шаралар өтеді, соның ішінде "ашық ауадағы" кинотеатр, көкөніс, блоха және Рождество жәрмеңкелері, сондай-ақ коньки тебу, пляждық волейбол және Көше шеруіне (Street Parade) дайындық сияқты іс-шаралар ұйымдастырылады. 2009 жылдың 8 маусымынан бастап Цюрих HB алғашқы SBB Lounge-ге ие болды. Бірақ, бұл лаунж 2016 жылы жабылды. Станцияда сонымен қатар, Евангелиелік реформа және Рим-католик шіркеулері бірлесіп басқаратын, бірақ барлық дін мен конфессия өкілдеріне ашық шапел де бар. Шапел ортаңғы жер асты деңгейінде, Haupthalle-дің тікелей астында орналасқан.
Станция қоңыраулары, сағаттары мен жарықтары
Үлкен залдың артқы есігінің үстінде станса қоңыраулары орналасқан. 1847 жылғы стансада Spanisch Brötli Bahn әр рейс алдында қоңыраулар соғылған. Сигнал реті былай белгіленген: "Поездтің келісіне 10 минут қалғанда бір [қоңырау], 5 минут қалғанда екі [қоңырау], ал келіс алдында үш [қоңырау]". 1871 жылғы жөндеу жұмыстары кезінде архитектор Якоб Фридрих Ваннер станса сағатына бас кіреберіс үстіндегі порталда арнаулы орын берді, ал қоңыраулар шығыс қасбеттегі кішкентай мұнараға орналастырылды. 2006 жылдың 12 қыркүйегінде стансаның 150 жылдығын тойлауға орай Цюрихтегі ЭТХ NOVA-ны орнатты, ол үш өлшемді, екі мәнді дисплей, 25 000 жеке басқарылатын жарық шарларынан тұрады. Ол түрлі түстердің жарық ойынын көрсетеді, сонымен қатар кинолық тізбектерді де бейнелей алады. Бұл құрылғы әзірге стансада ілініп тұрады деп күтілуде.
Операция
Цюрих HB-ге күніне 2900-ден астам пойыз келіп-кетеді. 2018 жылы әр жұмыс күнінің орташа көрсеткіші бойынша 471 300 жолаушы қызметтен пайдаланды.
Пойыздар операциялары
Швейцария мен Еуропаның орталық орналасуына байланысты станция тез арада маңызды теміржол түйіні ретінде қалыптасты. Еуропаның бірнеше елі арқылы қатынайтын пойыздардың көпшілігі Швейцария арқылы өтеді. Сонымен қатар, Швейцарияның басым бөлігі негізгі пойздары Цюрихке немесе одан қатынайды. 1982 жылы Швейцарияда енгізілген сағаттық кесте үшін Цюрих – «ритм беруші». Цюрихтің бас станциясындағы кешігулер мен басқа да бұзылыстар кейде бүкіл Швейцарияға әсер етеді. Алыс қашықтыққа жүретін пойыздар Цюрихте сағат сайын және жарты сағат сайын кездесіп, бір-бірімен байланысады. Кешігу жағдайында, кейбір халықаралық және түнгі пойыздарды қоспағанда, жалғастыратын пойыздар жоспарланған уақытынан 3 минуттан аспайтын уақытқа дейін күтеді. S Bahn пойыздары кешіккен жалғастыратын пойыздарды күтпейді, бірақ көпшілік пікірге қайшы, алыс қашықтыққа жүретін пойыздар әдетте кешіккен S Bahn пойыздарын күтеді (сондай-ақ 3 минутқа дейін).
Су тасқыны қаупі
Силь станса арқылы туннель арқылы өтеді, өзеннің үстінде және астында платформалар орналасқан, ал екі жағында адамдар қозғалатын аймақтар бар. Туннель 5 құбырдан тұрады, әрқайсысының ұзындығы және ашық кеңістігі бар. Бұл өзеннің ағын мөлшерін шектейді, сондықтан туннельдің су тасқынының күшті әсеріне төтеп беру қабілетіне қатысты алаңдаушылық туындайды. Сонымен қатар, Löwenstrasse жаңа платформаларын салған кезде туннельдің бір бөлігі уақытша жабылуға тиіс болды, бұл оның сыйымдылығын одан да азайтып жіберді. Станциядан жоғарырақ орналасқан Сильзее – Швейцарияның ең ірі жасанды көлі, ол биік бөгетпен тоғатылған. Зерттеулер көрсеткендей, егер бөгет бұзылса, 2 сағат ішінде Hauptbahnhof-қа дейін үлкен су толқыны жетеді. Осы қауіпті ескере отырып, Цюрих қаласы қаланың зардап шеккен аудандарына, әсіресе вокзал аймағына арналған эвакуация жоспарларын жасап, жариялап, сынақтан өткізді.
Кедендік
Цюрихтің негізгі вокзалы кедендік мақсаттар үшін Германиядан келген жолаушылар үшін шекаралық бекет саналады. Осыған байланысты, швейцариялық кеден қызметкерлері вокзал ішінде кедендік тексерулер жүргізе алады. Дегенмен, Швейцария 2008 жылы Шенген аймағына қосылғаннан кейін жүйелі паспорттық бақылау жойылды.